The Interpretation of Jurisprudential Verses from a Theopolitical Perspective: The Example of Said Havva

Öz

The Quran, as the primary source of religious, legal, and social life for Muslims, offers guidance on various areas of social order. In this context, rulings called "jurisprudential verses" regulate a wide range of areas, including religious practices, family law, commerce, criminal law, and politics. In the exegetical tradition, some commentators have specifically addressed these verses, while others have evaluated them within general exegetical works. The purpose of this study is to reveal the approach of Said Havva, one of the leading exegetes of the modern period, to jurisprudential verses, particularly criminal law (ukûbât) and theopolitical issues, in his work, al-Asâs fi't-Tafsîr. Havva's exegetical methodology is based on a methodology grounded in the integrity of the Quran and is notable for its systematic transmission of the legacy of classical jurisprudence. On topics such as qisas, accidental killing, qasamah, hirabah, magic, theft, adultery, homosexuality, and qazf, the commentator presents detailed disagreements between schools of thought, often avoiding a clear preference and maintaining the tradition of transmission. His interpretations of severe punishments and state authority emphasize the assumption of an Islamic political order, but they are limited in their direct applicability within the framework of modern law. In his assessments of the legal status of non-Muslims, his reliance on classical dhimmi law does not provide a framework fully compatible with contemporary pluralistic social structures. In his theopolitical interpretations of verses, Havva offers original explanations by relating classical political theory concepts such as dar al-Islam, dar al-harb, hijra, taqiyya, obedience to rulers, and consul-tation to the modern context. He evaluates the Hijra in relation to the establishment of religious freedom. The commentator emphasizes that obedience to rulers is conditional on legitimacy and states that consultation is binding on the head of state. Within the framework of the law of war, he examines classical jurisprudential principles alongside contemporary conditions, comprehensively analyzing such issues as the degrees of obligation of war, the options available to non-Muslims, the treatment of captives, and the distribution of spoils. In this respect, al-Asās fi’t-Tafsīr offers a holistic perspective on the Quran's understanding of politics and law in the modern era.

Anahtar Kelimeler

• Said Havva
• al-Asās fi’t-Tafsīr
• Jrisprudence
• Verses of Jrisprudence

Ukûbât (Ceza Hukuku) ve Teopolitik Perspektiften Ahkâm Ayetlerinin Tefsiri: Saîd Havvâ Örneği

Öz

Kur’ân-ı Kerîm, Müslümanların dinî, hukukî ve sosyal hayatının temel kaynağı olarak, toplumsal düzenin çeşitli alanlarına ilişkin rehberlik sunmaktadır. Bu kapsamda “ahkâm âyetleri” olarak adlandırılan hükümler, ibadetler, aile hukuku, ticaret, ceza hukuku ve siyaset gibi geniş bir alanı düzenlemektedir. Tefsir geleneğinde bazı müfessirler bu âyetleri özel olarak ele almış, bazıları ise genel tefsir çalışmaları içerisinde değerlendirmiştir. Bu çalışmanın amacı, modern dönemin önde gelen müfessirlerinden Saîd Havvâ’nın el-Esâs fi’t-Tefsîr adlı eserinde ahkâm âyetlerine ve özellikle ceza hukuku (ukûbât) ile teopolitik konulara yönelik yaklaşımını ortaya koymaktır. Havvâ’nın tefsir yöntemi, Kur’ân’ın bütünlüğünü esas alan bir metodolojiye dayanmakta ve klasik fıkıh mirasını sistematik biçimde aktarmasıyla dikkat çekmektedir. Kısas, hataen öldürme, kasâme, hırâbe, sihir, hırsızlık, zina, eşcinsellik ve kazf gibi konularda müfessir, mezhepler arasındaki ihtilafları ayrıntılı biçimde sunmakta; çoğu zaman açık bir tercih yapmayarak naklî geleneği sürdürmektedir. Ağır cezalar ve devlet otoritesine ilişkin yorumları, İslâmî siyasal düzen varsayımını ön plana çıkarmakta, ancak modern hukuk çerçevesinde doğrudan uygulanabilirlik açısından sınırlılıklar taşımaktadır. Gayrimüslimlerin hukuki statüsüne ilişkin değerlendirmelerinde ise klasik zimmî hukukunu esas alması, çağdaş çoğulcu toplum yapılarıyla tam uyumlu bir çerçeve sunmamaktadır. Teopolitik içerikli âyet yorumlarında Havvâ, dâru’l-İslâm, dâru’l-harp, hicret, takıyye, yöneticilere itaat ve istişare gibi klasik siyaset teorisi kavramlarını modern bağlamla ilişkilendirerek özgün açıklamalar sunar. Hicreti dinî özgürlüğün sağlanmasıyla bağlantılı değerlendirir. Yöneticilere itaatin meşruiyet şartına bağlı olduğunu vurgulayan müfessir, istişarenin devlet başkanı için bağlayıcı olduğunu belirtir. Savaş hukuku çerçevesinde ise klasik fıkıh ilkelerini çağdaş koşullarla birlikte ele alarak, savaşın farziyet dereceleri, gayrimüslimlere tanınan seçenekler, esirlere muamele ve ganimetin dağıtımı gibi konuları kapsamlı biçimde analiz etmektedir. Bu yönüyle el-Esâs fi’t-Tefsîr, modern dönemde Kur’ân’ın siyaset ve hukuk anlayışına dair bütüncül bir bakış açısı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Said Havva
• el-Esas fi't-tefsir
• Fıkıh
• Ahkam Ayetleri

