Birlikte Sema Uygulaması Üzerine Frankfurt Okulu Ekseninde Eleştirel Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 1, 319 - 342, 30.06.2025

Zehra Öğüt

https://doi.org/10.47951/mediad.1646588

Öz

Çalışma Mevlevîlik tarikatının tarihsel süreci ile birlikte sema ritüelinin dönüşümünü ve birlikte semâ uygulamasını ele almaktadır. Mevlevîlik, 13. yüzyılda Sultan Veled tarafından kurulan ve Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinde önemli değişimlere uğrayan bir tasavvuf yoludur. Tekkelerin kapatılması ile birlikte hukuki olarak sona ermiş, ancak kültürel ve mistik bir gelenek olarak varlığını sürdürmüştür. Çalışmanın temel argümanı, günümüzde kadın ve erkeğin birlikte sema etmesinin, Mevlevîliğin geleneksel yapısından kopuşu ve kültür endüstrisi çerçevesinde yeniden üretimini yansıttığıdır. Eleştirel Teori perspektifiyle değerlendirildiğinde, semanın popüler kültür ve ticarileşme sürecinde hakikatinden uzaklaştırılarak bir medyatik gösteri malzemesine dönüştüğü ve birlikte sema uygulamasının bu dönüşümün sonuçlarından biri olduğu savunulmaktadır. Sema ritüeline bir kültürel miras olarak değil, tasavvufi bir ibadet pratiği olarak yaklaşılmakta; birlikte sema eden ve bu eylemi manevi bir ritüelin icrası olarak gören katılımcıların deneyimi esas alınmaktadır. Çalışma semanın Mevlevîlik içerisindeki tarihsel ve dinî bağlamını detaylandırarak gelenekte kadınların kendi aralarında sema ettiğini, ancak erkeklerle beraber meydan-ı şerifte yer almalarının uygun görülmediğini vurgulamaktadır

Anahtar Kelimeler

Mevlevilik , Sema , Birlikte Sema , Eleştirel Teori

A Critical Assessment of the Mixed-Gender Sema Ritual in the Axis of Frankfurt School

Öz

The study examines the transformation of the sema ritual and the practice of mixed-gender sema within the historical trajectory of the Mevlevi Order. The Mevlevi Order is a Sufi path founded by Sultan Veled in the 13th century, which underwent significant changes during the transition from the Ottoman Empire to the Republic. Although it was legally dissolved with the closure of the lodges, it has continued to exist as a cultural and mystical tradition. The main argument of the study is that the contemporary practice of male and female semâzens performing sema together reflects a departure from the traditional structure of the Mevlevi Order and its reproduction within the framework of the culture industry. From the perspective of Critical Theory, it is argued that sema has been alienated from its essence through processes of popularization and commercialization, ultimately becoming a mediatized spectacle. The sema ritual is approached not as a form of cultural heritage, but as a sufi practice of worship; the focus is placed on the experiences of participants who perceive their act of collective sema as the performance of a spiritual ritual. The study details the historical and religious context of sema within the Mevlevi Order, emphasizing that, traditionally, women performed sema among themselves, while it was not considered appropriate for them to participate alongside men in the meydan-ı serif.

