From Institutional Religion to Individual Religiosity: Believing Without Belonging

Abstract

This study transcends the boundaries of modernization and classical secularization theories, arguing that the social presence of religion is not limited to institutional structures. The central concept is the phenomenon of "believing without belonging," which refers to an individual's ability to maintain their faith independent of institutional religious affiliations. The theoretical framework is built upon Thomas Luckmann's "invisible religion" approach, Grace Davie's concepts of "believing without belonging" and "surrogate religion," and Talal Asad's historical and institutional critiques of secularism. Contrary to classical secularization theses, the study aims to demonstrate that the social visibility of religion has not diminished; rather, it continues to exist through transformations at individual, cultural, and digital levels. Its significance lies in its ability to address the transformation of religion in the modern era beyond reductionist paradigms and to offer a different perspective, one that embodies the spirit of neo-secularization theories. In this context, the case of the Hayalhanem digital community demonstrates how new forms of religiosity, developing independently of traditional institutions, have transformed not only individual belief but also cultural memory and socialization processes. The research utilizes a sociological approach to theoretical literature and field data through qualitative content analysis and thematic analysis. The digital media practices of individuals who have broken away from institutional affiliation are examined from an observational and interpretive perspective. The study emphasizes that religion has not disappeared in the modern era; it has continued to exist, albeit in a form that shifts along the axis of individualization and digitalization. Secularization, however, is not the loss of religion but its transformation. Digital media, individual belief, and cultural memory stand out as the defining elements of this transformation.

Keywords

• Secularization
• Individual Religiosity
• Institutional Religion
• Faith and Belonging
• Believing Without Belonging

Kurumsal Dinden Bireysel Dindarlığa: Ait Olmadan İnanma

Öz

Bu çalışma, modernleşme ve klasik sekülerleşme kuramlarının sınırlarını aşarak, dinin toplumsal varlığının kurumsal yapılarla sınırlı kalmadığını savunmaktadır. Merkezi kavram olarak, bireyin kurumsal dinî aidiyetlerden bağımsız olarak inancını sürdürmesini ifade eden “ait olmadan inanma” olgusu ele alınmıştır. Kuramsal çerçeve, Thomas Luckmann’ın “görünmeyen din” yaklaşımı, Grace Davie’nin “ait olmadan inanma” ve “vekil din” kavramları ile Talal Asad’ın sekülerizme yönelik tarihsel ve kurumsal eleştirileri üzerine inşa edilmiştir. Çalışma, klasik sekülerleşme tezlerinin aksine, dinin toplumsal görünürlüğünün azalmadığını; bireysel, kültürel ve dijital düzlemlerde dönüşüm geçirerek varlığını sürdürdüğünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Önemi, modern dönemde dinin dönüşümünü indirgemeci paradigmaların ötesinde ele alarak ve neo sekülerleşme kuramların da ruhunda var olan farklı bir perspektif sunmasında yatmaktadır. Bu bağlamda, geleneksel kurumlardan bağımsız gelişen yeni dindarlık biçimlerinin bireysel inanç kadar kültürel hafıza ve sosyalleşme süreçlerini de dönüştürdüğü, Hayalhanem dijital topluluğu örneğiyle somutlaştırılmıştır. Araştırma, nitel içerik analizi ve tematik çözümleme yoluyla teorik literatür ile saha verilerini sosyolojik bir yaklaşımla değerlendirmiş; kurumsal aidiyetten kopan bireylerin dijital ortam pratikleri gözlemsel ve yorumlayıcı bir perspektifle incelenmiştir. Çalışma, dinin modern dönemde yok olmadığını; bireyselleşme/dijitalleşme ekseninde biçim değiştirerek varlığını sürdürdüğünü; sekülerleşmenin ise dinin kaybı değil dönüşümü olduğunu vurgulamaktadır. Dijital medya, bireysel inanç ve kültürel hafıza, bu dönüşümün belirleyici unsurları olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sekülerleşme
• Bireysel Dindarlık
• Kurumsal Din
• İnanç ve Aidiyet
• Ait Olmadan İnanma

