Semantic Analysis of the Concept of Murâkabe

Öz

This article addresses the concept of murāqaba within the framework of Qur’an-centered conceptual semantics; proceeding from the fields of usage of the concept in Jāhiliyyah poetry, it sets forth the semantic ground in early Arabic, and subsequently reveals the root and fundamental meaning that became determined in the lexicographical literature. Thereafter, the contextual depth of murāqaba in the Qur’an and Hadith texts is examined; finally, the technical content it acquired in Islamic thought, particularly within the Sufi tradition, is evaluated within historical and textual continuity. The concept of murāqaba is one of the important concepts in Islamic thought due to the connection it establishes between divine surveillance and the servant’s moral responsibility and consciousness of self-control. The use of the root in Jāhiliyyah poetry in the meaning of physical observation and strategic waiting shows that, at the first stage, the concept expressed a human-centered and outward-directed state of attention. In the Qur’an, however, the association of the same root with divine names and acts has carried murāqaba from a human conception of surveillance to a divine and all-encompassing level of consciousness; thus, the concept has been grounded both in God’s absolute knowledge and surveillance and has transformed into a deep moral awareness shaping human conduct. The aim of the article is to determine the root semantic core of murāqaba; to set forth the ontological and ethical dimensions that this core acquires in the Qur’anic and Hadith context; and to analyze, within the perspective of historical continuity, the semantic transformations it undergoes in the process of becoming a technical term in Sufi thought. As method, a Qur’an-centered semantic analysis based on examining key concepts within their historical contexts has been adopted; the root and its derivatives have been comparatively evaluated through etymological and contextual analysis. The scope of the study has been limited to the usages of the root and its derivatives in Jāhiliyyah poetry, lexicons, the Qur’an and Hadith literature, as well as early definitions in Sufi thought and the Naqshbandī tradition, which possesses strong representative significance in Sufism. Instead of the detailed practices of all Sufi schools, foundational texts that demonstrate the historical-semantic development of the concept have been taken as basis. In this respect, the study addresses murāqaba not merely as a Sufi inner state but as a Qur’an-based historical construction of a concept; by uniting fragmented approaches in the literature within a holistic framework and by situating the scriptural foundations of the concept on a more verifiable ground in light of semantic data, it offers a methodological contribution to Qur’anic concept studies.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Qur’an
• Concept
• Semantics
• Murāqaba

Murâkabe Kavramının Semantik Tahlili

Öz

Bu makale, murâkabe kavramını Kur’an merkezli kavram semantiği çerçevesinde ele almakta; kavramın Câhiliye şiirindeki kullanım alanlarından hareketle erken Arap dilindeki anlam zeminini, ardından lügat literatüründe belirginleşen kök ve temel anlam çerçevesini ortaya koymaktadır. Devamında murâkabenin Kur’an ve hadis metinlerindeki bağlamsal derinliği incelenmekte; nihayet İslâm düşüncesinde, özellikle tasavvuf geleneğinde kazandığı ıstılahî muhteva tarihsel ve metinsel süreklilik içerisinde değerlendirilmektedir. Murâkabe kavramı, ilahî gözetim ile kulun ahlâkî sorumluluğu ve öz denetim bilinci arasında kurduğu bağ sebebiyle İslâm düşüncesinde önemli kavramlardan biridir. Câhiliye şiirinde kökün fiziksel gözetim ve stratejik bekleyiş anlamında kullanılması, kavramın ilk aşamada insan merkezli ve dış dünyaya yönelik bir dikkat hâlini ifade ettiğini göstermektedir. Kur’an’da ise aynı kökün ilahî isim ve fiillerle irtibatlandırılması, murâkabeyi beşerî bir gözetim tasavvurundan çıkararak ilahî ve kuşatıcı bir bilinç düzlemine taşımış; böylece kavram hem Allah’ın mutlak ilmi ve gözetimiyle temellenmiş hem de insanın davranışlarını şekillendiren derin bir ahlâkî farkındalık hâline dönüşmüştür. Makalenin amacı, murâkabenin kök anlam çekirdeğini belirlemek; bu çekirdeğin Kur’an ve hadis bağlamında kazandığı ontolojik ve ahlâkî boyutları ortaya koymak ve tasavvuf düşüncesinde terimleşme sürecinde geçirdiği semantik dönüşümleri tarihsel süreklilik perspektifi içinde analiz etmektir. Yöntem olarak, anahtar kavramların tarihsel bağlamları içinde incelenmesini esas alan Kur’an merkezli semantik analiz benimsenmiş; kavramın kökü ve türevleri etimolojik ve bağlamsal çözümleme yoluyla karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Çalışmanın kapsamı, kök ve türevlerinin Câhiliye şiiri, lugatler, Kur’an ve hadis literatüründeki kullanımları ile tasavvuf düşüncesindeki erken dönem tanımları ve tasavvufta temsil gücü yüksek Nakşibendî geleneği ile sınırlandırılmıştır. Murâkabenin bütün tasavvuf ekollerindeki ayrıntılı uygulamaları yerine, kavramın tarihsel-semantik gelişimini gösterecek temel metinler esas alınmıştır. Bu yönüyle çalışma, murâkabeyi yalnızca tasavvufî bir iç hâl olarak değil, Kur’ân temelli tarihsel bir kavram inşası olarak ele alarak literatürdeki parçalı yaklaşımları bütüncül bir çerçevede birleştirmekte; kavramın nass temellerini semantik veriler ışığında daha denetlenebilir bir zemine oturtarak Kur’an kavram çalışmalarına metodolojik katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur’an
• Kavram
• Semantik
• Murâkabe