Anahtar Kelimeler

Mevlevi Order , Sema , Mixed-Gender Sema , Critical Theory

Kaynakça

• Adorno, T. W. (2000). Minima moralia: Sakatlanmış yaşamdan yansımalar (O. Koçak & A. Doğukan, Çev.). Metis Yayınları.
• Adorno, T. W. (2011). Kültür endüstrisi: Kültür yönetimi (N. Ülner, E. Gen, & M. Tüzel, Çev.; 6. basım). İletişim Yayınları.
• Adorno, T. W., & Horkheimer, M. (2014). Aydınlanmanın diyalektiği (N. Ülner & E. Ö. Karadoğan, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
• Aksüt Çobanoğlu, S. (2022). İstanbul’daki mevlevi sema törenlerinin kültür ve ekonomisi bağlamında değerlendirilmesi [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Ankaravî, İ. R. (2008). Minhâcü’l-Fukârâ (S. Arpaguş, Ed.). Vefa Yayınları.
• Arık, M. B. (2004). Popüler kültüre temel yaklaşımlar. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi | Istanbul University Faculty of Communication Journal, 19, 327-345.
• Ayman, O. (2004). Kadın semazenler. National Geographic Türkiye, Nisan Sayısı, 48-60.
• Bardakçı, M. N. (2005). Türk tasavvuf geleneğinde kadın. Arayışlar-İnsan Bilimleri Araştırmaları, 7(13), 31-44.
• Bayru, E. Ç. (2019). Evet aşk güzel şeydir (2. baskı). Nefes Yayınları.
• Bayru, E. Ç. (2021, Nisan 9). Esin Çelebi Bayru ile bireysel röportaj [Kişisel iletişim].
• Benjamin, W. (2015). Teknik olarak yeniden-üretilebilirlik çağında sanat yapıtı (G. Sarı, Ed.). Zeplin Düşünce Yayınları.
• Bölükbaşı, A. (2011). Türkiye’de bir popüler kültür alanı olarak tasavvuf: Mevlânâ ve Mevlevîlik örneği [Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Can, Ş. (Ed.). (1995). Mevlânâ: Hayatı, şahsiyeti ve fikirleri. Ötüken Yayınları.
• Dellaloğlu, B. F. (1995). Frankfurt Okulu’nda sanat ve toplum. Baglam Yayınları.
• Demirci, M. (2018). Mevlânâ ve Mevlevî kültürü. H Yayınları.
• Eflakî, A. A. (1964). Ariflerin menkıbeleri (T. Yazıcı, Çev.). Milli Eğitim Bakanlığı.
• Eflakî, A. A. (1973). Ariflerin menkıbeleri (T. Yazıcı, Çev.). Hürriyet Yayınları.
• Engin, A. (1938). Kemalizm inkilâbının prensipleri (C. 3). Cumhuriyet Matbaası.
• Eraydın, S. (1994). Tasavvuf ve tarikatlar (4. baskı). M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
• Erdoğan, İ., & Alemdar, K. (2005). Popüler kültür ve iletişim. Erk Yayınları.
• Erguner, K. (2010). Modern Türkiye’de Mevlevîlik. Uluslararası Mevlânâ Sempozyumu, 433-438.
• Gölpınarlı, A. (2018). Mevlânâ’dan sonra Mevlevîlik. İnkılap Yayınları.
• Günay, Ü., & Ecer, A. V. (1999). Toplumsal değişme, tasavvuf, tarikatlar ve türkiye. Erciyes Üniversitesi Yayınları.
• Haksever, A. C. (2009). Modernleşme sürecinde Mevleviler ve Jön Türkler. H Yayınları.
• Held, D. (1980). Introduction to critical theory: Horkheimer to Habermas. University of California Press.
• Helminski, C. A. (2004). Sufi kadınlar: Saklı bir hazine (A. A. Özer, Çev.). Samsara Yayınları.
• Horkheimer, M. (2005). Geleneksel ve eleştirel kuram (M. Tüzel, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
• Horkheimer, M. (2016). Akıl tutulması (O. Koçak, Çev.; 3. Basım). Metis Yayınları.
• Irmak, S. (1964). Hümanist Mevlânâ. Türk Yurdu Dergisi, 3, 40-45.
• Işın, E. (2002). Modernleşme çağında Mevlevîlik: Siyaset, ideoloji ve örgütlenme. I, 227-236.
• Jay, M. (1989). Diyalektik imgelem: Frankfurt Okulu ve toplumsal araştırmalar enstitüsünün tarihi 1923-1950 (Ü. Oskay, Çev.). Ara Yayınları.
• Jay, M. (2001). Adorno (Ü. Oskay, Çev.). Der Yayınları.
