Geleceğin Meslekleri Üzerine Verilen Eğitimin Öğrencilerin Kariyer Kaygıları ve Akademik Motivasyonları Üzerindeki Etkisinin İncelenmesi

Yıl 2025, Cilt: 21 Sayı: 3, 855 - 869, 22.12.2025

Aslı Ceylan , Furkan Kirazcı

https://doi.org/10.17860/mersinefd.1648203

Öz

Teknolojinin ve yapay zekânın hızla gelişmesi, meslekleri ve iş dünyasını köklü biçimde dönüştürmüş ve yeni iş kollarının ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bu değişim, bireylerin bilinçli bir şekilde kariyer planlaması yapabilmesi için yapay zekânın iş dünyasında yarattığı etkileri anlamalarını zorunlu kılmaktadır. Bu doğrultuda, bu araştırmada lise öğrencilerinin hem kendilerine hem de gelecekte önemi artması beklenen mesleklere yönelik farkındalıklarını geliştirmeyi amaçlayan bir kariyer destek programı tasarlanmıştır. Programın amacı, öğrencilerin kendi ilgi, değer ve yeteneklerini değerlendirmeleri ve özellikle yapay zekânın hızla etkilediği iş dünyasına ve yeni ortaya çıkan iş ve meslek kollarına ilişkin farkındalıklarını artırmaktır. Tek gruplu ön test-son test yarı deneysel araştırma deseninin kullanıldığı çalışmada, program sekizi kadın, yedisi erkek olmak üzere toplam 15 lise öğrencisine uygulanmıştır. Programın öğrencilerin kariyer kaygısını azaltmada ve akademik güdülenmelerini artırmada etkili olup olmadığı analiz edilmiştir. Bulgular, uygulanan programın öğrencilerde kariyer kaygısını azalttığını ancak öğrencilerin akademik güdülenmelerinde anlamlı bir istatistiksel farklılığa yol açmadığını ortaya koymuştur. Elde edilen sonuçlar yapay zekanın şekillendirdiği iş dünyasına ve geleceğin mesleklerine yönelik farkındalığı artırmayı ve öğrencilerin kendi ilgi, değer ve yeteneklerine uygun şekilde gelecek vizyonlarını belirlemelerine yardımcı olmayı amaçlayan bu programın öğrencilerin kariyer gelişimleri için etkili olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla öğrencilerin kariyer gelişimlerine yardımcı olmak için gerek resmi eğitim kurumlarında gerekse özel eğitim kurumlarında ilgili programın uygulanmasının yararlı olacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Geleceğin meslekleri , kariyer kaygısı , akademik motivasyon , lise öğrencileri

Etik Beyan

Bu araştırma TÜBİTAK 2209-A destek programı kapsamında desteklenmiştir.

Destekleyen Kurum

Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK)

Proje Numarası

1919B012332416

Teşekkür

Araştırmaya vermiş olduğu desteklerden dolayı TÜBİTAK'a teşekkür ederiz.

The Examination of the Impact of Education on Future Professions on Students' Career Anxiety and Academic Motivation

Öz

The rapid advancement of technology and artificial intelligence has profoundly transformed professions and the world of work, paving the way for the emergence of new occupational fields. This transformation necessitates that individuals understand the impact of artificial intelligence on the labor market to make informed career plans. In this context, this study designed a career support program aimed at enhancing high school students' awareness of both themselves and the professions expected to gain significance in the future. The program's objective was to help students assess their interests, values, and abilities while increasing their awareness of the rapidly evolving job market influenced by artificial intelligence and newly emerging occupations. Using a one-group pretest-posttest semi-experimental design, the program was implemented with a total of 15 high school students, including eight females and seven males. The findings revealed that the implemented program reduced students’ career anxiety but did not lead to a statistically significant difference in their academic motivation. The findings indicated that the program successfully reduced career anxiety and increased students' academic motivation. The results obtained demonstrate that this program, which aims to raise awareness about the business world shaped by artificial intelligence and the professions of the future, and to help students define their future vision in line with their own interests, values, and abilities, is effective for students' career development. Therefore, it is considered beneficial to implement the relevant program in both public and private educational institutions to assist students in their career development.

Anahtar Kelimeler

Future professions , career anxiety , academic motivation , high-school students

Etik Beyan

This research was supported by the TUBİTAK 2209-A support program.

Destekleyen Kurum

The Scientific and Technological Research Council of Türkiye (TUBİTAK)

Proje Numarası

1919B012332416

Teşekkür

We would like to thank TUBİTAK for its support of the research.

