Ahlaki Sürüklenme ve Kutsalın Yeniden Yapılandırılması: Dijital Aracılı Dünyalarda Değerler ve Dini Pratikleri Yeniden Düşünmek

Öz

Bu çalışma, dijitalleşmenin -özellikle metaverse gibi yoğun dijital ortamlar aracılığıyla- ahlaki değerleri ve dini pratikleri nasıl dönüştürdüğünü incelemektedir. Dijital teknolojiler geleneksel değer sistemlerini yeniden şekillendirirken, iki birbiriyle bağlantılı olgu ortaya çıkmaktadır: algoritmik olarak yönetilen alanlarda etik sınırların erozyonu olarak tanımlanan “ahlaki sapma” ve ibadet, hac ve ritüellerin sanal platformlar aracılığıyla yeniden yapılandırılmasını içeren “kutsal yeniden yapılandırmalar”. Disiplinler arası literatüre dayanan bu çalışma, üç kritik boyutu incelemektedir: sosyal medyanın değer oluşumu ve kimlik metalaşması üzerindeki etkisi, dijital bağımlılık ile ahlaki kopuş arasındaki ilişki ve sanal ortamlarda kutsal pratiklerin dönüşümü. Çalışma, dijitalleşmenin dini deneyime sadece aracılık etmekle kalmayıp, ritüel performansını değiştirerek, kutsal mekânları yeniden tanımlayarak ve dini otoriteyi yeniden müzakere ederek aktif biçimde yeniden yapılandırdığını savunmaktadır. Dijital platformlar benzeri görülmemiş bir erişilebilirlik ve kapsayıcılık imkânı sunmakla birlikte; maneviyatın metalaştırılması, toplumsal ibadet pratiklerinin parçalanması ve ahlaki özden ziyade etkileşimi önceleyen algoritmik mantığın ahlaki yargıyı ikincilleştirmesi gibi önemli riskleri de beraberinde getirmektedir. Bu araştırma, dijital etik ve sanal dindarlık tartışmalarına, insan değerlerinin ve kutsal deneyimlerin teknolojik doygunluk içindeki toplumlarda nasıl yeniden şekillendirildiğini anlamak için eleştirel bir çerçeve sunarak katkıda bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dijitalleşme
• Ahlaki Değerler
• Sanal Dini Pratikler
• Metaverse
• Kutsalın Yeniden Yapılandırılması

Moral Drift and Sacred Reconfigurations: Rethinking Values and Religious Practices in Digitally Mediated Worlds

Öz

This study examines how digitalization—particularly through immersive environments such as the metaverse—transforms moral values and religious practices. As digital technologies reshape traditional value systems, two interrelated phenomena come to the fore: moral drift, the erosion of ethical boundaries within algorithmically governed spaces, and sacred reconfigurations, the restructuring of worship, pilgrimage, and ritual practices through virtual platforms. Drawing on interdisciplinary scholarship, this conceptual analysis explores three critical dimensions: the impact of social media on value formation and the commodification of identity; the relationship between digital dependency and moral dislocation; and the transformation of sacred practices in virtual environments. The study argues that digitalization does not merely mediate religious experience but actively reconfigures it—by reshaping ritual performance, redefining sacred spaces, and renegotiating religious authority. While digital platforms offer unprecedented accessibility and inclusivity, they also entail significant risks, including the commodification of spirituality, the fragmentation of communal worship, and the subordination of moral judgment to algorithmic logics that prioritize engagement over ethical substance. By offering a critical framework for understanding how human values and sacred experience are being reshaped in technologically saturated societies, this research contributes to ongoing debates on digital ethics and virtual religiosity.

Anahtar Kelimeler

• Digitalization
• Moral Values
• Virtual Religious Practices
• Metaverse
• Sacred Reconfigurations