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
2. Algar, Hamid. “Nakşibendiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/335-341. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
3. Âlûsî, Ebü’l-Fadl Şihâbeddin Seyyid Mahmûd. Rûhu’l-me‘ânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm ve’s-seb‘i’l-mesânî. 16 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1414/1994.
4. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâr İbn Kesîr, 5. Basım, 1414/1994.
5. Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l-beyân fî tefsîri’l-Kurʾân. çev. Ali Rıza Temel vd. 10 Cilt. İstanbul: Damla Yayınevi, 2012.
6. Cerrahoğlu, İsmail. “Kur’ân Tefsirinde Şiirden Faydalanma”. Diyanet İşleri Başkanlığı Dini, Ahlâki, Edebi, Mesleki Dergisi 9/94-95 (Mart 1970), 69-72.
7. Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd. es-Sıhâh: Tâcü’l-luğa ve sıhâhu’l-arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. Beyrut: Dârü’l-İlmli’l-Melâyîn, 1410/1990.
8. Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları, 1999.

9. Condon, John C. Kelimelerin Büyülü Dünyası: Anlambilim ve İletişim. çev. Murat Çiftkaya. İstanbul: İnsan Yayınları, 1985.
10. Cürcânî, Abdülkâhir b. Abdirrahman. Mu‘cemü’t-ta’rîfât. thk. Muhammed Sıdık el-Minşevî. Kahire: Dârü’l-Fadîle, ts.
11. Dimeşkî, Abdülganî b. İsmail en-Nablusî. Miftâhu’l-ma‘iyye fî düstûri’t-tarîkati’n-Nakşbendiyye. Kahire: Dârü’l-Cûdiyye, 1429/2008.
12. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘âs b. İshâk es-Sicistanî. Sünen-i Ebî Dâvûd. thk. Şuayp Arnavutî. 7 Cilt. Dârü Risaletü’l-Âlemiyye, 1431/2009.
13. Ebû Suûd, Muhammed b. Muhammed el-İmâdî. İrşadu akli’s-selim ilâ mezâya’l-Kitabi’l-Kerîm. 9 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türasi’l-Arabî, 1431/2009.
14. Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır. Hak Dini Kur’ân Dili. 10 Cilt. İstanbul: Yenda Yayınları, 2001.
15. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luğa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 16 Cilt. Kahire: Dârü’l-Mısriyye, ts.
16. Fîrûzâbâdî, Mecidüddin Muhammed b. Ya‘kûb. el-Kâmûsü’l-muhît. nşr. Muhammed Abdurrahman Mer‘aşelî. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1423/2003.
17. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Maksadü’l-esnâ fî şerhi me‘ânî esmâ’illâhi’l-hüsnâ. Beyrut: Dârü’l-Hazm, 1423/2003.
18. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 1983.
19. Göktas, Serkan. Tefsir Usûlü Açısından İllet-Hikmet Merkezli Yorumların Analizi: et-Tahrîr ve’t-Tenvîr Örneği. Muş: Muş Alparslan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
20. Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ayn. thk. Abdülhamid Hindâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1423/2003.
21. Hanım Halîd, Abdülazîm Ahmed. “Kültür Dilbilim: Kuramlar, Yöntemler ve Disiplinlerarası Yaklaşımlar”. Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi 11/1 (Ekim 2025), 55-68. https://doi.org/10.48147/dada.1735144
22. Hassan b. Sabit. Divanü Hassan b. Sabit. nşr. Ali Muhanna. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1414/1994.
23. Halîf, Yûsuf. eş-Şi‘ru’s-sa‘âlike fî asri’l-câhiliyye. Kahire: Dârü’l-Maârif, ts.
24. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasan. Cemheretü’l-luğa. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyin, ts.
25. İbn Fâris, Ahmed b. Zekeriyyâ. Mu‘cemü-mekâyîsi’l-luğa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1399/1979.
26. İbn Kayyim el-Cevziyye. Medâricü’s-sâlikîn. thk. Muhammed el-Mu‘tesim Billah. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Azîz, 1423/2003.
27. İbn Kesîr, Ebû’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer ed-Dimeşkî, Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. 8 Cilt. Riyad: Dârü’t-Tayyibe, 1419/1999.
28. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-arab. 15 Cilt. Beyrut: Dârü Sâdr, ts.
29. İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Muhammed es-Seyyid Geylânî. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, ts.
30. Izutsu, Toshihiko. Kur’ân’da Allah ve İnsan. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1975.
31. Karataş, Ali vd. (ed.). Kur’ân’a Yeni Yaklaşımlar: Postmodern Zamanda Tefsir Yapmak. İstanbul: Kitâbî Yayınları, 2023.
32. Kasapoğlu, Abdurrahman. “Kur’an’ı Anlamada Semantik Yöntem”. Hikmet Yurdu 6/11 (2013), 151-170.
33. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
34. Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ebû Bekr. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türki. 20 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2. Basım. 1426/2006.
35. Korzybski, Alfred. Scienceand Sanity. Amerika Birleşik Devletleri, 1377/1958.
36. Kuşeyrî, Abdülkerim. Kuşeyrî Risâlesi Tasavvufun İlkeleri. çev. Tahsin Yazıcı. 2 Cilt. İstanbul: Kervan Kitapçılık, 1978.
37. Mısır Arap Dil Akademisi. Mu’cemu’l-elfazi’l-Kur’âni’l-Kerîm. 2 Cilt. Kahire: İdâretü’l-Amme li’l Mu’cemati ve İhyâi’t-Türas, 1409/1989.
38. Muhâsibî, Hâris. Âdâbü’n-nüfûs. Beyrut: Müessesetü Kütübi’s-Sekâfiyye, 2. Basım, 1411/1991.
39. Muhâsibî, Hâris. el-Kasd ve’r-rücû ilallâh. thk. Abdulkadir Ahmed Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütüb, 1406/1986.
40. Müslim, Ebu’l-Hüseyn b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Turâsî’l-Arabî, 1374/1955.
41. Nablusî, Abdulganî b. İsmail b. Abdulganî ed-Dimeşkî. Miftâhu’l-maiyye fî düstûri’t-tarikâti’n-Nakşibendiyye. Kahire: Dârü’l-Cudiyye, 1429/2008.
42. Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şuayb el-Horâsânî. Süneni Nesâî. 8 Cilt. Kahire: Mektebetü’t-Ticaretü’l-Kübra, 1348/1930.
43. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1971.
44. Râzî, Muhammed b. Ömer Fahreddin. Mefâtîhu’l-gayb. 36 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1419/1999.
45. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-Beyân an Tefsîri’l-Kur’ân. Thk. Ebû Muhammed b. Âşûr. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1422/2002.
46. Serrâc et-Tûsî, Ebû Nasr Abdullah b. Ali. el-Lümaʿ. çev. Hasan Kâmil Yılmaz. İstanbul: Altınoluk Yayınları, 1416/1996.
47. Sülemî, Muhammed b. Hüseyin. Ziyâdâtü hakâiki’t-tefsîr. thk. Gerhard Böwering. Beyrut: Dârü’l-Maşrik, 1406/1986.
48. Şemseddin, Muhammed Nuri. Miftâhu’l-kulûb. İstanbul: Huzur Yayınevi, 1432/2011.
49. Şevkânî, Muhammed b. Alî b. Muhammed. Fethu’l-kadîr. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kelimü’t-Tayyib, 1418/1998.
50. Târafe b. Abd. Divanü Târafe b. abd. thk. Durriye el-Hâtib, Lütfi es-Sekkal. Beyrut: Müessetü’l-‘Arabiyye, 1421/2000.
51. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. Îsâ. Sünen-i Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şakir. 6 Cilt. Mısır: Matbaat-u Mustafa al-Bâbî, 1416/1996.
52. Tosun, Necdet. Bahâeddin Nakşbend. İstanbul: İnsan Yayınları, 2003.
53. Tosun, Necdet. İmâm-ı Rabbânî Ahmed Sirhindî. İstanbul: İnsan Yayınları, 2016.
54. Tüfeyl el-Ganevî. DivanuTüfeyl el-ganevî. thk. Hasan Felahoğlu. Beyrut: Dârü’s-Sadr, 1997.
55. Vardar, Berke. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları, 2007.
56. Yılmaz, Hasan. “Semantik Analiz Yönteminin Kur’an’a Uygulanmasına Dair”. Tarihten Günümüze Kur’an İlimleri ve Tefsir Usûlü. ed. Bilal Gökkır vd. 363-380. İstanbul: İlim Yayma Vakfı, 2009.
57. Yılmaz, Hasan. Kur’an Kelime ve İfadelerini Anlamada Kavram Tefsiri ve Semantik Analiz Yöntemi. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2003.
58. Yılmaz, Hasan Kâmil. Anahatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2004.
59. Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-ʿarûs mincevâhiri’l-kâmûs. thk. Abdussettar Ahmed Ferac. 40 Cilt. Kuveyt: Türâsü’l-Arabî, 2. Basım, 2001.
60. Zevzenî, Hüseyin b. Ahmed b. Hüseyin. Şerhu’l-muallakâtu’s-seb’â. Beyrut: Dârü’l-İhyâ, 1423/2002.
61. Wensinck, Arent Jan. el-Mu‘cemü’l-müfehres li-elfâzi’l-hadîsi’n-nebevî. 8 Cilt. Leiden: Brill, 1355-1389/1936-1969.