17. Yüzyıl İngiltere’sinde Gizli Bir Üniteryan: Isaac Newton

Öz

Isaac Newton (1642-1727) bilim tarihinin en önemli figürlerinden biridir. Evrensel çekim yasası ve hareket yasaları da dahil olmak üzere fizik ve matematikte çığır açan keşifler yapmıştır. Ayrıca hem teorik hem de pratik simya ile derinlemesine ilgilenmiştir. Newton, bilimsel çalışmalarının yanısıra yetişkinlik hayatı boyunca erken Kilise tarihi ve Kutsal Kitap’ın yorumu konularında da kalem oynatmış bir isimdir. Teoloji alanındaki görüşleri çok bilinmese de Newton’ın bu bahiste önemli açılımları vardır. Özellikle teslis hakkındaki görüşlerinin gelenekten ayrılan bir yaklaşıma sahip olduğu ifade edilebilir. Tanrı’nın sıfatları, Mesih ve Kefareti, teslisin uknumları olan Baba ve Oğul Newton’ın üzerinde durduğu temel teolojik konulardan bir kaçıdır. Bahsi geçen konuları irdelerken temel kaynak olarak Kutsal Kitap’ı referans aldığı, bunun yanında Augustinus, Athanasius ve Origen gibi kilise babalarının yorumlarına da hakim olduğu bilinmektedir. Bu makalenin temel iddiası Newton’ın Üniteryanizm olarak ifade edilen harekete Hıristiyanlık anlayışı bakımından özellikle de İsa Mesih konusunda çok yakın olduğudur. Bu bakımdan makalede Isaac Newton’ın teslis hakkındaki düşüncelerinin bir analizi yapılmaktadır. Çalışmanın amacı, teslis karşıtı görüşleriyle temayüz eden Isaac Newton’ın teslis hususunda Hıristiyan geleneği içerisinde nerede konumlandırılabileceğini tespit etmektir.

Anahtar Kelimeler

• Hıristiyanlık
• Üniteryanizm
• Isaac Newton
• Teoloji
• Heretizm
• Teslis

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

A secret Unitarian in 17th century England: Isaac Newton

Öz

Isaac Newton (1642-1727) is one of the most important figures in the history of science. He made groundbreaking discoveries in physics and mathematics, including the universal law of gravity and the laws of motion. He was also deeply interested in alchemy, both theoretical and practical. In addition to his scientific endeavours, Newton wrote throughout his adult life on early church history and biblical interpretation. Although his views on theology are not well known, Newton had important expansions in this area. In particular, it can be said that his views on the Trinity take a different approach from the tradition. The attributes of God, Christ and His atonement, the Father and the Son, are some of the main theological issues that Newton emphasised. It is known that he used the Bible as his main source of reference when analysing these topics, and that he was also familiar with the interpretations of Church Fathers such as Augustine, Athanasius and Origen. The main claim of this article is that Newton’s understanding of Christianity is very close to the so-called Unitarianism, especially in terms of Jesus Christ. In this respect, This article analyses how Isaac Newton thought about the Trinity. The study aims to determine where Isaac Newton, who is notable for his anti-trinitarian views, can be placed within the Christian tradition on the question of the Trinity.

Anahtar Kelimeler

• Christianity
• Unitarianism
• Isaac Newton
• Theology
• Heretism
• Trinity

Etik Beyan

Ethical principles were followed during the preparation of this study.