• Karataş, Ö. S. (2008). Mevlevî âyinlerinin tarihsel gelişimi ve icrası üzerine bir inceleme. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(2), 141-150.
• Kaygusuz, İ. (2019). Bir dinî grup olarak Mevlevîler [Doktora Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
• Küçük, H. (1997). Tasavvufta Kadın. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7, 389-398.
• Küçük, S. (2003). Mevlevîliğin son yüzyılı. Simurg Yayınları.
• Küçük, S. (2006). Mevlânâ ve semâ. Sûfi, Gelenek ve Hayat-Keşkül, 07, 51-54.
• Küçük, S. (2015). Mevleviyye. İçinde S. Ceyhan (Ed.), Türkiye’de Tarikatlar Tarih ve Kültür (ss. 489-544). İSAM Yayınları.
• Küçük, S. (2021, Kasım 21). Sezai Küçük ile yapılan bireysel görüşme [Kişisel iletişim].
• Lewis, F. (2010). Mevlana: Geçmiş ve şimdi, doğu ve batı. Kabalcı Yayınları.
• Marcuse, H. (1986). Tek boyutlu insan: İleri işleyim toplumunun ideolojisi üzerine incelemeler (A. Yardımlı, Çev.). İdea Yayınevi.
• Milliyet. (2024, Mayıs 23). Bizimki şov değil kendi ibadetimizdi. Milliyet Gazetesi. https://www.milliyet.com.tr/pazar/bizimki-sov-degil-kendi-ibadetimizdi-335995
• Mono. (2018, Ağustos 29). Sema törenleri-Karaköy mono. https://karakoymono.com-/2018/08/29/sema-torenleri/
• Okutan, B. B. (2016). Popüler kültürden kültür endüstrisine: Dini kimlik ve kadın. İçinde A. Özpolat & M. Macit (Ed.), Kimlik ve din (ss. 215-241). Karahan Kitabevi.
• Onur, F. (2016). Horkheimer’da akıl. Kilikya Felsefe Dergisi, 3(1), 74-89.
• Orak, M. A. (2013). Devrân-ı alem semâ. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
• Öğüt, Z. (2018). İnkılap kitaplarında din. Yazıgen Yayınları.
• Önder, M. (1961). Gönüller sultanı Hazreti Mevlâna. Fatiş Yayınları.
• Özcan, N. (2004). Mevlevî âyini. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi. İslam Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mevlevi-ayini
• Pusula. (2016, Aralık 30). Kadın-erkekli semâ olmaz. Pusula Haber. https://www.pusulahaber.com.tr/kadin-erkekli-sema-olmaz-6048yy.htm
• Semazen. (2006, Şubat 17). Bir semazenin feryadı-günümüzde Mevlevilik ve sema. https://www.semazen.net/bir-semazenin-feryadi-gunumuzde-mevlevilik-ve-sema/
• Sena, C. (1964). Mevlânâ’nın felsefesi. Türk Yurdu Dergisi, 3(4-47).
• Sipehsâlâr, F. B. A. (2014). Sipehsâlâr risalesi: Hz. Mevlana ve yakınları (T. G. Seratlı, Ed.; A. Avni, Çev.). Elest Yayınları.
• Şimşekler, N. (2010). Mevlâna’yı anlayabilmek. Rumi Yayınları.
• TGRT Haber. (2004). Sertab Erener, TRT Genel Müdürünün “Kadın Semâzen Olmaz” itirazına rağmen 5 kadın, 5 erkek semazen. https://www.tgrthaber.com.tr/haber/189094.html?/haber/-189094.html&
• Top, H. H. (2001). Mevlevi usul ve adabı. Ötüken Neşriyat.
• Topçu, N. (2007). Tasavvufun merhaleleri ve Mevlânâ. Türk-İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi [Mevlânâ Özel Sayısı], 3, 237-240.
• Uğur, A. (1991). Keşfedilmemiş kıta. İletişim Yayınları.
• Uludağ, S. (1976). İslâm açısından mûsikî ve semâ’. İrfan Yayınevi.
• Uzun, H. (2017). Gelenek ve günümüzdeki semâ pratiklerinin karşılaştırmalı analizi. Ulusal Sempozyum: Günümüzde Yurt İçi Mevlevîhânelerinin Durum ve Konumları Bildiriler Kitabı, 121-158.
• Ünver, S. (1964). Mevlevîlik medeniyeti. Türk Yurdu Dergisi, 3, 37-38.
• Veled, S. (1976). İbtidâ-Nâme (A. Gölpınarlı, Çev.). Güven Matbaası.
• Yazıcı, T. (2011). Mevlânâ devrinde semâ. Şarkiyat Mecmuası, 5, 135-150.
• Yılmaz, H. K. (2001). Tasavvuf-tarikat çerçevesi. Altınolu Dergisi, 182, 6.