The Argument of Opposition (Dalīl Al-Taqābul) In Establishing Divine (Allah) Attributes and Its Critique

Abstract

This article examines the argument of opposition (dalīl al-taqābul) and its critiques in classical kalām tradition regarding divine attributes. The ar-gument posits that the absence of any attribute necessarily entails its opposi-te's presence, suggesting that the absence of a perfection attribute in God would necessitate an imperfection, contradicting divine status. The research analyzes the argument's utilization in early Ashʿarī and later Māturīdī schools. Ashʿarī scholars employed it to establish God's attributes of hearing, seeing, and speech, while Māturīdīs used it for attributes like life, power, and knowledge. In the later period, scholars from various schools, including al-Rāzī (d. 606/1210), al-Āmidī (d. 631/1233), al-Andukānī (d. 777/1375), Ibn al-Malāḥimī (d. 536/1141), al-ʿAlawī (d. 749/1348), al-Ṭūsī (d. 672/1274), and al-Ḥillī (d. 726/1325), directed substantial criticisms towards this argument. Their criticisms centered on two main points: the impossibility of generalizing from the visible world to the unseen realm due to God's absolute uniqueness, and that an attribute's absence doesn't neces-sarily imply its opposite's presence. Ibn Taymiyya (d. 728/1328) strongly defended the argument, claiming its critics interpreted the concept too nar-rowly. This methodological debate reflects the sophisticated nature of Isla-mic theological discourse and its historical development. The study systema-tically demonstrates the argument's historical transformation, methodologi-cal foundations of criticisms, various applications by different schools, Ibn Taymiyya's defensive approach, and its functional limitations in the later period. This was achieved through establishing the conceptual framework of opposition, examining its usage in different traditions, evaluating later period criticisms, and analyzing its historical development comparatively.

Keywords

• Kalām
• Divine Attributes
• Attributes Argument of Opposition (Dalīl al-Taqābul)
• Possession-privation Opposition (ʿAdam-Malakah Opposition)
• Mutaʾakhkhir Kalām.

Allah'ın Sıfatlarının Temellendirilmesinde Tekâbül Delili ve Eleştirisi

Öz

Bu makale, klasik kelâm geleneğinde ilâhî sıfatların temellendirilmesin-de önemli bir rol oynayan tekâbül delili ve bu delile yönelik eleştirileri ince-lemektedir. Tekâbül delili, bir varlıkta herhangi bir sıfatın yokluğunun zo-runlu olarak o sıfatın zıddının varlığını gerektirdiği mantığına dayanmakta-dır. Bu anlayışa göre, Allah'ta kemâl ifade eden bir sıfatın bulunmaması du-rumu, onun zıddı olan bir eksikliğin varlığını zorunlu kılar ki bu durum ulûhiyet makamıyla bağdaşmaz. Araştırmada, tekâbül delilinin özellikle ilk dönem Eşʻarî ve geç dönem Mâtürîdî kelâm ekollerindeki kullanımı detaylı olarak ele alınmaktadır. Eşʻarî geleneğindeki âlimler Allah’ın semʻ, basar ve kelâm sıfatlarının ispatında bu delile başvururken; Mâtürîdîler hayat, kudret ve ilim gibi sıfatların temellendirilmesindebaşvurmuşlardır. Müteahhir dö-nemde Râzî (ö. 606/1210), Âmidî (ö. 631/1233), Kemâlüddin el-Endükânî (ö. 777/1375), İbnü'l-Melâhimî (ö. 536/1141), Yahya b. Hamza el-Alevî (ö. 749/1348), Nasîrüddin et-Tûsî (ö. 672/1274) ve Allâme el-Hillî (ö. 726/1325) gibi farklı ekollerden düşünürler tarafından bu delile ciddi eleşti-riler yöneltilmiştir. Bu eleştiriler temelde iki noktada yoğunlaşmaktadır: İlki, Allah'ın zâtının mutlak farklılığı sebebiyle şâhid âlemden gayb âlemine ge-nelleme yapılamayacağı; ikincisi ise bir sıfatın bir varlıkta bulunmamasının zorunlu olarak o varlığın zıt sıfatla niteleneceği anlamına gelmeyeceğidir. Buna karşılık İbn Teymiyye (ö. 728/1328), tekâbül delilini güçlü biçimde savunmuştur. Ona göre, bu delili eleştirenler tekâbül kavramını çok dar bir çerçevede değerlendirmektedir. Araştırma sonucunda tekâbül delilinin ta-rihsel dönüşümü, delile yönelik eleştirilerin metodolojik temelleri, kelâm ekollerinin delili kullanım biçimleri, İbn Teymiyye'nin savunmacı yaklaşımı ve müteahhir dönemdeki işlevsel sınırlılıkları sistematik olarak ortaya ko-nulmuştur. Çalışmada öncelikle tekâbül kavramının çerçevesi belirlenmiş, Eşʻarî ve Mâtürîdî geleneklerindeki kullanımı incelenmiş, müteahhir dönem eleştirileri değerlendirilmiş ve delilin tarihsel dönüşümü karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele alınıp değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• İlâhî Sıfatlar
• Tekâbül Delili
• Adem-Meleke Karşıtlığı
• Müteahhir Kelâm.

