An Analysis of Online Complaints about Imams: The Case of Şikayetvar.com

Öz

Imam hatips are public personnel working under the Presidency of Religious Affairs (Diyanet) who perform religious rituals such as prayer, sermons, preaching, religious marriage ceremonies, and Quran recitation. They also provide informal religious education in mosques and summer Quran courses. The collection and analysis of complaints regarding Imam hatips are of great importance both in terms of informal religious education and the representation of the Presidency of Religious Affairs. The primary aim of this study is to identify the themes of complaints about Imam hatips on the complaint platform Sikayetvar.com and to develop recommendations for improving religious services based on these findings. In line with this aim, the study was designed using the case study approach within the qualitative research paradigm. Document analysis was employed for data collection, while content analysis techniques were used for data analysis. Within the scope of this study, a total of 474 complaints about Imam hatips, submitted on the online complaint platform Sikayetvar.com between February 9, 2022, and January 1, 2025, were examined. The findings of the study indicate that a total of 567 complaints were categorized under eight main themes, 14 sub-themes, and 69 codes. The results suggest that the most prominent areas of complaints regarding Imam hatips pertain to the performance of religious rituals and issues related to the interior and surroundings of mosques. Furthermore, communication problems and violations of duty emerged as significant factors affecting public satisfaction with Imam hatips

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Presidency of Religious Affairs
• Religious Officials
• Imam
• Şikayetvar.com

İmamlara İlişkin Online Şikâyetlerin İncelenmesi: Şikayetvar.com Örneği

Öz

İmam hatipler Diyanet İşleri Başkanlığı’nda, namaz, hutbe, vaaz, dini nikah kıyma, Kur’an okuma gibi dini ritüelleri yerine getiren, camilerde din öğretimi ve yaz Kur’an kursları kapsamında yaygın din eğitimi yürüten kamu personelleridir. Gerek yaygın din eğitimi gerekse Diyanet İşleri Başkanlığı’nın temsiliyeti konusunda imam hatiplerle ilgili şikâyetlerin toplanıp analiz edilmesi büyük bir önem arz etmektedir. Bu çalışmanın temel amacı şikayetvar.com sitesinde imam-hatiplere yönelik şikâyetlerin temalarını belirlemek ve bu bulgular ışığında din hizmetlerinin iyileştirilmesine yönelik öneriler geliştirmektir. Bu temel amaç doğrultusunda çalışma nitel araştırma yaklaşımının durum çalışması deseninde tasarlanmıştır. Çalışma verilerinin toplanmasında doküman incelemesi ve analizinde içerik analizi teknikleri kullanılmıştır. Araştırmada şikayetvar.com online şikâyet platformunda imam-hatipler ile ilgili ilk şikâyetin yapıldığı tarih olan 09.02.2022’den 01.01.2025 tarihine kadar toplamda 474 şikâyet çalışma kapsamında incelenmiştir. Çalışma sonucunda imam-hatipler ile ilgili 8 ana tema, 14 alt tema ve 69 kodda toplam 567 şikâyetin ifade edildiği görülmüştür. Çalışmanın sonuçlarına bakıldığında dini ritüellerin icrası ve cami içi/çevresi ile ilgili sorunların imam-hatiplere yönelik şikâyetlerin en temel alanlarını oluşturduğunu göstermektedir. Bu çalışmada iletişim sorunları ve görev ihlalleri, halkın memnuniyet düzeyini önemli ölçüde etkileyen faktörler olarak ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Diyanet İşleri Başkanlığı
• Din Görevlileri
• İmam
• Şikayetvar.com

