Dijital Göçmen ve Dijital Yerlilerin Ahlaki Değerleri Üzerine Sosyolojik Bir Araştırma

Öz

Toplumun kültür, norm ve ahlaki değerlerinin öğrenme süreci olarak ifade edilen sosyalleşmenin, bilgisayar ve internet teknolojisinin yaygınlaşmasıyla birlikte kayda değer düzeyde dijital görünüm kazanmaya başladığı gözlemlenmektedir. Böylelikle dijital medya platformlarının dijital yerli olarak kavramlaştırılan kuşağın toplumsal yaşama dair birincil bilgilenme kaynağı haline geldiği ve gündelik yaşam pratiklerinin önemli ölçüde dijitalleştiği izlenebilmektedir. Öz olarak dijital sosyalleşme olarak tanımlanan bu sürecin sosyolojik bakışla araştırılması sağlıklı dijital kültür ve dijital toplumsal yapı için önem arz etmektedir. Bu doğrultuda araştırmamız, dijital göçmen ve dijital yerlilerin dijital medya platformlarında ahlaki değerlere ilişkin tutum ve yönelimlerini incelemeyi hedeflemektedir. Bir başka deyişle bu araştırma dijital göçmenden dijital yerliye geçişte ahlaki değerlere bakışın farklılaşıp farklılaşmadığını merhamet, mahremiyet, hakkaniyet gibi ahlaki değerler bağlamında ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nicel desende tasarlanan araştırma Bursa’da ikamet eden 18 yaş ve üstü 411 katılımcı ile yapılmıştır. Elde edilen bulgular, dijital ahlaki değerler açısından dijital yerliler ve dijital göçmenler arasında anlamlı bir farklılık olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dijital Din Sosyolojisi
• Dijital Yerli
• Dijital Göçmen
• Dijital Ahlaki Değerler

A Sociological Study on the Moral Values of Digital Immigrants and Digital Natives

Öz

The process of socialization, defined as the learning process of a society's culture, norms, and moral values, has begun to take on a significant digital dimension with the widespread adoption of computer and internet technologies. Consequently, digital media platforms have become the primary source of information about social life for the generation conceptualized as digital natives, and daily life practices have become significantly digitalized. In essence, the sociological study of this process, defined as digital socialization, is important for a healthy digital culture and digital social structure. In this regard, our research aims to examine the attitudes and orientations of digital immigrants and digital natives towards moral values on digital media platforms. In other words, this research aims to reveal whether the perspective on moral values differs in the transition from digital immigrant to digital native in the context of moral values such as compassion, privacy, and fairness. The study, which adopted a quantitative approach, was conducted with 411 participants aged 18 and over living in Bursa. The findings reveal a significant difference between digital natives and digital immigrants in terms of digital moral values.

Anahtar Kelimeler

• Digital Sociology of Religion
• Digital Natives
• Digital Immigrants
• Digital Moral Values

Kaynakça

1. Ahmedi, E. Ş. (2023). Varoluşsal güvenlik ve sekülerleşme: Modern bir teorinin eleştirisi. Nobel Yayıncılık.
2. Ahmedi, E. Ş. (2024). Dijimodernizm bağlamında transhümanizm ve din: Sosyolojik bir inceleme. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7(2), 387–405. https://doi.org/10.52637/kiid.1524122
3. Aktan, C. C., Tunç, M., & Yay, S. (2017). İnsan sermayesi ve sosyal sermaye arasındaki ilişki ve tamamlayıcılık rolü üzerine. Ekonomi Bilimleri Dergisi, 9(1), 81–103.
4. Albert, I., & Ferring, D. (2012). Intergenerational value transmission within the family and the role of emotional relationship quality. Family Science, 3(1), 4–12. https://doi.org/10.1080/19424620.2011.671496
5. Aristotle. (1959). Politics (H. Rackham, Trans.; 4. bs). William Heinemann Ltd. http://archive.org/details/politicsrackh00arisuoft
6. Atari, M., Lai, M. H. C., & Dehghani, M. (2020). Sex differences in moral judgements across 67 countries. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 287(1937), 1–10. https://doi.org/10.1098/rspb.2020.1201
7. Barrera-Verdugo, G. (2023). The link between social media exposure and students’ moral reasoning and environmental concern: A generational analysis in Chile. Cogent Social Sciences, 9(1), 1–26.
8. Borau, S., Couprie, H., & Hopfensitz, A. (2022). The prosociality of married people: Evidence from a large multinational sample. Journal of Economic Psychology, 92(102545), 1–10. https://doi.org/10.1016/j.joep.2022.102545