Kaynakça

1. Babacan, M. E. (2017). Sosyal medya ve gençlik. Bir Yayıncılık.
2. Bakıner, A. (2025). Performing the self online: University students’ identity construction on social media. OPUS Toplum Araştırmaları Dergisi, 22(5), 882–896. https://doi.org/10.26466/opusjsr.1727321
3. Barque-Duran, A., Pothos, E. M., Hampton, J. A., & Yearsley, J. M. (2017). Contemporary morality: Moral judgments in digital contexts. Computers in Human Behavior, 75, 184–193. https://doi.org/10.1016/j.chb.2017.05.020
4. Battista, D. (2024). The digital as sacred space: Exploring the online religious dimension. Academicus International Scientific Journal, 29, 21–37. https://doi.org/10.7336/academicus.2024.29.02
5. Benjamin, W. (2009). The work of art in the age of its technological reproducibility, and other writings on media (M. W. Jennings, B. Doherty, & T. Y. Levin, Eds.; E. F. N. Jephcott, R. Livingstone, & H. Eiland, Çev.; ss. 19–55). The Belknap Press of Harvard University Press.
6. Berk, S., & Çetin, B. N. (2023). Dijital çağda dini ritüel algısının dönüşümü. Sosyolojik Bağlam Dergisi, 4(3), 248–272. https://doi.org/10.52108/2757-5942.4.3.3
7. Bezci, B. (2015). Kamusallığı akıcı kılan ama teslimiyeti buharlaştıran bir sorun olarak sosyal medya. İçinde Ö. Oğuzhan (Ed.), İletişimde sosyal medya: Sosyal medyada etkileşim (ss. 29–36). Kalkedon Yayınları.
8. Bingaman, K. A. (2023). Religion in the digital age: An irreversible process. Religions, 14(1), 108. https://doi.org/10.3390/rel14010108