Kaynakça

1. Alle Mitglieder | Europäischer ombudsmann. (t.y.). Geliş tarihi 04 Aralık 2024, https://www.ombudsman.europa.eu/de/european-network-of-ombudsmen/members/all-members
2. Argan, M. T., & Arıcı, A. (2019). Sağlık iletişiminde e-şikâyet: Hastaların ve hasta yakınlarının sikayetvar. com paylaşımları üzerine bir araştırma. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 31, 339-355.
3. BARIŞ, G. (2008). Kusursuz müşteri memnuniyeti için şikayet yönetimi, Medicat Kitapları. İstanbul.
4. Bodur, N. (2018). Cami merkezli din hizmetlerine yönelik tespit ve teklifler. İçinde F. Karaman (Ed.), Cami Sempozyumu -Sosyo-Kültürel Açıdan- (1. bs, ss. 77-86). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
5. Bulut, K. (2019). Din görevlilerinin hizmet içi eğitim ihtiyaçları üzerine bir araştırma (iç batı anadolu bölümü örneği) [Doktora Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı.
6. Bulut, Y., & Çelik, G. (2023). Dijital dönüşümün markalaşmaya olan etkisi üzerine kavramsal bir değerlendirme. Karadeniz Turizm Araştırmaları Dergisi, 1(1), Article 1.
7. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2008). Eği̇ti̇mde bi̇li̇msel araştırma yöntemleri̇ (29. bs, C. 1). Pegem Yayınları.
8. Cami Genelgesi. (t.y.). Geliş tarihi 23 Şubat 2025, https://kayseri.diyanet.gov.tr/develi/sayfalar/contentdetail.aspx?ContentId=119&MenuCategory=Kurumsal