Kaynakça

• Aksakal, N. Y., & Ülgen, B. (2021). Yapay zekâ ve geleceğin meslekleri. TRT Akademi, 6(13), 834-853. https://doi.org/10.37679/trta.969285
• Amundson, N. E, & Poehnell, G. (2008). Career Pathways Quick Trip (2nd ed.). Ergon Communication.
• Atasever, A. N. (2023). Kariyer planlama psikoeğitim programının kariyer gelişimine etkisi. Rahva Teknik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(1), 45-57. https://dergipark.org.tr/en/pub/rahva/issue/77962/1219340
• Bozanoğlu, İ. (2004). Akademik güdülenme ölçeği: Geliştirmesi, geçerliği, güvenirliği. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences, 37(2), 83-98. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000094
• Brown, W. N. (2013). Psikolojik danışmanlar için psiko-eğitsel gruplar hazırlama ve uygulama rehberi (V. Yorgun, Çev.). Ankara: Anı.
• Büyüköztürk, Ş. (2014). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: İstatistik, araştırma deseni, SPSS uygulamaları ve yorum. Ankara: Pegem.
• Büyüköztürk, Ş., Kılıç-Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2020). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Pegem.
• Choi, Y., Kim, J., & Kim, S. (2015). Career development and school success in adolescents: The role of career interventions. The Career Development Quarterly, 63(2), 171-186. https://doi.org/10.1002/cdq.12012
• Christensen, L. B., Johnson, R. B., & Tumer, L. A. (2014). Araştırma yöntemleri desen ve analiz. (Aypay, A., Çev. Ed.). Ankara: Anı.
• Cırdı, R., & Bulu, Ş. (2021). Toplumsal değişim bağlamında mesleğe bakış: Güncel mesleklerin ve profesyonel mesleklerin anlamlandırılması. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 7(15), 346-366. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1366214
• Ciminli, A. (2023). Ortaöğretim öğrencilerinin kariyer kaygısının yordayıcıları olarak mükemmeliyetçilik ve meslek seçimine ilişkin akılcı olmayan inançlar. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(1), 35-43. https://doi.org/10.17556/erziefd.1163647
• Çetin-Gündüz, H., & Nalbantoğlu-Yılmaz, F. (2016). Lise öğrencilerinin kariyer kaygılarını belirlemeye yönelik ölçek geliştirme çalışması. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(3), 1008-1022. https://doi.org/10.17860/mersinefd.282397
• Deng, X., Zeng, H., Liang, M., & Qiu, J. (2022). Relations between different career-development profiles, academic self-efficacy and academic motivation in adolescents. Educational Psychology, 42(2), 259-274. https://doi.org/10.1080/01443410.2021.2007853
• Domene, J. F., Socholotiuk, K. D., & Woitowicz, L. A. (2011). Academic motivation in post-secondary students: Effects of career outcome expectations and type of aspiration. Canadian Journal of Education, 34(1), 99-127. https://www.jstor.org/stable/10.2307/canajeducrevucan.34.1.99
• Dönmezoğulları, C., & Yeşilyaprak, B. (2019). Kariyer tekeri modeline dayalı grup müdahale programının üniversite öğrencilerinin kariyer uyumuna etkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 18(72), 1510-1520. https://doi.org/10.17755/esosder.457779
• Gök, Ü. (2018). Kariyer karar verme programının 8. sınıf öğrencilerinin kariyer karar verme güçlükleri ve mesleki olgunluk düzeylerine etkisi (Tez No: 525112). [Yüksek lisans tezi, Hasan Kalyoncu Üniversitesi].
• Gönültaş, O. (2021). Lise öğrencilerine yönelik kariyer danışmanlığı ve mesleki rehberlik alanında yapılan deneysel çalışmaların incelenmesi. Academia Eğitim Araştırmaları Dergisi, 6(1), 233-244. https://dergipark.org.tr/en/pub/egitim/issue/58093/870984
• Gönültaş, O., & Güleç, S. (2024). Ergenlerde kariyer kaygısının yordayıcısı olarak bilişsel esneklik ve belirsizliğe tahammülsüzlük. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 22(3), 2435-2449. https://doi.org/10.37217/tebd.1490061
• Gries, T. & Naudé, W. (2018). Artificial Intelligence, Jobs, Inequality and Productivity: Does Aggregate Demand Matter?. IZA Discussion, Paper No. 12005. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3301777
• Hedges, L. V. (1981). Distribution theory for Glass’s estimator of effect size and related estimators. Journal of Educational Statistics, 6(2), 107–128. https://doi.org/10.3102/10769986006002107
• Holland, J. L. (1997). Making vocational choices. Odessa, FL: Psychological Assessment Resources, Inc.
• International Labour Organizaation (ILO). (2023). Generative AI and Jobs: A global analysis of potential effects on job quantity and quality. International Labour Organization. https://www.ilo.org/publications/generative-ai-and-jobs-global-analysis-potential-effects-job-quantity-and
• Jarrahi, M. H. (2018). Artificial intelligence and the future of work: Human-AI symbiosis in organizational decision making. Business Horizons, 61(4), 577-586. https://doi.org/10.1016/j.bushor.2018.03.007