Kaynakça

1. Arslan, İshak. “Evrenin Mekanik Tasarımı: Newton”. Düşüncenin Serüveni. 999-1016. İstanbul: İnsan Yayınları, 2015.
2. Bauer, Susan Wise. Rönesans Dünyası. çev. Mehmet Moralı. İstanbul: Alfa Yayınları, 2013.
3. Christianson, Gale E. Isaac Newton. Oxford & New York: Oxford University Press, 2005.
4. Colacci, Mario. The Doctrinal Conflict Between Roman Catholic and Protestant Christianity. Minneapolis: T. S. Denison, 1962.
5. Doko, Enis. Dâhi ve Dindar. İstanbul: İstanbul Yayınevi, 2011.
6. Dunstan, J. Leslie. Protestantism. New York: George Braziller, 1962.
7. Ernest Wolf-Gazo. “Din Bağlamında Newton’ın Bilim Anlayışı”. çev. İbrahim Özdemir. Journal of Islamic Research 6/4 (1992), 279-292.
8. Fortacı, Talha. Teslis Karşıtı Bir Hıristiyan Michael Servetus. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2022.

9. _______. “Üniteryan Evrenselci Cemiyeti ve Günümüz Hıristiyanlığındaki Yeri”. 752-770. Ankara: ASBÜ Yayınları, ts.
10. Friedman, Jerome. Michael Servetus: The Theology of Optimism. University of Wisconsin, Doktora Tezi, 1971.
11. Fulton, John F. Michael Servetus. New York: Herbert Reichner, 1953.
12. Gleick, James. Isaac Newton. New York: Vintage, 2003.
13. Hall, A. Rupert. Isaac Newton. Edinburgh: Cambridge University Press, 1992.
14. Haycock, David Boyd. “Claiming Him as Her Son: William Stukeley, Isaac Newton and Archeology of Trinity”. Heterodoxy in Early Modern Science and Religion. ed. John Brooke - Ian Maclean. 297-318. Oxford: Oxford University Press, 2005.
15. Hefele, Charles Joseph. A History of Christian Councils. çev. William R. Clark. Edinburgh: T&T Clark, 1891.
16. Heinrich Von, Allwoerden - Johann Lorenz Von, Mosheim. Historia Michaelis Serveti. Helmstad: Stanno Buchholtziano, 1728.
17. Hillerbrand, Hans J. (ed.). The Protestant Reformation. New York: Happer Perennial, 1968.
18. Kaçar, Turhan (ed.). İznik Konsili’nin Siyasi ve Entelektüel Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 20223.
19. Kaplan, İbrahim. “Üniteryanizm ve Teslis Eleştirisi”. Turkish Academic Research Review 6/4 (31 Aralık 2021), 85-107.
20. Mandelbrote, Scott. “‘A Duty of the Greatest Moment’: Isaac Newton and the Writing of Biblical Criticism”. The British Journal for the History of Science 26/3 (1993), 281-302.
21. Manuel, Frank E. The Religion of Isaac Newton. Oxford: Clarendon Press, 1974.
22. Mattison, Mark. “Michael Servetus: Fountainhead of Anti-Trinitarianism”. A Journal from the Radical Reformation A Testimony to Biblical Unitarianism 1/1 (1992 1991), 27-43.
23. McClachlan, Herbert. The Religious Opinions of Milton, Locke and Newton. Manchester, 1941.
24. McGuire, J. E. - Tamny, Martin. Certain Philosophical Questions: Newton’s Trinity Notebook. Cambridge: Cambridge University Press, 1983.
25. More, Louis Trenchard. Isaac Newton: A Biography 1642-1727. New York: C. Scribner’s Sons, 1934.
26. Newton, Isaac. Keynes MS. 8. Cambridge UK: King’s College, 1r.
27. _______. Keynes MS. 10. Cambridge UK: King’s College.
28. _______. Keynes MS. 11. Cambridge UK: King’s College.
29. _______. Mathematical Principle of Natural Philosophy and His System of the World. 2 Cilt. Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, 1729.
30. _______. Yahuda MS 1.1a. Jerusalem: Jewish National and University Library, 14r.
31. _______. Yahuda MS 1.4. Jerusalem: Jewish National and University Library, 50.