9. Castells, M. (2011). The rise of the network society. John Wiley & Sons. https://books.google.com/books?hl=tr&lr=&id=FihjywtjTdUC&oi=fnd&pg=PA1975&dq=Castells,+M.+(1996).+The+Rise+of+the+Network+Society.+Oxford:+Blackwell.&ots=l5YkXWIN9Y&sig=KudEMaVqq75_kgdD5ewBo2XyRQs
10. Cebeci, S. (2016). Din görevlilerinin gençlerle iletişim becerileri. içinde A. İnce (Ed.), Gençliğin Gelişimi ve Problemleri Karşısında Din Görevlileri (1. bs, ss. 209-2018). Ensar Neşriyat.
11. CİMER - T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi. (t.y.). Geliş tarihi 04 Aralık 2024, gönderen https://www.cimer.gov.tr/
12. Copping, R., Mougel, V., Den Auwer, C., Berthon, C., Moisy, P., & Mazzanti, M. (2012). A tetrameric neptunyl (v) cluster supported by a Schiff base ligand. Dalton Transactions, 41(36), 10900-10902.
13. Çanakcı, A. A. (2015). Cami cemaatinin din görevlilerine bakışı: Balıkesir örneği. Balıkesir İlahiyat Dergisi, 1(2), Article 2.
14. Çelenk, T. E. A., & Yıldızlar, O. (2019). Lise öğrencilerinde akran zorbalığı ve mağduriyetinin incelenmesi. Sağlık ve Yaşam Bilimleri Dergisi, 1(2), 24-31.
15. Dam, H. (2002). Yetişkinlerin din eğitimi [Doktora Tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Demir, M. H. (2021). Yetişkin din eğitiminde iletişim [Doktora Tezi]. Marmara Universitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Demir, R. (2010). Yaz Kur’an kurslarında Kur’an öğretimi [Master’s Thesis, Sakarya Universitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. https://search.proquest.com/openview/2e6b61e48663da55f006e98fe17b61b1/1?pq-origsite=gscholar&cbl=2026366&diss=y&casa_token=fPLJLJEtyn4AAAAA:dOghr9wAechU7_uYWOgs0CwB2DLUvkLcGieXu5TDRCtdLy3O8QuBRKwh-z8KpI0Q-sxn41EE1MM
18. Diyanet Akademisi. (2023). Aday din görevlileri mesleki eğitim programı (İmam-Hatip). DİB. https://webdosyasp.diyanet.gov.tr/egitimmerkezi/UserFiles/kocaeliihtisas/UserFiles/Files/Aday%20Din%20G%C3%B6revlileri%20Mesleki%20Egitim%20Program%C4%B1%20_03eda915-65cb-44d0-9334-d9b48bbea67c.pdf
19. Diyanet İşleri Başkanlığı ağaçlarımız ve geleceğimiz katledilmesin. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-agaclarimiz-ve-gelecegimiz-katledilmesin
20. Diyanet İşleri Başkanlığı Beytepe Koyu Cami Hocası. Geliş tarihi 2024, Haziran 28. https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-beytepe-koyu-cami-hocasi
21. Diyanet İşleri Başkanlığı camide klima çalıştırmıyorlar. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-camide-klima-calistirmiyorlar
22. Diyanet İşleri Başkanlığı cuma para toplanması ve vaaz. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-cuma-para-toplanmasi-ve-vaaz
23. Diyanet İşleri Başkanlığı Edremit Altınkum Hazreti Ömer Cami temizlik. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-edremit-altinkum-hazreti-omer-cami-temizlik
24. Diyanet İşleri Başkanlığı Esenyurt ve megafon şikayetleri—Şikayetvar. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/esenyurt/megafon
25. Diyanet İşleri Başkanlığı görevini yerine geç getiriyor. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-gorevini-yerine-gec-getiriyor
26. Diyanet İşleri Başkanlığı Güzeloba Camisi imamı ezanı, ezana hakaret edercesine bağırarak okuyor. Geliş tarihi 2024, Ocak 17. https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-guzeloba-camisi-imami-ezani-ezana-hakaret-edercesine-bagirarak-okuyor
27. Diyanet İşleri Başkanlığı Hicret Camii’nde ezan okuma düzeni sorunu. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-hicret-camiinde-ezan-okuma-duzeni-sorunu
28. Diyanet İşleri Başkanlığı imamın sorumsuzluğu! (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-imamin-sorumsuzlugu
29. Diyanet İşleri Başkanlığı Kırıkkale Hatipler Camii hoparlör desibeli. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-kirikkale-hatipler-camii-hoparlor-desibeli
30. Diyanet İşleri Başkanlığı Konya Aziz Zade Camii’nde düzen ve temizlik sorunları. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-konya-aziz-zade-camiinde-duzen-ve-temizlik-sorunlari
31. Diyanet İşleri Başkanlığı köyde imam yok. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-koyde-imam-yok-2
32. Diyanet İşleri Başkanlığı köylerde kim ne yapıyor? (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-koylerde-kim-ne-yapiyor
33. Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an Kursuna gönderdim kızım parkta buldum. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, gönderen https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-kuran-kursuna-gonderdim-kizim-parkta-buldum
