Tasavvufi Temalar Ekseninde İran Mânâgera Sineması Film Örnekleri ve Analizleri

Öz

1979 İran İslam Devrimi’yle, İran Sineması’nda önemli gelişmeler yaşanmış ve sinema anlayışını temelden değiştirmeye yönelik bazı adımlar atılmıştır. Bu değişim ve dönüşüm; İran Sineması’nın tematik, estetik ve anlatısal özelliklerinde belirgin bir şekilde görülmektedir. 1979 Devrimi sonrasında ortaya çıkan ve “Mânâgera Sineması” olarak adlandırılan sinema; hayal, rüya, ahiret, melekler ve Şeytan, cinler, gaybi yardımlar, insanın değişim ve dönüşümü (tekamül), insanın olağanüstü güçleri ile tasavvufi temaların yoğun bir şekilde işlendiği bir sinema olarak öne çıkmaktadır. Bu sinema anlayışı, hakikat arayışını ve manevi yolculuğu esas alarak sinema sanatında yeni bir ifade biçimi ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu çalışma Mânâgera Sineması olarak adlandırılan sinema anlayışının 1979 Devrimi sonrası süreçteki gelişimini ele almayı amaçlamaktadır. Nitekim Mânâgera Sineması’nın ortaya çıkışında, 1979 Devrimi sonrasında İran’da sinemanın dini ve ideolojik düşüncelerle yeniden şekillendirilmek istenmesi önemli bir faktör olmuştur. Bu sinema anlayışı, dini temaları yansıtmasının yanı sıra sinemanın tasavvuf ve hakikat arasında bir köprü kurma potansiyelini ortaya koyması açısından da önemlidir. Çalışmada 1979 Devrimi sonrası Mânâgera Sineması film örnekleri olarak listelenen yüz elli film arasından seçilen beş temsilci film, Mânâgera Sineması’nın tematik ve estetik özelliklerini ortaya koymak amacıyla analiz edilmiştir. Bu filmlerle, sinematografik dilin tasavvufi temaları ifade etme kapasitesi ve bu temaların yukarıda bahsi geçen konularla nasıl ilişkilendirildiği gösterilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İran Sineması
• 1979 İran İslam Devrimi
• Dini Sinema
• Mânâgera Sineması
• Tasavvuf

Film Examples and Analyses of Iranian Mānāgera Cinema within the Framework of Sufi Themes

Öz

With the 1979 Iranian Islamic Revolution, significant transformations took place in Iranian cinema, initiating efforts to redefine its thematic, aesthetic, and narrative framework. This transformation became particularly visible in the emergence of “Mānāgera Cinema,” a post-Revolutionary cinematic approach deeply rooted in metaphysical and mystical concepts such as imagination, dreams, the afterlife, angels and demons, divine intervention, human transformation (spiritual evolution), and extraordinary human powers. Centered on the quest for truth and spiritual journey, this movement sought to establish a new expressive mode within cinematic art. This study explores the development of Mānāgera Cinema in post-Revolutionary Iran, emphasizing how the Revolution’s ideological and religious restructuring influenced its formation. More than merely reflecting religious motifs, Mānāgera Cinema reveals the potential of cinema as a bridge between mysticism and truth. From a corpus of one hundred and fifty identified films, five representative works were selected and analyzed to demonstrate the thematic and aesthetic traits of this cinematic style. Through these examples, the study illustrates how cinematic language conveys mystical concepts and integrates them with broader spiritual and metaphysical ideas, thereby highlighting Iranian cinema’s capacity to express inner transformation and transcendence.

Anahtar Kelimeler

• Iranian Cinema
• The 1979 Iranian Islamic Revolution
• Religious Cinema
• Mānāgera Cinema
• Sufism