Kaynakça

1. Aron, R. (2000). Sosyolojik düşüncenin evreleri. Bilgi Yayınları.
2. Asad, T. (2007). Sekülerliğin biçimleri: Hıristiyanlık, İslamiyet ve modernite (F. B. Aydar, Çev.), Metis Yayınları.
3. Bauman, Z. (2000). Post modernlik ve hoşnutsuzlukları. Ayrıntı Yayınları.
4. Bauman, Z. (2005). Bireyselleşmiş toplum. Ayrıntı Yayınları.
5. Bourdieu, P. (2010). Sermaye biçimleri. Der. M. M. Şahin & A. Z. Ünal. Sosyal Sermaye. Değişim Yayınları.
6. Davie, G. (2005). Modern Avrupa’da din. Küre Yayınları.
7. Davie, G. (2012). Belief and unbelief: Two sides of coin. Approaching Religion, 2(1), 3–7.
8. El-Attas, M. N. (2019). İslam, sekülerizm ve geleceğin felsefesi [Çev. M. E. Kılıç]. İnsan Yayınları.

9. Erkan, H. (2008). Ekonomi sosyolojisi. Barış Yayınevi, Fakülteler Kitabevi.
10. Ertit, V. (2019). Sekülerleşme teorisi: Sekülerleşen Türkiye’nin analizi. Liberte Yayınları.
11. Habermas, J. (2001). İletişimsel eylem kuramı cilt I: Eylem rasyonelliği ve toplumsal rasyonelleşme (C. 1). Kabalacı.
12. Habermas, J. (2007). İdeoloji olarak teknik ve bilim. Yapı Kredi Yayınları.
13. Hayalhanem (Direktör). (2020). Peygamberimiz’in (sav) dilinden öldükten sonra ilk ne olacak?: Kabir hayatı [Video kaydı]. https://www.youtube.com/watch?v=HVjtWltVj4M
14. Hayalhanem (Direktör). (2021). Bela ve sıkıntıdan koruyan Cevşen-ül Kebir duası [Video kaydı]. https://www.youtube.com/watch?v=uNxw3g40DrQ&t=1466s
15. İbn Haldun. (2018). Mukaddime. Dergâh Yayınları.
16. Kirman, M. A., & Çapcıoğlu, İ. (2015). Sekülerleşme: Klasik ve çağdaş yaklaşımlar. Otto Yayıncılık.
17. Kozinets, R. V. (2010). Netnography: Doing ethnographic research online. Sage Publications.
18. Köse, A. (2020). 21. Yüzyılda dinin geleceği: Kutsalın dönüşü. Timaş Yayınları.
19. Kulluk, R. (2022). İki dünya arasında: Din, hayat ve seküler formlar. İçinde Dijital Dönemde Dini Hayatın ve Dindarlığın Dönüşümü: Youtuber vaizliği – Hayalhanem örneği. NEÜ Yayınları.
20. Luckmann, T. (2016). Görünmeyen din (A. Coşkun, Çev.). Rağbet Yayınları.
21. Meçin, H. (2025). Yeni bir dindarlık formu olarak Hayalhanem örneği [Doktora tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
22. Ökten, M. S. (2021). Cemaat modernliği: Nurcularda uyum, direnç ve değişim dinamikleri. Nobel Yayınları.
23. Özbölük, T., & Dursun, Y. (2015). Pazarlama araştırmalarında paradigmal dönüşüm ve etnografinin dijitale evrimi: Netnografi. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 46, 227–249.
24. Sarı, H., & Demir, R. (2024). Dijital cemaat oluşumunda M nesli imkânı. İçinde Dijital dönüşüm ve din (ss. 63–103). Kitap Dünyası Yayınları.
25. Sarı, H. (2023). Yeni bir Nurcu oluşum olarak Hayalhanem [Doktora tezi]. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri ABD.
26. Stark, R. (1999). Secularization: R.I.P. Sociology of Religion, 60(3), 249–273.
27. Şimşek, A. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri. Anadolu Üniversitesi Yayını (No: 2653), Açıköğretim Fakültesi Yayını (No: 1619).
28. Wallace, R. A., & Wolf, A. (2002). Çağdaş sosyoloji kuramları. Doğu Batı Yayınları.
29. Weber, M. (2010). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu. Alter Yayıncılık.
30. Wright, R. (1953). The outsider. Harper and Row.