34. Diyanet İşleri Başkanlığı milliyetçilik kelimesinden şikayet eden camii görevlisi. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, gönderen https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-milliyetcilik-kelimesinden-sikayet-eden-camii-gorevlisi
35. Diyanet İşleri Başkanlığı sözlü sınav sonuçları. Geliş tarihi 2023, Kasım 21. https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-sozlu-sinav-sonuclari
36. Diyanet İşleri Başkanlığı Sultangazi İlçe Müftülüğü şikayeti. (t.y.). Geliş tarihi 02 Mayıs 2025, gönderen https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi/diyanet-isleri-baskanligi-sultangazi-ilce-muftulugu-sikayeti
37. Diyanet İşleri Başkanlığı—Şikayetvar. (t.y.). Geliş tarihi 24 Aralık 2024, https://www.sikayetvar.com/diyanet-isleri-baskanligi
38. Diyanet İşleri Başkanlığı kuruluş ve görevleri hakkında kanun, 633 4121 (1965).
39. Duran, H. E., & Yılmaz, M. (2024). Cami cemaatine göre din görevlilerinin rol modelliği. İdrak Dini Araştırmalar Dergisi, 4(1), 127-168.
40. Gazaz, G., & Tarakcı, H. N. (2023). Dijital halkla ilişkilerde şikâyet yönetimi: Şikayetvar.com’a yönelik bir inceleme [PhD Thesis, Nuri Paşa ÖZER]. https://dergipark.org.tr/en/pub/kritik/issue/82352/1348050
41. Gündüz, D., & Hoşgör, H. (2019). Sağlık hizmeti tüketicileri perspektifinden özel hastane şikâyetlerinin incelenmesi (Sikayetvar.com örneği). Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 22(4), 823-842.
42. Hoşgör, H., Dörttepe, Ö. G. Z. Ü., & Güngördü, Ö. G. H. (2022). Aşılamanın önündeki engellerin sikayetvar.com portali üzerinden incelenmesi: Biontech (pfizer) ve sinovac (coronavac) örneği. The Journal of Academic Social Science, 128(128), 322-340.
43. İmam Hatip—Şikayetvar. (t.y.). Geliş tarihi 10 Kasım 2024, https://www.sikayetvar.com/imam-hatip
44. Karapınar, D. Ç. (2017). Halkla ilişkilerde konu yönetimi şikayet var sitesi üzerinden bir inceleme. Atatürk İletişim Dergisi, 13, Article 13. https://doi.org/10.32952/atauniiletisim.365703
45. Karasakal, Ş. (2014). Lider olarak din görevlilerimiz. Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(4). https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/14719
46. Karasar, N. (1982). Bi̇li̇msel araştırma yöntemi̇ (36. bs, C. 1). Atlas Akademik Basım.
47. Kaya, M., & Nazıroğlu, B. (2008). Din görevlilerinin mesleki tutum ve motivasyon düzeylerini etkileyen bazı faktörler. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 26(26-27), 25-53.
48. Kaya, Z. (2021). Türkiye’de yüksek din eğitimi programları: Cumhuriyetin kuruluşundan günümüze yüksek din eğitimi programları üzerine değerlendirmeler. İçinde Z. Ş. Altın (Ed.), Türkiye’de Yüksek Din Öğretimi -Dünü, Bugünü, Yarını- (1. Baskı, ss. 57-172). Dem Yayınları.
49. Kepenekçi, Y. K., & Çınkır, Ş. (2003). Öğrenciler arası zorbalık. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 34(34), 236-253.
50. Kiriş, H. M. (2022). Yaygın din eğitimi alanında önemli bir meslek olarak imam-hatiplik ve statüsü. Tokat İlmiyat Dergisi, 10(1), 249-275.
51. Korkmaz, M. (2011). Öğretici görüşlerine göre yaz Kur’an Kurslarının sorunları (Kayseri örneği). Bilimname, 21(2). http://bilimname.erciyes.edu.tr/sayilar/201102/20110207.pdf
52. Kölgelier, Y. Ö., & Türk, G. D. (2022). Türkiye’deki devlet üniversitelerine yönelik online şikâyetler üzerine bir değerlendirme: Şikayetvar.com örneği. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 10(2), 662-699.
53. Köylü, M. (1991). Din görevlilerinin mesleki problemleri. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(5), 181-212.
54. Kumbasar, B. (2021). Halkla ilişkiler perspektifinden dijital sağlık iletişiminde konu yönetimi: Şikâyetvar web sitesi üzerinden hastanelere yönelik bir inceleme. Connectist: Istanbul University Journal of Communication Sciences, 59, Article 59. https://doi.org/10.26650/CONNECTIST2020-0598
55. Kurttekin, F. (2023). 4-6 yaş Kur’an Kurslarına yönelik online şikâyetler üzerine bir durum çalışması: Sikayetvar. com Örneği. Tetkik, 4, 173-196.
56. MEB. (t.y.). Dini bilgiler ders programı. MEB.
57. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. sage.
58. Mutlu, F., & Şentürk, A. (2023). E-Complaining in health services: A research on sikayetvar.com shares of patients related to the radiology department In Turkey. Journal of Biotechnology and Strategic Health Research, 7(3), Article 3. https://doi.org/10.34084/bshr.1358820
59. Müşteri Memnuniyetinin Adresi—Şikayetvar. (t.y.). Geliş tarihi 10 Kasım 2024, https://www.sikayetvar.com