Kaynakça

1. Akdemir, Furat. “İslâm Düşüncesinde Allah’ın Sıfatlarını Anlama Sorunu” 9/2 (2020), 1581-1609.
2. Akdemir, Furat. “Kur’an Kavramları Bağlamında Tenzih”. JSHSR: Interna-tional Journal of Social and Humanities Sciences Research VII/55 (2020), 1786-1799.
3. Alevî, Yahya b. Hamza el-. Kitâbü’ş-Şâmil li-hakâiki’l-edilleti’l-akliyye ve usûli’l-mesâili’d-diniyye. thk. Muhammed Darğâm. Kuveyt: Dârü’d-diyâ, 2024.
4. Âmidî, Seyfüddîn Ali b. Muhammed el-. Ebkârü’l-efkâr fî usûli’d-dîn. thk. Ahmed Muhammed el-Mehdi. Kahire: Dârü’l-kutüb ve’l-vesâiki’l-kavmiyye, 2004.
5. Âmidî, Seyfüddîn Ali b. Muhammed el-. Gâyetü'l-merâm fi-ilmi’l-kelâm. Beyrut: Dârü’l-kutibi’l-ilmiyye, 2004.
6. Âmidî, Seyfüddin el-. el-Mübîn fî şerhi meânî elfâzi'l-hükemâi ve'l-mütekellimîn. thk. Hasan Mahmud Şafii. Kahire: Mektebetü vehbe, 1993.
7. Bâkıllânî, Ebû Bekir Muhammed b. Tayyib el-. Kitâbü’t-Temhîd. thk. R.J. McCarthy. Beyrut: el-Metebetü’ş- şekiyye, 1957.
8. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-. el-İnsâf fî mâ yecibü iʿtikādüh ve lâ yecûzü’l- cehlü bih. thk. Muhammed Zâhid el-Kevserî. Kahire: Mektebetü’l-hânicî, 2001.