32. _______. Yahuda MS 11. Jerusalem: Jewish National and University Library, 1r.
33. _______. Yahuda MS 11. Jerusalem: Jewish National and University Library, 7.
34. _______. Yahuda MS 14. Jerusalem: Jewish National and University Library, 173r-173v.
35. _______. Yahuda MS 14. Jerusalem: Jewish National and University Library.
36. _______. Yahuda MS 14. Jerusalem: Jewish National and University Library, f. 9v.
37. _______. Yahuda MS 15. Jerusalem: Jewish National and University Library, 5, 97v.
38. _______. Yahuda MS 15. Jerusalem: Jewish National and University Library, 7, 108v.
39. _______. Yahuda MS 15. Jerusalem: Jewish National and University Library, 4, 67v.
40. _______. Yahuda MS 15. Jerusalem: Jewish National and University Library, 7, 154r.
41. _______. Yahuda MS 15. Jerusalem: Jewish National and University Library, 46.
42. _______. Yahuda MS 15. Jerusalem: Jewish National and University Library, 68.
43. _______. Yahuda MS 15. Jerusalem: Jewish National and University Library, 47.
44. _______. Yahuda MS 15. Jerusalem: Jewish National and University Library, 7, 190r.
45. _______. Yahuda MS 41. Jerusalem: Jewish National and University Library, 25.
46. Osler, Margaret J. (ed.). Rethinking the Scientific Revolution. Cambridge: Cambridge University Press, 2000.
47. Rusch, William G. The Trinitarian Controversy, in Sources of Early Christian Thought Series. Philadelphia: Fortress Press, 1980.
48. Servetus, Michael. The Restoration of Christianity: An English Translation of Christianismi Restitutio, 1553 By Michael Servetus (1511-1553). çev. Christopher A. Hoffman - Marian Hillar. Lewiston: The Edwin Mellen Press, 2007.
49. _______. The Two Treatises of Servetus on the Trinity. çev. Earl Morse Wilbur. London: Wipf & Stock Pub, 2013.
50. Skinner, Quentin. Modern Siyasal Düşüncenin Temelleri: Rönesans. çev. Eren Buğlalılar - Barış Yıldırım. II Cilt. Ankara: Phoenix Yayınevi, 2014.
51. Snobelen, Stephen D. “The Theology of Isaac Newton’s Principia Mathematica: A Preliminary Survey”. Neue Zeitschrift für Systematische Theologie und Religionsphilosophie 52/4 (2010), 377-412.
52. _______. “The True Frame of Nature’: Isaac Newton, Heresy and The Reformation of Natural Philosophy”. Heterodoxy in Early Modern Science and Religion. ed. John Brooke - Ian Maclean. 223-265. Oxford: Oxford University Press, 2005.
53. _______. “To Discourse of God: Isaac Newton’s Heterodox Theology and His Natural Philosophy”. Science and Dissent in England, 1688. ed. Paul B. Wood. 39-65. Aldershot&Hampshire: Ashgate, 2004.
54. Thomas C. Pfizenmaier. “Was Isaac Newton an Arian?” Journal of the History of Ideas 58/1 (1997), 57-80.
55. Toribio, Pablo. “Newton on Theology”. An Anthology of European Neo-Latin Literature. ed. G. Manuwald vd. 267-278. London: Bloomsbury, 2020.
56. Ünlüsoy, Abdülhan. Postmodern Teoloji. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2021.
57. Westfall, Richard. Never at Rest: A Biography of Isaac Newton. Cambridge: Cambridge University Press, 1980.
58. Yılmaz, İsmail. Üniteryanizm’in Doğuşu ve Bunu Etkileyen Dini Faktörler. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Doktora Tezi, 1994.
59. “https://www.newtonproject.ox.ac.uk/”. 19 Şubat 2024
60. “https://www.newtonproject.ox.ac.uk/history-of-newtons-papers/sotheby-sale”. 19 Şubat 2024
61. “https://www.nli.org.il/en/discover/humanities/newton-manuscripts”, ts. Erişim 29 Aralık 2023