9. Brandtzaeg, P. B., & Chaparro-Domínguez, M.-Á. (2020). From youthful experimentation to professional identity: Understanding identity transitions in social media. Young, 28(2), 157–174. https://doi.org/10.1177/1103308819834386
10. Bulduklu, Y., & Şeker, M. (2020). Yeni medya ve değişen toplumsal değerler. İçinde M. Şeker, Y. Bulduklu, C. Korkut, & M. Doğrul (Ed.), Bilişim teknolojileri ve iletişim: Birey ve toplum güvenliği (ss. 281–303). Türkiye Bilimler Akademisi.
11. Bunt, G. R. (2018). Hashtag Islam: How cyber-Islamic environments are transforming religious authority. University of North Carolina Press.
12. Çakır, A., & Dilci, T. (2024). Dijitalleşme, kültür ve psikoloji üçgeninde değer algısı. Cihannüma Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 2(2), 40–63. https://doi.org/10.55205/jocsosa.2220231461839
13. Calcagni, F., Amorim Maia, A. T., Connolly, J. J. T., & Langemeyer, J. (2019). Digital co-construction of relational values: Understanding the role of social media for sustainability. Sustainability Science, 14(5), 1309–1321. https://doi.org/10.1007/s11625-019-00672-1
14. Campbell, H. A. (2013). Digital religion: Understanding religious practice in new media worlds. Routledge.
15. Campbell, H. A., & Altenhofen, B. (2015). Methodological challenges, innovations and growing pains in digital religion research. İçinde S. Cheruvallil-Contractor & S. Shakkour (Ed.), Digital methodologies in the sociology of religion (ss. 1–12). Bloomsbury Publishing.
16. Castells, M. (2015). Networks of outrage and hope: Social movements in the Internet age (2. bs.). Polity Press.
17. Cheong, P. H. (2017). The vitality of new media and religion: Communicative perspectives, practices, and changing authority in spiritual organization. New Media & Society, 19(1), 25–33. https://doi.org/10.1177/1461444816649913
18. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3. bs.). SAGE Publications.
19. Demir, R. (2019). Sanal gerçeklik gözlüğüne dayalı din öğretimine yönelik öğretmen adaylarının tutumu. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(1), 847–861. https://doi.org/10.33206/mjss.498303
20. Dereli, M. D. (2018). Dini kimliklerin siber uzamda akışkanlaşması. İnsan ve Toplum, 9(1), 85-115.
21. Dereli, M. D. (2020). Sanala veda: Sosyal medya ve dönüşen dindarlık. Nobel Yayınları.
22. Duman, S. (2019). Sosyal medya kullanımına ilişkin fıkhî hükümler. Din ve Hayat, 39, 28–31.
23. Ess, C. (2014). Digital media ethics. Polity Press.
24. Evolvi, G. (2022). Religion and the internet: Digital religion, (hyper)mediated spaces, and materiality. Zeitschrift für Religion, Gesellschaft und Politik, 6(1), 9–25. https://doi.org/10.1007/s41682-021-00087-9
25. Faizin, N., Maarif, A. S., & Hanafi, Y. (2025). Considering religious moderation in Islamic law through AI ChatGPT and Bahsul Masail of Nahdlatul Ulama. Law, Innovation and Technology, 17(1), 271–288. https://doi.org/10.1080/17579961.2025.2469351
26. Gao, Q., Woods, O., Kong, L., & Shee, S. Y. (2024). Lived religion in a digital age: Technology, affect and the pervasive space-times of ‘new’ religious praxis. Social & Cultural Geography, 25(1), 29–48. https://doi.org/10.1080/14649365.2022.2121979
27. Gazete Duvar. (2022, 27 Ocak). Suudi Arabistan Kâbe’yi metaverse evrenine açtı. Gazete Duvar. https://www.gazeteduvar.com.tr/suudi-arabistan-kabeyi-metaverse-evrenine-acti-haber-1550871
28. Gilson, L. L., & Goldberg, C. B. (2015). Editors’ comment: So, what is a conceptual paper? Group & Organization Management, 40(2), 127–130. https://doi.org/10.1177/1059601115576425
29. Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Doubleday. University of Edinburgh Social Sciences Research Centre.
30. Gökbayrak, H., & Işıklı, Ş. (2021). Dijital din teorisi: Dijital din, geleneksel dine karşı. İçinde Yapay zekâ, transhümanizm, din (ss. 105–145). Türkiye Cumhuriyeti Diyanet İşleri Başkanlığı.
31. Gonzalez-Franco, M., & Lanier, J. (2017). Model of illusions and virtual reality. Frontiers in Psychology, 8. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.01125
32. Haji Mohamad, S. M. (2018). The performance of religiosity on social media: Three future research directions (Working Paper No. 39). Universiti Brunei Darussalam. https://fass.ubd.edu.bn/staff/docs/ SM/working_paper_series_39.pdf
33. Han, B.-C. (2019). Şeffaflık toplumu (H. Barışcan, Çev.). Metis Yayınları.
34. Helland, C. (2005). Online religion as lived religion: Methodological issues in the study of religious participation on the Internet. Online-Heidelberg Journal of Religions on the Internet, 1(1), 1–16.
35. Hoda, A.-S. (2025). Faith and algorithms: From an ethical framework for Islamic AI to practical application. MuslimMatters.org. https://muslimmatters.org/2025/12/30/can-you-fatwah-shop-with-ai/
36. Hollenbaugh, E. E. H. E. E. (2021). Self-presentation in social media: Review and research opportunities. Review of Communication Research, 9. https://rcommunicationr.org/index.php/rcr/article/view/15
37. Ihde, D. (1990). Technology and the lifeworld: From garden to earth. Indiana University Press.
38. Islam-QA. (2025). Is it permissible to seek fatwas from AI (artificial intelligence)? - Islam Question & Answer. Islam-QA. https://islamqa.info
39. Kabir, M., Kabir, M. R., & Islam, R. (2025). Islamic lifestyle applications: Meeting the spiritual needs of modern Muslims. International Journal of Human–Computer Interaction, 1–29. https://doi.org/10.1080/10447318.2025.2595545
40. Kaya, İ. (2024). Ritüellerin çevrim içi alanda yeniden tasarlanmasına mekânsal ve zamansal bir eleştiri: Aura’nın yok oluşu. Folklor Akademi Dergisi, 7(1), 22–33. https://doi.org/10.55666/folklor.1384083
41. Kayabaşı, Y. (2005). Sanal gerçeklik ve eğitim amaçlı kullanılması. The Turkish Online Journal of Educational Technology, 4(3), 151–158.