Kaynakça

1. Aktaş, C. (2015). Şark'ın şiiri İran sineması (3. bs.). İz Yayıncılık.
2. Algar, H. (1996). Hâcegân. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 14). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
3. Andrew, J. D. (2010). Büyük sinema kuramları. Doruk Yayımcılık.
4. Batur, S. (2007). Siyasal İslam sineması örneğinde İran sineması [Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].
5. Belhari, H. (1384/2005). Ma'ni u mefhum-i "mana" der huner u sinema-yi managera. In E.-S. Sâkit (Ed.), Nâmehâ-yı ma'nevî: Mecmû'a-i makâlât-ı nevîsendegî muhtelif derbâre-i sînemâ-yı ma'nâgerâ (pp. 1–8). Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.
6. Corrigan, T., & Gürata, A. (2008). Film eleştirisi el kitabı. Dipnot Yayınları.
7. Dabaşi, H. (2004). İran sineması: Geçmişi, bugünü ve geleceği (2. bs.). Agora Kitaplığı.
8. Daneş, M. (1384/2005). Mukaddimei ber tebyin-i sinema-yi managera. In E.-S. Sâkit (Ed.), Nâmehâ-yı ma'nevî: Mecmû'a-i makâlât-ı nevîsendegî muhtelif derbâre-i sînemâ-yı ma'nâgerâ (pp. 143–150). Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.

