Manihaist Eski Uygurca Çoklu Çevirilerde Metinler Arası Anlam İlişkileri ve Huyadagmān İlahisi Örneği

Eski Uygurca yazma eser külliyatı esas olarak dinî içerikli metinlerden oluşmaktadır. Oldukça geniş bir dinî eser yelpazesine sahip bu külliyat, Budizm’den Manihaizm’e, Hristiyanlıktan Eski Türk inanışlarını içeren eserlere kadar son derece çeşitlidir. Ancak bu eserlerin büyük çoğunluğu Sanskrit, Soğdca, Orta Farsça, Çince gibi çok farklı dillerden yapılan çevirilerden müteşekkildir. Bundan dolayı, pek çok Eski Uygurca metnin farklı dillerde karşılıklarını bulmak mümkündür. Bu çeviri eserler arasında yer alan ve Manihaist bir ilahi olan Huyadagmān metni de farklı çevirileri olduğu için oldukça önemlidir. Asıl olarak, Manihaizm’in kurucusu Mani’nin havarilerinden biri olan Mār Ammō’nun yazdığı düşünülen eserin orijinali muhtemelen Orta Farsçadır. Fakat ilahinin Partça, Soğdca, Eski Uygurca ve Çince çevirileri bugüne ulaşabilse de ne yazık ki Orta Farsça asıl metin kaybolmuştur. Sadece, Partça çevirinin birinci faslının ilk beyitlerinde eseri yazan kişinin isminin söylendiği kısım Orta Farsça olarak bırakılmıştır. Turfan Bölgesi buluntularının pek çoğu gibi fragmanlar hâlinde olan eserin bazı parçaları kayıp olmasına rağmen Soğdca ve Partça nüshalar büyük oranda korunmuştur. Çince nüsha ise sekiz fasıldan oluşan ilahinin yalnızca ilk faslının tamamını içerir ve son derece sağlamdır. Diğer yandan, Eski Uygurca fragman da eserin yine birinci faslından küçük bir bölüm ihtiva eder. Güzel bir şans eseri, birbirinden ayrı bölgelerde bulunmuş olan bu farklı dillerde yazılmış metinlerin bir kısmı aynı bölümün çevirisidir. Dolayısıyla, eserin birkaç beytinde hemen tüm dillerdeki karşılığını bulmak mümkündür. Ayrıca, bu küçük bölüm bize tüm çevirileri anlam ve içerik bakımından karşılaştırabilme imkânı sunar. Bu çalışmada özellikle, tüm bu çevirilerin anlamsal ilişkilerinin nasıl göründüğü ve Eski Uygurca bölüm için kaynak bir dil belirlemek mümkün müdür soruları tartışılarak Doğu Manihaizmi’nde yer alan bazı temel dinî kavramların mezkûr eserde nasıl karşılandığı ortaya konulacaktır.