9. Can, İ., & Ulutaş, E. (2021). Teşhir toplumu. Ketebe Yayınevi.
10. Çetin, H. (2025). Değerler eğitiminde ailenin etkisi: Meta analiz çalışması. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 24(3), 1166–1190. https://doi.org/10.17755/esosder.1598701
11. Dereli, M. D. (2019). Dinî kimliklerin siber uzamda akışkanlaşması. İnsan ve Toplum, 9(1), 85–115.
12. Dereli, M. D. (2022). Sanala veda: Sosyal medya ve dönüşen dindarlık. Sakarya Üniversitesi Yayınları.
13. Desmurget, M. (2023). Screen damage: The dangers of digital media for children (A. Brown, Trans.). Polity Press.
14. Dirilen-Gümüş, O., & Büyüksahin-Sunal, A. (2012). Gender differences in Turkish undergraduate students’ values. Sex Roles, 67, 559–570. https://doi.org/10.1007/s11199-012-0197-4
15. Durkheim, E. (1968). Moral education: A study in the theory and application of the sociology of education (E. K. Wilson & H. Schnurer, Trans). The Free Press.
16. Durkheim, E. (1994). The division of labor in society (W. D. Halls, Trans.). The Macmillan Press Ltd.
17. Durkheim, E. (2005). Suicide: A study in sociology (J. A. Spaulding & G. Simpson, Trans.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203994320
18. George, D., & Mallery, P. (2010). SPSS for Windows step by step: A simple guide and reference. Allyn & Bacon.
19. Giddens, A., Duneier, M., Appelbaum, R. P., & Carr, D. (2018). Introduction to sociology. W. W. Norton & Company.
20. Giddens, A., & Sutton, P. W. (2021a). Essential concepts in sociology. Polity Press.
21. Giddens, A., & Sutton, P. W. (2021b). Sociology. Polity Press.
22. Helsper, E. J., & Eynon, R. (2010). Digital natives: Where is the evidence? British Educational Research Journal, 36(3), 503–520.
23. Hitlin, S. (2021). Morality and sociological theory. In S. Abrutyn & O. Lizardo (Ed.), Handbook of Classical Sociological Theory (pp. 631–649). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-78205-4_29
24. Hitlin, S., Dromi, S. M., & Luft, A. (Ed.). (2023). Handbook of the sociology of morality (C. 2). Springer.
25. Hitlin, S., & Vaisey, S. (Ed.). (2010). Handbook of the sociology of morality. Springer.
26. İbn Haldun. (2005). Mukaddimetu İbn Haldun (M. Ş. Mustafa, Ed.). Resalah.
27. Karasan, M. (1986). Durkheim’in ahlak görüşü (E. Durkheim, Çev.). İçinde Meslek ahlakı (3. bs). Millî Eğitim Basımevi.
28. Karslı, N. (2021). Üniversite öğrencilerinde manevi-insani değerler ve dindarlık ilişkisi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 50, 143–174. https://doi.org/10.17120/omuifd.891300
29. Khalid, K., Aftab, N., Ahmed, M., Khan, Z., & Muzaffar Janjua, M. (2025). Development and psychometric validation of the digital socialization scale. Cogent Psychology, 12(1), 2455805. https://doi.org/10.1080/23311908.2025.2455805
30. Korkmaz, Ö., Kovancı, Ö., & Erdoğmuş, F. U. (2021). Ortaokul öğrencilerinin dijital ortamda ahlaki değerlere dönük algıları ölçeği: Geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(2), 298–315. https://doi.org/10.17556/erziefd.646377
31. Korkunç, E., & Aydemir, A. (2025). Sosyal medyada popüler olma arzusu ve ahlaki değerler arasındaki ilişki: TikTok örneği. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 69, 21–44. https://doi.org/10.47998/ikad.1543987
32. Li, Y., & Ranieri, M. (2010). Are ‘digital natives’ really digitally competent? A study on Chinese teenagers. British Journal of Educational Technology, 41(6), 1029–1042. https://doi.org/10.1111/j.1467-8535.2009.01053.x
33. Lukes, S. (2010). The social construction of morality? In S. Hitlin & S. Vaisey (Ed.), Handbook of the Sociology of Morality (pp. 549–560). Springer.
34. Lupton, D. (2015). Digital sociology. Routledge.
35. Maccoby, E. E. (2007). Historical overview of socialization research and theory. In J. E. Grusec & P. D. Hastings (Ed.), Handbook of socialization: Theory and research (pp. 13–41). The Guilford Press.
36. Marcus, J., Ceylan, S., & Ergin, C. (2016). Not so “traditional” anymore? Generational shifts on Schwartz values in Turkey. Journal of Cross-Cultural Psychology, 48(1), 58–74. https://doi.org/10.1177/0022022116673909
37. Memiş, M., & Demiralay, A. (2025). Sosyal medya kullanım amaçları ile ahlaki olgunluk arasındaki ilişki üzerine nicel bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 11, 11–38. https://doi.org/10.59379/tdpd.1612051
38. Miller, W. W. (2003). Durkheim, morals and modernity. Routledge.