9. Doostihaa. (2015a). Efsane-i ah. https://www.doostihaa.com/post/tag/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A2%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%84%DB%8C%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85
10. Doostihaa. (2015b). Reng-e huda. https://www.doostihaa.com/post/tag/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%86%DA%AF-%D8%AE%D8%AF%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C
11. Doostihaa. (2016). Peri. https://www.doostihaa.com/post/tag/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%BE%D8%B1%DB%8C
12. Doostihaa. (2023). Behar der payiz. https://www.doostihaa.com/post/1402/04/11/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%B2.html
13. Doostihaa. (2025). İstiâze (film). https://www.doostihaa.com/post/1404/06/20/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%B0%D9%87.html
14. Esfendiyari, A. (1384/2005a). Der amedi ber sinema-yi managera. In E.-S. Sâkit (Ed.), Nâmehâ-yı ma'nevî: Mecmû'a-i makâlât-ı nevîsendegî muhtelif derbâre-i sînemâ-yı ma'nâgerâ (pp. 49–64). Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.
15. Esfendiyari, A. (1384/2005b). Mesadık-i mevzu'i-i sinema-yi managera. In E.-S. Sâkit (Ed.), Nâmehâ-yı ma'nevî: Mecmû'a-i makâlât-ı nevîsendegî muhtelif derbâre-i sînemâ-yı ma'nâgerâ (pp. 39–48). Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.
16. Esfendiyari, A. (1384/2005c). Sinema-yi managera çist? In E.-S. Sâkit (Ed.), Nâmehâ-yı ma'nevî: Mecmû'a-i makâlât-ı nevîsendegî muhtelif derbâre-i sînemâ-yı ma'nâgerâ (pp. 35–38). Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.
17. Esfendiyari, A. (1392/2013a). Mururi ber si sal-i tecrübe-i sinema-yı İran: Behşi dovvom: Dehe-i heftad. Tasvirnâme, 6(2), 40–57.
18. Esfendiyari, A. (1392/2013b). Nigahî be si sal-i tecrübe-i sinema-i dini der İran: Bahş-i nohost: Ez ibtida ta intiha-yı dehe-i şest. Tasvirnâme, 5(2), 12–33.
19. Fehim-zade, M. (Director). (1367/1989). Behar der payiz [Film]. Hidayet Film.
20. Gülşen, E. (2011). Sinemanın hakikatı (Cilt 1). Külliyat Yayınları.
21. Gülşen, E. (2015). Hakikatin sineması (Cilt 2). Külliyat Yayınları.
22. Gürbüz, S., & Şahin, F. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri: Felsefe-yöntem-analiz (5. bs.). Seçkin Akademik ve Mesleki Yayınlar.
23. Kanat, F. (2007). İran sinemasında kadın: Kadın temsili ve kadın yönetmenler. Dipnot Yayınları.
24. Kuşeyrî, A. (2012). Kuşeyrî risalesi (6. bs.). Dergâh Yayınları.
25. Kuşeyrî, A. (t.y.). Er-Risâletü'l-Kuşeyriyye (Cilt 1). Dâru'l-Meârif.
26. Mahmelbaf, M. (Director). (1363/1985). İstiâze [Film]. Hovze-i Huneri.
27. Makhmalbaf, M. (t.y.). Filmmaking in Iran today. In F. Gonzalez Garcia (Ed.), Mohsen Makhmalbaf: From discourse to dialogue (pp. 223–229).
28. Marsh, C., & Ortiz, G. (Eds.). (1384/2006). Kâveş der ilâhiyât u sînemâ (E. A. Aryân, N. Melek-Muhammedi, İ. Novruzi, U. Nik-Fercam, & Ş. Vakfi-Pur, Çev.). Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.
29. Mecidi, M. (Director). (1378/2000). Reng-e huda [Film]. Şirket-i Verahuner.
30. Mehdevi-fer, H. (1384/2006). Ru'yâ-yı beheşt. Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.
31. Mehrcui, D. (Director). (1374/1996). Peri [Film]. Emir Hüseyin Şerif.
32. Mevlânâ. (2004). Mesnevî (V. İzbulak, Çev., Cilt 3). Konya Büyükşehir Belediyesi.
33. Milani, T. (Director). (1370/1992). Efsane-i ah [Film]. Hane-i Film-i İran.
34. Mir-İhsan, M. A. (1383/2004). Pedîdâr u ma'nâ der sînemâ-yı İran. Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.
35. Mutezemi, H. (1384/2005). Sinema-yı managera müellif-i şınaht-i huner-i maverayi u muteali. In E.-S. Sâkit (Ed.), Nâmehâ-yı ma'nevî: Mecmû'a-i makâlât-ı nevîsendegî muhtelif derbâre-i sînemâ-yı ma'nâgerâ (pp. 139–141). Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.
36. Öz, M. (1992). Bihâru'l-envâr. In Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi (Cilt 6). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
37. Özden, Z. (2014). Film eleştirisi: Film eleştirisinde temel yaklaşımlar ve tür filmi eleştirisi (3. baskı). İmge Kitabevi.
38. Sadiki, B. (1384/2005). Sinema-yi managera u ceşnvare-i film-i fecr. In E.-S. Sâkit (Ed.), Nâmehâ-yı ma'nevî: Mecmû'a-i makâlât-ı nevîsendegî muhtelif derbâre-i sînemâ-yı ma'nâgerâ (pp. 151–154). Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.
39. Sâkit, E.-S. (Ed.). (1384/2005). Nâmehâ-yı ma'nevî: Mecmû'a-i makâlât-ı nevîsendegî muhtelif derbâre-i sînemâ-yı ma'nâgerâ. Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.
40. Sâlihî, N., & Âgababaî, M. R. H. (2018). Beyân-ı mefâhîm-i irfânî der sînemâ-yı ma'nâgerâ: Mutâlaa-i mevridî: Film-i Perî. Fasl-Nâme-i İrfân-i İslâmî, 15(57), 73–103.
41. Seccadi, S. C. (1383/2005). Ferheng-i ıstılah u tâbirat-ı irfani (7. bs.). Ketabhane-i Milli-i İran.
42. Sultan-pur, M., & Asgari, E. R. (1395/2016). Pişine-i tarihi u ferhengi-yi ziyaret der İran. Mutala'at-i İran-Şinasi, 4(3), 89–108.
43. Şengül, İ. (2025). İran mânâgera sinemasında tasavvufi temalar [Doktora tezi, Karabük Üniversitesi].
44. Tabatabai, E.-H. U. (1384/2005). Sinema-yi managera u tebyin-i alem-i hesti. In E.-S. Sâkit (Ed.), Nâmehâ-yı ma'nevî: Mecmû'a-i makâlât-ı nevîsendegî muhtelif derbâre-i sînemâ-yı ma'nâgerâ (pp. 125–138). Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.
45. Tabnak. (2023, October 15). Heme ançe bayed derbare-i Dariuş Mehrcui bedanid. https://www.tabnak.ir/fa/news/1198611
46. Uludağ, S. (2006). Nefis. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi (Cilt 32). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
47. Wikishia. (t.y.). Fihrist-e asar-e Seyyid Abdu'l-Huseyin Destgeyb. https://fa.wikishia.net/view/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%BA%DB%8C%D8%A8
48. Yavuz, Y. Ş. (2012). Tevessül. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi (Cilt 41). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
49. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. bs.). Seçkin Yayıncılık.
50. Yılmaz, H. K. (2012). Ana hatlarıyla tasavvuf ve tarikatlar (15. bs.). Ensar Neşriyat.
51. Zâhidî, T. (1384/2005). Nigâhî be sînemâ-yi ma'nâgerâ-yi İrân. Bünyâd-ı Sînemâ-yı Fârâbî.