60. Odabaş, U. K. (2018). Tarihsel süreçte kamusal alanın yapısal dönüşümü ve Habermas. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 2051-2066.
61. Odabaşı, Y., & Barış, G. (2011). Tüketici davranışı. Mediacat Kitapları.
62. Ok, B. K. S. (2012). Otel işletmelerinde müşteri şikayetleri ve şikayetlerin değerlendirilmesi. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 7(25), 4189-4202.
63. Özdemir, Ş., & Çelik, R. (2018). Kadının gözüyle cami: Bir durum çalışması. İçinde F. Karaman (Ed.), Cami Sempozyumu -Sosyo-Kültürel Açıdan- (1. bs, ss. 115-134). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
64. Polat, Ö. (2024). Türkiye’de kütüphane hizmetlerine yönelik çevrim içi şikâyetlerin incelenmesi: Sikayetvar. com Örneği. Türk Kütüphaneciliği, 37(3), 153-174.
65. Rigby, K., & Slee, P. T. (1991). Bullying among Australian school children: Reported behavior and attitudes toward victims. The Journal of Social Psychology, 131(5), 615-627. https://doi.org/10.1080/00224545.1991.9924646
66. Salmivalli, C. (2002). Is there an age decline in victimization by peers at school? Educational Research, 44(3), 269-277. https://doi.org/10.1080/00131880210135331
67. Simon, S. N., & Burstein, P. (2019). Basic research methods i̇n soci̇al sci̇ences (Third Edition). Random House.
68. Stevens, J. L., Spaid, B. I., Breazeale, M., & Jones, C. L. E. (2018). Timeliness, transparency, and trust: A framework for managing online customer complaints. Business Horizons, 61(3), 375-384.
69. Strateji Geliştirme Başkanlığı, D. (2023). Diyanet İşleri Başkanlığı istatistikleri 2023 (1. bs). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. https://stratejigelistirme.diyanet.gov.tr/sayfa/57/istatistikler
70. Şikayet Silme—Şikayetvar. (t.y.). Geliş tarihi 15 Haziran 2025, https://www.sikayetvar.com/yardim
71. Şimşek, A. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri (1. bs, C. 1). Anadolu Üniversitesi. https://ets.anadolu.edu.tr/storage/nfs/ARY101U/ebook/ARY101U-12V1S1-8-0-1-SV1-ebook.pdf
72. Şimşek, H., & Yıldırım, A. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 432, 113-118.
73. Topuz, İ. (2015). Cami din görevlilerinin yeterliliklerinin manevi danışmanlık açısından değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 35, 27-56.
74. Tripp, T. M., & Grégoire, Y. (2011). When unhappy customers strike back on the Internet. MIT Sloan Management Review. https://sloanreview.mit.edu/article/when-unhappy-customers-strike-back-on-the-internet/
75. Turan, İ. (2013). Din görevlilerinin mesleki yeterlilikleri. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 13(1), 47-73.
76. Unur, Y. D. D. K., Çakıcı, P. D. C., & Taştan, A. G. H. (2010). Paket turlardaki müşteri şikayetleri ve seyahat acentalarının bu şikayetlerle karşılaşma sıklıkları üzerine bir araştırma. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(3), Article 3.
77. Uygun, H. (1992). Halktaki din adamı imajı ve din görevlilerinden beklentileri [Yüksek Lisans Tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
78. Ünal, A. (2019). Otel müşterilerinin e-şikâyetlerinin sınıflandırılmasına yönelik bir çalışma. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 15(2), Article 2. https://doi.org/10.17130/ijmeb.2019252111
79. Ünlü, S., & Kurt, M. C. (2017). Halkla ilişkilere yenilikçi bir yaklaşım: Dijital inovasyonlar. AJIT-e: Academic Journal of Information Technology, 8(29), Article 29. https://doi.org/10.5824/1309-1581.2017.4.004.x
80. Yavuz, E. (2016). Köy imamlarının görev yaptıkları yerleşim biriminin fiziki ve sosyokültürel yapısından kaynaklanan problemleri üzerine sosyolojik bir inceleme -Kayseri Pınarbaşı örneği-. Dini Ara, 18(47). https://doi.org/10.15745/da.17715
81. Yelboğa, N., & Koçak, O. (2019). Ergenlerde akran zorbalığını yordayan bazı faktörlerin zorba ve mağdur bireyler açısından değerlendirilmesi. OPUS International Journal of Society Researches, 13(19), 2286-2320.
82. Yılgın, M. (1997). Din görevlilerinin mesleki yeterlilikleri ve cemaatle olan ilişkileri [Yüksek Lisans Tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
83. YÜCEL, İ. (1994). Diyanet İşleri Başkanliği - TDV İslâm Ansiklopedisi. İçinde TDV İslam Ansiklopedisi (C. 9, ss. 450-460). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/diyanet-isleri-baskanligi
84. Zengin, B., & Haliloğlu, S. (2020). Konaklama işletmelerine yönelik e- şikâyetlerin incelenmesi: Sakarya örneği. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 3(1), Article 1.