42. Kaymakcan, R., & Meydan, H. (2020). Ahlak, değerler ve eğitimi (3. bs.). DEM Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları.
43. Kilteni, K., Groten, R., & Slater, M. (2012). The sense of embodiment in virtual reality. Presence: Teleoperators and Virtual Environments, 21(4), 373–387. https://doi.org/10.1162/PRES_a_00124
44. Kish-Gephart, J. J., Harrison, D. A., & Treviño, L. K. (2010). Bad apples, bad cases, and bad barrels: Meta-analytic evidence about sources of unethical decisions at work. Journal of Applied Psychology, 95(1), 1–31. https://doi.org/10.1037/a0017103
45. Kuban Torun, N., & Torun, T. (2022). Metaverse ve din kavramlarının sosyal medya madenciliği yolu ile incelenmesi. Alanya Akademik Bakış, 6(2), 2511–2526. https://doi.org/10.29023/alanyaakademik.1099247
46. Kuçuradi, İ. (2003). Etik ve etikler. Türkiye Mühendislik Haberleri, 7–8.
47. Lengauer, D. (2018). Sharing semangat taqwa: Social media and digital Islamic socialities in Bandung. Indonesia and the Malay World, 46(134), 5–23. https://doi.org/10.1080/13639811.2018.1415276
48. Levinas, E. (1969). Totality and infinity: An essay on exteriority (A. Lingis, Çev.). Duquesne University Press.
49. Marwick, A. E. (2013). Status update: Celebrity, publicity, and branding in the social media age. Yale University Press. https://www.jstor.org/stable/j.ctt5vkzxr
50. McLuhan, M. (1964). Understanding media: The extensions of man. MIT Press. http://archive.org/details/ETC0624
51. Menekşe, Ö. (2015). Dinin dijitalleşmesi ve mobil uygulamalar. İçinde M. Çamdereli, B. Önay Doğan, & N. Kocabay Şener (Ed.), Dijitalleşen din (Medya ve Din 2) (ss. 151–173). Köprü Yayınları.
52. Merleau-Ponty, M. (1962). Phenomenology of perception. Routledge.
53. Miczek, N. (2008). Online rituals in virtual worlds: Christian online service between dynamics and stability. Online-Heidelberg Journal of Religions on the Internet, 3(1), 144–173. https://doi.org/10.11588/rel.2008.1.392
54. Mittelstadt, B. D., Allo, P., Taddeo, M., Wachter, S., & Floridi, L. (2016). The ethics of algorithms: Mapping the debate. Big Data & Society, 3(2), 1–21. https://doi.org/10.1177/2053951716679679
55. Nachtwey, O., & Schaupp, S. (2024). The valorization of interactions: Gift exchange, power and value creation on digital platforms. Big Data & Society, 11(2), 20539517241259639. https://doi.org/10.1177/ 20539517241259639
56. Nguyen, C. T. (2021). How Twitter gamifies communication. İçinde J. Lackey (Ed.), Applied epistemology (ss. 410–436). Oxford University Press. https://philarchive.org/rec/NGUHTG
57. Özçelik Baloğlu, Ö. (2023). Teknolojik bir dönüşüm olarak dijitalleşme kavramı ve etkileri. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 13(2), 1189–1210. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1276723
58. Pariser, E. (2011). The filter bubble: What the Internet is hiding from you. Penguin Press.
59. Rumaisa, A. al, Mudrikah, F., & Rakin, M. (2025). The effectiveness of gamification-based Islamic religious education learning models on digital Al-Qur’an literacy. Journal on Islamic Studies, 2(1), 1–11. https://doi.org/10.35335/b6vgar24
60. Scolere, L., Pruchniewska, U., & Duffy, B. E. (2018). Constructing the platform-specific self-brand: The labor of social media promotion. Social Media + Society, 4(3), 2056305118784768. https://doi.org/10.1177/2056305118784768
61. Shahid, W. (2023, 17 Şubat). ChatGPT is dangerous for Islamic questions and fatwas. The Islamic Information. https://theislamicinformation.com/news/chatgpt-dangerous-for-islamic-questions-fatwas/
62. Shannon, V. (2016). Technology and the virtues: A philosophical guide to a future worth wanting. Oxford University Press.
63. Şişman, N. (2016). Dijital çağda Müslüman kalmak. İnsan Yayınları.
64. Slater, M., Spanlang, B., Sanchez-Vives, M. V., & Blanke, O. (2010). First person experience of body transfer in virtual reality. PLOS ONE, 5(5), e10564. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0010564
65. Sternberg, R. J. (2012). Ethical drift. Liberal Education, 98(3), 58–60.
66. Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321–326. https://doi.org/10.1089/1094931041291295
67. Tadros, M. (2010). E-hijab: Muslim women in the metaverse. International Journal of Learning and Media, 2(2–3), 45–61. https://doi.org/10.1162/ijlm_a_00050
68. TRT World - Turkiye: Visiting Kaaba in metaverse is not real Hajj. (2022). https://www.trtworld.com/article/13117988
69. Tsuria, R. (2021). Digital media: When God becomes everybody—The blurring of sacred and profane. Religions, 12(2), 110. https://doi.org/10.3390/rel12020110
70. Wunderlich, A., & Zillich, A. F. (2025). Multilayered social media self-presentation practices: How German adolescents present themselves on Instagram and Snapchat. Journal of Children and Media, 19(3), 634–651. https://doi.org/10.1080/17482798.2025.2455583
71. Xue, X. (2025). The digital reproduction mechanisms of Buddhist rituals in mobile media environments. Studies on Religion and Philosophy, 1(2), 46–62.
72. Yamaç, M. (2023). Metaverse’te dinî ve toplumsal tezahürler. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 23(1), 29–57. https://doi.org/10.33415/daad.1210422
73. Yanow, D., & Schwartz-Shea, P. (2015). Interpretation and method: Empirical research methods and the interpretive turn (2. bs.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315703275
74. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
75. Yüksel, Ş., & Yıldız, S. (2022). Metaverse dünyasında değişen sanal-gerçek mekânlar ve tasarımcının rolü. 7. Uluslararası Zeugma Bilimsel Araştırmalar Kongresi. 7. Uluslararası Zeugma Bilimsel Araştırmalar Kongresi.
76. Znaniecki, F. (1965). Social relations and social roles. Greenwood Press.
77. Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs. https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=56791