9. Bâlenbûrî, Said Ahmed el-. Mebâdiü’l-felsefe. Karaçi-Pakistan: Mektebetü’l-büşrâ, 2011.
10. Baysal, Erkan. Râzî ile Birlikte Râzî’ye Muhalefet: Sirâceddîn Urmevî’nin Ulûhiyyet Anlayışı ve Fahreddîn Râzî Eleştirisi. ed. Özkan Şimşek. Anka-ra: İlâhiyât, 2023.
11. Cevherî, Ebû Nasır İsmail b. Hammâd el-. es-Sihâh. thk. Muhammed Tamir. Kahire: Dâru’l-hadîs, 2009.
12. Cürcânî, Ali b. Muhammed el-. et-Tarifât. Beyrut: Dârü’l-marife, 2007.
13. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf el-. Şerhu’l-Mevâkıf. thk. Muhammed Ömer ed-Dimyâtî. Beyrut: Darü’l-kutübi’l-ilmiyye, 1998.
14. Cüveynî, İmâmü’l-Harameyn el-. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Dâru’l-kutübi’l-’İlmiyye, 1997.
15. Cüveynî, İmâmü’l-Harameyn el-. Kitâbü'l-İrşâd ilâ kavâtıʿi'l-edilleti fî usûli'l-iʿtikâd. thk. Zekeriyya Omeyrat. Beyrut: Dâru’l-kutübi’l-’ilmiyye, 2016.
16. Cüveynî, İmâmü’l-Harameyn el-. Lumaʻü'l-edille fi kavâʻidi akâidi ehli's-sünne ve'l-cemâʻa. thk. Fevkiye Hüseyin Mahmud. Beyrut: Alemü'l-kutüb, 1987.
17. Ebherî, el-Mufaddal b. Ömer Esîrüddin el-. el-Hidâye. thk. Abdulmecid et-Türkmânî. Beyrut: Dâru’r-rayâhîn, 2019.
18. Endükâni, Kemâlüddin Muhammed b. Ebi Muhammed el-. Sıdkü'l-kelâm fî ilmi'l-kelâm. thk. Hafız Aşûr Hafız. Ürdün: Dârü'l-ğânım, 2023.
19. Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî - Ebû Saîd es-Sağânî. Mutezilî Kavramlar Sözlüğü: Hudûdu’l-Elfâz. thk. Özkan Şimşek - Yusuf Arıkaner. Ankara: İlâhiyat yayınları, 2023.
20. Ensârî, Ebü’l-kasım Selman b. Nasır el-. el-Ğunye fi’l-kelam. thk. Mustafa Hü-seyin Abdulhadi. Kahire: Darü’s- selam, 2010.
21. Ensârî, Ebü’l-kasım Selman b. Nasır el-. Şerhu’l-irşâd. thk. Halid b. Hammad el-Advânî. Kuveyt: Dârü’d-diyâ, 2022.
22. Eşʻarî, Ebu’l-Hasan el-. el-Lumaʻ fi’r-red ʿalâ ehli’z-zeyğ ve’l-bidaʻ. thk. Hamûda Ğarabe. Matbaatu Mısır, 1955.
23. Eşʻarî, Ebü’l-Hasan el-. Risâle ilâ ehli’s-seğr. thk. Abdullah Şakir Muhammed el-Cüneydî. Medine: Mektebetü’l- ulûm ve’l-Hikem, 2002.
24. Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed el-. Kitâbü’l-mâkûlât (el-Mantık ʻİnde’l-Fârâbî). thk. Refik el- Acem. Beyrut: Dârü’l-maşrik, 1980.
25. Gaznevî, Cemâlüddîn Ahmed b. Muhammed b. Mahmûd el-. Kitâbu usûli'd-dîn. thk. Ömer Vefîk ed-Dâuk. Beyrut: Dâru’l-beşâiri’l-İslâmiyye, 1998.
26. Gazzâlî, Ebu Hâmid el-. el-İktisâd fi’l-i‘tikâd. thk. Mustafa Abdulcevvad İmrân. Mısır: Dârü’l-basâir, 2008.
27. Hafâcî, İmâd. Menâhicü’t-tefkîr fî ’l-ʻakide beyne’n-nasıyyîn ve’l-ʻaklaniyyîn. Mektebü ihyâi't-türâsi'l-İslâmî, 2024.
28. Hımmasî, Sedîddüddîn Mahmûd b. Ali b. el-Hasan er-Râzî el-. el-Munkiz mine’t-taklîd. 2 Cilt. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1992.
29. Hillî, el-Hasan b. Yusuf b. el-Mutahhar el-. Menâhicü’l-yakîn fî usûli’d-dîn. thk. Muhammed Rıza el-Ensârî el- Kummî. Yârân, 1416.
