New Findings on Yusuf Ziya Yörükân’s Alevi Notebook

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 1, 5 - 20, 31.12.2025

Doğan Kaplan

Öz

This study aims to examine the contents of two Ottoman Turkish notebooks belonging to Yusuf Ziya Yörükân, which were later returned to his archive in Konya and had previously been unavailable to researchers. These notebooks offer significant insights into the background of Yörükân’s scholarly work during the early Republican period and provide previously unpublished primary material on Alevi–Bektashi culture.
The first notebook consists of Yörükân’s translations from Arabic, particularly selected sections of Ibn Rusta’s geographical work A‘lāq al-Nafīsa and partial translations of Ya‘qūbī’s Kitāb al-Buldan, an early Islamic geography text. Yörükân’s translations, accompanied by brief remarks explaining transitions between passages and clarifying omissions, shed light on his working method and the breadth of his scholarly interests.
The second notebook is a wide-ranging folkloric compilation containing poems, nefes, deyiş, nutuk, koşma, and yakma. Bektashi nefes, Tahtacı nefes, and particularly the yakma poems of Ali Kemal, a young Tahtacı poet active between 1927 and 1929, form the main corpus of this manuscript. In addition to examples from classical Alevi–Bektashi poets such as Gaybî, Pir Sultan, Kul Himmet, Perişan Baba, and Şah Hatayi, the notebook includes verses that Yörükân himself collected during his fieldwork among Alevi and Tahtacı communities.
Taken together, these two notebooks reflect Yörükân’s scholarly and intellectual depth, while also bringing to light previously unknown material concerning the oral culture of Anatolian Alevism. Their publication and analysis therefore hold considerable academic value.

Anahtar Kelimeler

Yusuf Ziya Yörükân , Alevi Notebook , Konya , Nefes , Phrase (Deyiş)

Yusuf Ziya Yörükân’ın Alevilik Defteri Üzerine Yeni Bulgular

Öz

Bu çalışma, Yusuf Ziya Yörükân’ın Konya’daki arşivine sonradan iade edilen ve daha önce araştırmacıların kullanımına açık olmayan ona ait iki Osmanlıca defterin içeriğini incelemeyi amaçlamaktadır. Söz konusu defterler, hem Yörükân’ın erken Cumhuriyet döneminde yürüttüğü akademik araştırmaların arka planı hakkında önemli ipuçları vermekte hem de Alevi-Bektaşi kültürüne dair daha önce yayımlanmamış birincil malzeme sunmaktadır.
İlk defter, Yörükân’ın Arapçadan yaptığı çevirilerden oluşmakta olup özellikle İbn Rüste’nin A‘lâku’n-Nefîse adlı coğrafya kitabının seçilmiş bölümlerinin ve Yakubî’nin Kitâbu’l-Buldân adlı erken dönem İslam coğrafyası eserinin kısmî tercümesini içermektedir. Yörükân’ın çevirileri, metinler arası geçişlerde yaptığı kısa değerlendirmeler ve atlamaları açıklayan cümlelerle birlikte, onun çalışma tarzını ve ilmi ilgi alanlarının genişliğini göstermektedir.
İkinci defter ise şiir, nefes, deyiş, nutuk, koşma ve yakmalardan oluşan geniş bir folklorik derlemedir. Bektaşi nefesleri, Tahtacı nefesleri ve özellikle Ali Kemal adlı genç bir Tahtacı şairin 1927–1929 yıllarına tarihlenen yakmaları bu defterin ana omurgasını oluşturmaktadır. Defterde Gaybî, Pir Sultan, Kul Himmet, Perişan Baba ve Şah Hatayi gibi klasik Alevi-Bektaşi şairlerinden derlenen örneklerin yanı sıra, Yörükân’ın saha çalışmalarında bizzat Alevi ve Tahtacı topluluklardan topladığı şiirler de yer almaktadır.
Bu iki defter, hem Yörükân’ın akademik ve entelektüel birikiminin bir aynası niteliğinde olup Anadolu Aleviliğinin sözlü kültürüne ilişkin daha önce bilinmeyen malzemeleri gün yüzüne çıkarması bakımından yüksek akademik değer taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Yusuf Ziya Yörükân , Alevilik Defterleri , Konya , Nefes , Deyiş

Kaynakça

• Ağarı, Murat (2013). “Ya‘kûbi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 43/287-288.
• Ahmad, S.M. (1999). “İbn Rüste”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 20/253-254.
• Dursun, D. (1996). “Goeje, Michael Jan de”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 14/98-99.
• Ergun, S.N. (1956a). Bektaşi-kızılbaş alevi şairleri ve nefesleri. İstanbul Maarif Kitaphanesi.
• Ergun, S.N. (1956b). Hatayi divanı-Şah İsmail Safevi edebi hayatı ve nefesleri. İstanbul Maarif Kitaphanesi.
• Esen, A.Ş. (1986). Anadolu Türküleri, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Goeje, M.J.De. (1892). Pars Septima Kitab al-Alak an-Nafîsa VIII auotore Abu Ali Ahmed İbn Omar Ibn Rosteh et
• Kitâb al-Boldân auotore Ahmed ibn abi Jakub ibn Wadhih al-Kâtib al-Jakûbî. Brill.
• Kaplan, D. (2021). Yazılı Kaynaklarına Göre Alevilik, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Karadere, Z. (2013). Yusuf ziya yörükân ve mezhepler tarihçiliği (Yayın No.353897) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi. Yök Ulusal Tez Merkezi.
• Karakaya-Stump, A. (2025). “Ağuiçen/Ağuçan”, Alevi Ansiklopedisi. https://www.aleviansiklopedisi.com/madde-x/aguicen-agucan-6737/.
• Kemikli, B. (1998). Sun’ullâh-i gaybî divanı inceleme-metin (Yayın No.72475) [Yayımlanmamış doktora]. Ankara Üniversitesi. Yök Ulusal Tez Merkezi.
• Kemikli, B. (2009). “Sun’ullah Gaybî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 37/532-533.
• MezhepOrg. (2021, 5 Mayıs). Ankara İlahiyatta Mezhepler Tarihi Geleneğinin Kurucusu: Prof. Dr. Yusuf Ziya Yörükân [Video]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=WlSn07Jhidk&t=4950s
• Önen, E. (2022). Köylerden Şehre Narlıdere Göçün Binbir Hali. Birleşik Matbaa.
• Teber Ö. F.- Çalkan, R. (2019). “Alevî-Bektaşî Nefeslerinde Tevellâ ve Teberrâ”, Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi. 8/1: 89-96.
• Yörükân, T. (1998). “Giriş Prof. Dr. Yusuf Ziya Yörükân’ın Hayatı ve Eseleri; Alevilikle İlgili Görüşleri”, Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2-40.
• Yörükân, T. (2013). “Yörükân, Yusuf Ziya”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 43/568-570.
• Yörükân, Y.Z. (1998). Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar, edit Turhan Yörükân, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.