Kaynakça

1. Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-azîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. 15 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
2. Bardakoğlu, Ali. “Kasâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/528-530. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
3. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukūk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kāmûsu. 8 cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, ts.
4. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, 1423/2002.
5. Çelebi, İlyas. “Sihir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/170-172. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
6. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Vâcip”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/410-414. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
7. Ebû Ubeyd Kāsım b. Sellâm, Kitâbü’l-Emvâl. 2 cilt. Mansûre: Dâru’l-Hedyi’n-Nebevî, 2007.
8. Fayda, Mustafa. “Zimmî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/428-440. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.

9. Görgün, Hilal. “Saîd Havvâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/560-562. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
10. Havvâ, Saîd. el-Esâs fi’t-tefsîr. 11 cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1985.
11. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd. el-Muhallâ. 19 cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1. Basım, 1437/2016.
12. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-azîm. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2000.
13. Kırca, Celal. Kur’ân’a Yönelişler. İstanbul: Marife Yayınları, 1993.
14. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 21. Basım, 2011.
15. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. 24 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1427/2006.
16. Kutub, Seyyid. Fî-zılâli’l-Kurʾân. 4 cilt. Kahire: Dâru’ş-Şürûk, 32. Basım, 2003.
17. Mevdûdî, Ebu’l-A’lâ. Tefhîmu’l-Kur’ân -Kur’ân’ın Anlamı ve Tefsiri, çev. Muhammed Han Kayani vd. 7 cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, 1996.
18. Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’t-tenzîl ve hakâʾiku’t-teʾvîl. 3 cilt. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, 8. Basım, 2018.
19. Özel, Ahmet. “Harbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/112-114. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
20. Sicistânî, Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk. Sünen-i Ebî Dâvûd, nşr. Mervân Da’bûl. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2017.
21. Şa’bân, Zekiyyüddin. Usûlü’l-fıkhi’l-İslâmî. İstanbul: el-Mektebetü’l-Hanîfiyye, ts.
22. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân an teʾvîli âyi’l-Kurʾân. 7 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1994.
23. Yazır, Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 10 cilt. İstanbul: Azim Yayınları, ts.
24. Yüksel, Muhammed Bahaeddin. “Kur’ân’ın İdeolojik Yorumu Sorununa Genel Bir Bakış”. Edebali İslamiyat Dergisi 1/2 (27 Kasım 2017), 61-83.
25. Zühaylî, Vehbe. el-Fıkhu’l-İslâmî ve edilletühû. 7 cilt. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1985.