30. Hillî, Muhammed b. el-Hasan b. Mutahhar el-. Mirâcü’l-yakîn fî şerhi nehci’l-müsterşidîn fî usûli’d-din. thk. Tahır es-Selâmî. Dâru’l-kefîl, 1436.
31. Hûnecî, Necmüddin Abdurahman b. Abdullah el-. Şerhu kitâbi Meâlimi Usûli’d-dîn li'l-İmâm Fahruddîn er- Râzî. thk. Yahya Zekeriya. Beyrut: Darü’l-reyâhîn, 2019.
32. İbn Hazm. Et-Takrib li-haddi’l-mantık. çev. İbrahim Çapak, Yusuf Arıkaner. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
33. İbn İsa, Ahmed b. İbrahim. Tavdihu’l-mekâsıd fî şerhi kasideti’l-İmâm İbni’l-Kayyım. Beyrut: el-Mektebü'l- İslâmî, 1986.
34. İbn Sinâ. eş-Şifâ/el-İlâhiyât. thk. Said Muhammed Yusuf Musa vd. Kahire: el-Heyetü’l-amme li-şuûni’l- matâbii’l-emiriyye, 1960.
35. İbn Sina. Metafizik (Kitabü’ş-şifa, el-İlahiyat). çev. Ekrem Demirli - Ömer Tü-rker. İstanbul: Litera yayıncılık, 2017.
36. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b. Abdülhalim. Der’u te’âruzi’l-akl ve’n-nakl. thk. Muhammed Reşad Sâlim. Riyad: Câmiatü’l-‎İmam Muhammed b. Suud el-İslâmiyye, 2. Basım, 1991.
37. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b. Abdülhalim. er-Risâletü’t-tedmüriyye. İskenderiyye: Mektebetü’t-türâsi’l-İslâmî, 2002.
38. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b. Abdülhalim. Mecmuatü’l-fetâvâ. thk. Amır el-Cezzâr-Enver el-Bâz. el-Mansûre: Dârü’l-vefâ, 3. Basım, 2005.
39. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b. Abdülhalim. Mecmû’ul fetâvâ li-Şeyhi’l-İslâm Takiyüddin İbn Teymiyye. thk. Amır el-Cezzâr-Enver el-Bâz. el-Mansure: Darü’l-vefâ 3. Baskı, 2005.
40. İbnü’l-Emîr. el-Kâmil fî usûli’d-din fi İhtisâri’ş-Şâmil fî usûli’d-din. thk. Cemal Abdunnasır Abdulmunʻîm. Kahire: Dârü’s-selâm, 2010.
41. İbnü’l-Melâhimî, Rükneddîn Mahmûd b. Muhammed el-Harezmî. Kitâbü’l-Fâik fî usûli’d-dîn. thk. Madelung, Wilferd, Martin McDermott. Tahran: Iranian Institute of Philosophy - Institüte of Islamic Studies, 2007.
42. Kâtibî, Ebü’l-Hasan Necmüddîn Ali b. Ömer el-. el-Mufassal fî Şerhi’l-Muhassal. thk. Abdülcebbâr Ebû Suneyne-Muhammed Kerem Ebû Gavş. Beyrut: Dârü’l-asleyn, 2018.
43. Muhammed, Azza Seyid Azûz. “et-Tekâbulü inde Sadruddîn eş-Şirâzî ve badu tatbikâtihi fi’s-sıfâti’l-ilâhiyye”. Camiatü’l-Ezher küliyetü usûliddîn ve’dava bi'l-menûfiye 38/38 (2019).
44. Mukrî, Kutbeddin Ebu Ca’fer el-Nisâbûrî el-. el-Hudûd. thk. Mahmud Yezdî. Kum: Müesesetü’l-imâmi’s-Sâdık, 1414.
45. Mukterah, Takiyüddin el-Muzaffer b. Abdullah. Şerhu’l-irşâd fî usuli’l-itikâd. thk. Nezihe Mearic. Beyrut: Dâru İbn Hazm Rabıtatü’l-Muhammediyye, 2014.
46. Muzaffer, eş-Şeyh Muhammed Rıza el-. el-Mantık. Necef: Matbaatü’n-numan, 1968.
47. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed en-. Kitâbü’t-temhîd li kavâidi’d-tevhîd. thk. Habîbullah Hasan Ahmed. Kahire: Dârü’t-tibâti’l-Muhamediyye, 1986.
48. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed en-. Tabsiretü’l-edille. thk. Hüseyin Atay. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2004.