• Karacan-Özdemir, N. (2023). Kariyer psikolojik danışmanlığında kuramlar. Ankara: Nobel.
• Kıran, F., & Şahin, M. (2023). Eğitim fakültesi öğrencilerinin kişilik özellikleri ve akademik motivasyonları ile kariyer araştırma öz-yeterlikleri arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(2), 526-549. https://doi.org/10.33711/yyuefd.1235846
• Korkmaz, O., & Kırdök, O. (2022). Kariyer yapılandırma kuramına göre geliştirilen kariyer müdahale programının etkililiğinin incelenmesi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 20(1), 230-255. https://doi.org/10.37217/tebd.1037359
• Korkut-Owen, F., Mutlu-Süral, T., Arıcı-Şahin, F., & Demirtaş-Zorbaz, S. (2015). Kariyer yelkenlisi modeli: Kendilerine uygun limanı arayanlar için çalışma el kitabı. Anı Yayıncılık.
• Lent, R. W. (2018). Future of work in the digital world: Preparing for instability and opportunity. The Career Development Quarterly, 66(3), 205-219. https://doi.org/10.1002/cdq.12143
• Mbanga, R., Ratelle, C. F., & Duchesne, S. (2024). Bidirectional and longitudinal associations between academic motivation and vocational indecision. Motivation and Emotion, 48(4), 573-588. https://doi.org/10.1007/s11031-024-10082-1
• Nalbantoğlu-Yılmaz, F., & Çetin-Gündüz, H. (2018). Lise öğrencilerinin kariyer kaygılarının çeşitli değişkenlere göre incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(3), 1585-1602. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2018.18.39790-471164
• Okutan, E., & Göncü-Akbaş, M. (2019). 15-24 yaş arası öğrencilerin kariyer kaygılarını incelemeye yönelik literatür araştırması. Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 7(1), 33-41. https://dergipark.org.tr/en/pub/seyad/issue/53343/709106
• Özen, S. A., & Zorlu, E. (2024). Lise öğrencilerinin kariyer kaygılarını yordamada kariyer bilinci ve mesleki kararsızlığın rolü. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(3), 425-432. https://doi.org/10.17556/erziefd.1293825
• Parsons, F. (1909). A choosing a vocation. Houghton: Mifflin.
• Robson, C. (2015). Bilimsel araştırma yöntemleri: Gerçek dünya araştırması. Anı Yayıncılık.
• Rowland, K. D. (2004). Career decision-making skills of high school students in the Bahamas. Journal of Career Development, 31(1), 1-13. https://doi.org/10.1177/089484530403100101
• Savickas, M. L., Nota, L., Rossier, J., Dauwalder, J. P., Duarte, M. E., Guichard, J., ... & Van Vianen, A. E. (2009). Life designing: A paradigm for career construction in the 21st century. Journal of Vocational Behavior, 75(3), 239-250. https://doi.org/10.1016/j.jvb.2009.04.004
• Şeker, G. (2021). Kariyer kararsızlığının yordayıcısı olarak iyi oluş ve kariyer kaygısı. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (51), 262-275. https://doi.org/10.9779/pauefd.706983
• Tortumlu, M., & Uzun, K. (2023). Üniversite öğrencileri için geliştirilen kariyer planlamaya yönelik çevrimiçi müdahale programının etkililiğinin incelenmesi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 33(3), 1281-1298. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1262883
• Ulas-Kilic, O. (2019). The effects of career interventions on university students’ levels of career decision-making self-efficacy: A meta-analytic review. Australian Journal of Career Development, 28(3), 223-233. https://doi.org/10.1177/1038416219857567
• Weston, R., & Gore, P. A., Jr. (2006). A brief guide to structural equation modeling. The Counseling Psychologist, 34(5), 719–751. https://doi.org/10.1177/0011000006286345
• Whiston, S. C., Li, Y., Mitts, N. G., & Wright, L. (2017). Effectiveness of career choice interventions: A meta-analytic replication and extension. Journal of Vocational Behavior, 100, 175-184. https://doi.org/10.1016/j.jvb.2017.03.010
• World Economic Forum (WEF). (2018). The future of jobs report. https://www.weforum.org/publications/the-future-of-jobs-report-2018/
• World Economic Forum (WEF). (2020). The future of jobs report. https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2020
• Yeşilyaprak, B. (2019). Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı: Kuramdan uygulamaya. Ankara: Pegem.
• Yüksek Öğretim Kurulu. (2019). Geleceğin meslekleri çalışmaları. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.yok.gov.tr/documents/documents/68f0dd02990a8.pdf
• Yüksek Öğretim Kurulu. (2020). Yükseköğretimde yeni YÖK projeleri. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.yok.gov.tr/documents/documents/68f0b0c88900c.pdf Zorbaz, S., Mutlu, T., Owen, F. K., & Arıcı-Şahin, F. (2020). Kariyer uyumu ve iyimserliğini arttırmada kariyer yelkenlisi modeline dayalı psiko-eğitim programının etkililiği. Kastamonu Education Journal, 28(5), 2100-2111. https://doi.org/10.24106/kefdergi.693258.