39. Minow, N. N., & LaMay, C. L. (1995). Abandoned in the wasteland: Children, television and the First Amendment. Hill and Wang.
40. Nelson, L. S. (2018). Social media and morality: Losing our self-control. Cambridge University Press.
41. Nikou, S., Mezei, J., & Brännback, M. (2018). Digital natives’ intention to interact with social media: Value systems and gender. Telematics and Informatics, 35(2), 421–435. https://doi.org/10.1016/j.tele.2017.12.019
42. Ogburn, W. F. (1923). Social change with respect to culture and original nature (2. bs). B. W. Huebsch, Inc.
43. Prensky, M. (2001a). Digital natives, digital immigrants. On the Horizon, 9(5), 1–6.
44. Prensky, M. (2001b). Digital natives, digital immigrants, part II: Do they really think differently? On the Horizon, 9(6), 1–9.
45. Prensky, M. (2011). Digital wisdom and Homo sapiens digital. In M. Thomas (Ed.), Deconstructing Digital Natives: Young People, Technology and the New Literacies. Routledge.
46. Prensky, M. (2023, Ekim 7). The coming A.I. natives. Medium. https://marcprensky.medium.com/the-coming-a-i-natives-056f06b3e088
47. Ronald, I. (2008). Changing values among Western publics from 1970 to 2006. West European Politics, 31, 130–146. https://doi.org/10.1080/01402380701834747
48. Sarıkaya, O., Uzunbacak, H. H., & Akçakanat, T. (2024). Comparison of general attitudes and beliefs of generations X, Y, and Z. İmgelem, 14, 455–474. https://doi.org/10.53791/imgelem.1468561
49. Saroglou, V., Delpierre, V., & Dernelle, R. (2004). Values and religiosity: A meta-analysis of studies using Schwartz’s model. Personality and Individual Differences, 37(4), 721–734. https://doi.org/10.1016/j.paid.2003.10.005
50. Schwartz, S. H., & Rubel, T. (2005). Sex differences in value priorities: Cross-cultural and multimethod studies. Journal of Personality and Social Psychology, 89(6), 1010–1028. https://doi.org/10.1037/0022-3514.89.6.1010
51. Smith, C. (2003). Moral, believing animals: Human personhood and culture. Oxford University Press.
52. Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321–326. https://doi.org/10.1089/1094931041291295
53. TDK. (1998). Ahlak. İçinde Türkçe sözlük (1998. bs, C. 1, ss. 193–194). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
54. Thomas, M. (2011). Technology, education, and the discourse of the digital native: Between evangelists and dissenters. In M. Thomas (Ed.), Deconstructing Digital Natives: Young People, Technology and the New Literacies. Routledge.
55. Thompson, J. B. (1995). The media and modernity: A social theory of the media. Polity Press.
56. Tulum, A. B., & Kaya, Y. (2022). “Dijital yerli öğrenciler”in “değerli” kavramına yönelik algıları ve “kök değerler” açısından analizi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 42, 154–193. https://doi.org/10.14520/adyusbd.1187455
57. TÜİK. (t.y.). Hanehalkı bilişim teknolojileri (BT) kullanım araştırması, 2025. Geliş tarihi 4 Kasım 2025, gönderen https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2025-53925
58. TÜİK. (2025). Hanehalkı bilişim teknolojileri (BT) kullanım araştırması, 2025. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2025-53925
59. Uncu, G. (2024). Dijital sosyalleşme olgusunun sosyal kuşaklar üzerinde yarattığı deneyimler ve etkiler. The Journal of Social Sciences, 47, 333–359. https://doi.org/10.29228/SOBIDER.45776
60. Ursachi, G., Horodnic, I. A., & Zait, A. (2015). How reliable are measurement scales? External factors with indirect influence on reliability estimators. Procedia Economics and Finance, 20, 679–686. https://doi.org/10.1016/S2212-5671(15)00123-9
61. Uslaner, E. M. (1999). Trust but verify: Social capital and moral behavior. Social Science Information, 38(1), 29–55. https://doi.org/10.1177/053901899038001002
62. Vatandaş, S. (2020). Sosyalleşme ve sosyalleşmenin sosyal medya mecralarındaki anlamsal ve işlevsel dönüşümü. Erciyes İletişim Dergisi, 7(2), 813–832. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.675531
63. We Are Social. (2025, Şubat 5). Digital 2025. We Are Social UK. https://wearesocial.com/uk/blog/2025/02/digital-2025/
64. Yılmaz, K. (2013). Üniversite öğrencilerinin dini yönelimleri ile bireysel değerleri arasındaki ilişki. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(29), 129–146.
65. Yiğitce, A. N., & Şentürk, Ş. (2023). Yetişkinlerin dijital ortamda ahlaki değerlere dönük algıları ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(2), 220–233. https://doi.org/10.53629/sakaefd.1382556