49. Râzî, Fahreddin er-. el-Erbaʿîn fî usûli'd-dîn. thk. Mahmud Abdulaziz Mahmud. Beyrut: Dârü’l-kutübi’l-İlmiyye, 2009.
50. Râzî, Fahreddin er-. el-Mebâhisü’l-maşrıkiyye fî ‘ilmi’l-ilâhiyyât ve’t-tabi‘iyyât. thk. Muhammed el- Mutasımbillah el-Bağdâdî. Beyrut: Daru’l-kitâbi’l-arabî, 1990.
51. Râzî, Fahreddin er-. el-Metâlibü’l-‘âliye mine’l-‘ilmi’l-ilâhî. thk. Abdullah Mu-hammed İsmail-Muhammed Derğâm. Beyrut: Dârü’d-diyâ, 2024.
52. Râzî, Fahreddin er-. Muhassalü efkâri’l-mütekaddimîn ve’l-mute’ahhirîn mine’l-ulemâ’ ve’l-hukemâ’ ve’l- mutekellimîn. thk. Taha Abdurrauf Sa’d. Mısır: Mektebetü’l-kulliyeti’l-ezheriyye, ts.
53. Râzî, Fahreddin er-. Nihâyetü'l-ʻukûl fî dirâyeti'l-usûl. Beyrut: Dârü’z-zehâir, 2015.
54. Sâvî, Ömer b. Sehlân es-. el-Besâirü’n-nâsıriyye fî ilmi’l-mantık. thk. Hasan el-Merâğî. Tahran: Müesesetü’s- sâdık, 1390.
55. Senendecî, Abdulkadir es- - Senendecî, Muhammed Vesîm es-. Takrîbü’l-merâm fî şerhi tehzîbi’l-kelâm. thk. Mahmud Emin es-Seyid. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2017.
56. Simnânî, Ebu Cafer Muhammed b. Ahmed b. Muhammed es-. el-Beyân ʻan usûli’l-imân ve’l-keşfu ʻan temvihâti ehli’t-tuğyân. thk. Abdulaziz b. Reşid el-Eyub. Kuveyt: Dârü’d-diyâ, 2014.
57. Şâfiî, Hasan eş-. el-Âmidî ve ârâuhü'l-kelâmiyye. Kahire: Dârü’s-selâm, 2013.
58. Şehristânî, Ebu’l-Feth Muhammed b. Abdulkerîm eş-. Nihâyetül-ekdâm fî ilmi’l-kelâm. thk. Alfred Guillaume. Kahire: Mektebetü’s-sekâfeti’d-diniyye, 2009.
59. Şirâzî, Cemalüddin İbrahim b. Ali eş-Ebû İshak eş-. el-İşâre ilâ mezhebi ehli’l-hak. thk. Muhammed es-Seyid el-Celeyend. Kahire: Cumhuriyetu Mısır el-arabiye vezerâtü’l-evkâf, 1999.
60. Şirâzî, Sadruddin Muhammed eş-. el-Hikmetü’l-müteâliye fi’l-esfâri’l-akliyyeti’l-erbaa (es-sifrü’l-evvel). Beyrut: Dâru ihyâü't-türâsi'l-arâbî, 1990.
61. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Ömer et-. Şerhu’l-Mekâsıd. thk. İbrahim Şemsüddin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l- ilmiyye, 2011.
62. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Ali b. Muhammed Hâmid. Keşşâfu ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-‘ulûm. Beyrut: Mektebetü lübnan naşirun, 1996.
63. Tilimsânî, Şerefuddin Abdullah b. Muhammed et-. Şerhu Lumai’l-edille fî ka-vâidi akâidi ehli’s-sünne. Kuveyt: Dârü’d-Diyâ, 2018.
64. Turgut, Hüsnü. Fahreddin er-Razî’de Bilgi ve Yöntem. Fecr Yayınevi, 2024.
65. Tûsî, Nasîrüddîn et-. Telhîsü’l-muhassal. Tahran: Müessese-i Mütâlâ‘ât-ı İs-lâmî Dânişgâh-ı McGill Şube-i Tahran, 1980.
66. Türker, Ömer. “Bir Tümdengelim Olarak Şâhitle Gâibe İstidlâl Yöntemi ve Cüveynî’nin Bu Yönteme Yönelttiği Eleştiriler”. İslâm Araştırmaları Dergisi 18 (2007).
67. Urmevî, Sirâcüddin el-. Lübâbü’l-Erbaʻîn. thk. Muhammed Yusûf İdrîs-Behâü’l-Halâye. Kahire: el-Asleyn li’d- Dirâse ve’n-Neşr, 2016.
68. Zerkân, Salih. Fahrüddin er-Râzî ve Arâuhu’l-kelâmiyye ve’l-felsefiyye. Dârü'l-Fikir, ts.