The Conversion of Churches into Mosques after the Conquest of Constantinople

Öz

This article examines the conversion of churches into mosques in Constantinople (Istanbul) following its conquest by the Ottoman Empire and explores the motivations behind these transformations. The recent reconversion of Hagia Sophia into a mosque (in July 2020) has increased the interest in this historical practice of church conversion. This study argues that during the reign of Mehmed II, the primary motivation for converting churches was to address the religious needs of Muslim settlers and, as in the case of Hagia Sophia, to serve symbolic purposes rather than to demonstrate intolerance towards non-Muslims. However, once converted, these structures were incorporated into the Islamic waqf system, with strict provisions in waqfiyas (records) to preserve their form and function. The research primarily relies on waqf documents, while also drawing upon Ottoman and Byzantine historical chronicles to illuminate the atmosphere surrounding this period of transformation. Mehmed II’s approach to religious freedom, including his appointment of leaders for the Christian and Jewish communities and the providing of new places for worship and residence, is also highlighted in the article. To show the real motivations behind church conversions, six converted churches were investigated within the context of Islamic conquest tradition and practices. These converted churches, which have survived to the present day, are evaluated within the understanding of interreligious heritage.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed II
• Church conversion
• Constantinople/Istanbul
• Hagia Sophia
• Interreligious Heritage

Etik Beyan

Ethical principles were followed during the preparation of this study.

İstanbul’un Fethinden Sonra Kiliselerin Camiye Dönüştürülmesi

Öz

Bu makale, Osmanlı İmparatorluğu’nun İstanbul’u fethinden sonra kiliselerin camiye dönüştürülmesini incelemekte ve bu dönüşümlerin ardındaki nedenleri araştırmaktadır. 2020 yılının temmuz ayında Ayasofya’nın yeniden camiye dönüştürülmesi, bu tarihi uygulamaya olan ilgiyi artırmıştır. Çalışma, II. Mehmed döneminde, kiliselerin camiye dönüştürülmesinin temel nedeninin, Müslüman olmayanlara karşı hoşgörüsüzlük değil, öncelikle Müslüman yerleşimcilerin dini ihtiyaçlarını karşılamak ve Ayasofya örneğinde olduğu gibi sembolik değerde olduğunu savunmaktadır. Ancak, dönüşümlerinin ardından bu yapılar vakıf sayılmış, şekil ve işlevlerinin devamlılığı vakfiyelerdeki hükümlerle koruma altına alınmıştır. Araştırmanın birincil kaynaklarını bu vakfiyeler oluşturmakla birlikte, dönüşümün yaşandığı dönemdeki atmosferi anlamak için Osmanlı ve Bizans tarihçilerinin kroniklerine de başvurulmuştur. Makalede II. Mehmed’in, Hıristiyan ve Yahudi cemaatlerine liderler ataması ve yeni ibadet ve ikamet yerleri sağlaması da dahil olmak üzere, din özgürlüğüne yaklaşımı da ele alınmıştır. Kiliselerin dönüştürülmesinin ardındaki gerçek motivasyonları anlamak için, İslam fetih gelenekleri ve uygulamaları bağlamında dönüştürülmüş altı kilise incelenmiştir. Dönüştürülen kiliselerin günümüze kadar ayakta kalan mabetler olması dinler arası miras çerçevesinde değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• II. Mehmed
• Kilise dönüşümü
• Konstantinopolis/İstanbul
• Ayasofya
• Dinler Arası Miras

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmed – Said Öztürk – Yaşar Baş. “Ayasofya Vakfiyesi”. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Bülteni 9 (2014): 29-183.
2. _______ – Said Öztürk – Yaşar Baş. Üç Devirde Bir Mabed: Ayasofya. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2005.
3. Akhdar, Safir. “İstanbul: Roma Metropollüğünden Dâru’l-Hilafet’e”. Uluslararası İstanbul'un Fethi Sempozyumu. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 1996.
4. Algül, Hüseyin. “Fetihten Sonra İstanbul'un İmar ve İskânı”. Diyanet İlmi Dergi 33/4 (1997): 17-28.
5. Âşıkpaşazâde. Tevārih-i Āl-i Osmān. İstanbul: MAS Matbaası, 2003.
6. Ayvansarayī, Hafız Hüseyin. Hadikat'ül Cevāmi. İstanbul: Matbaa-i Āmire, 1864.
7. Ayverdi, Ekrem Hakkı. Fatih Devri Mimarisi. İstanbul: Fetih Derneği Yayınları, 1953.
8. _______. Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri. İstanbul: Fetih Cemiyeti Yayınları, 1973.

9. Baltacı, Cahid. XV-XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2005.
10. Billinton, Ray. Understanding Eastern Philosophy. London: Routledge, 2003.
11. Cantemir, Demetrius. History of the Growth and Decay of the Ottoman Empire. London: James, John, and Paul Knapton, 1734.
12. Cawthorne, Nigel. History’s Greatest Battles. London: Arcturus Publishing, 2007. Dukas. Bizans Tarihi. Translated by Vladimir Mirmiroğlu. İstanbul: İstanbul Matbaası, 1956.
13. “Ebu'l-Feth Sultan Mehmed Han Vakfiyesi (Ayasofya Vakfiyesi)”. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Arşivi, 1463. https://mk.gov.tr/GalleryFiles/250/ayasofya_vakfiyesi_defter-35339641-a0db-42de-a761-8fa0a28d5c32.pdf.
14. Emecen, Feridun M. İstanbul'un Fethi Olayı ve Meseleleri. İstanbul: Kitabevi, 2003.
15. Ergin, Osman. İstanbul’da İmar ve İskân Hareketleri. İstanbul: Eminönü Halkevi Dil, Tarih ve Edebiyat Şubesi, 1938.
16. _______. Türk Şehirlerinde İmaret Sistemi. İstanbul: Cumhuriyet Matbaası, 1939.
17. Eyice, Semavi. “Arap Camii”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. İstanbul: Kültür Bakanlığı – Tarih Vakfı, 1994. 1/294.
18. _______. “Arap Camii”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 1991. 3/327.
19. _______. Ayasofya. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1984.
20. _______. “Ayasofya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 1991. 4/206-210.
21. _______. “Eski İmâret Camii”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 1995. 11/391.
22. _______. “Kalenderhâne Camii”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2001. 24/251-252.
23. _______. “Zeyrek Kilise Camii”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. İstanbul: Kültür Bakanlığı – Tarih Vakfı, 1994. 7/555.
24. Faroqhi, Suraiya. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. trans. Ercan Ertürk. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.
25. Fatih Mehmed II Vakfiyeleri. Ankara: Vakıflar Umum Müdürlüğü Yayınları, 1938.
26. Fayda, Mustafa. “Fetih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 1995. 12/467-470.
27. “Gennadios II Scholarios”. Encyclopaedia Britannica. accessed 1998. https://www.britannica.com/biography/Gennadios-II-Scholarios.
28. Göyünç, Nejat. “Kalenderhâne Cami”. Tarih Dergisi 34 (1984): 485-494.
29. Gülenaz, Nursel – İnci Tüysüz. Adım Adım İstanbul’un Tarihi Yarımadası Zeyrek Fatih. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2010.
30. Hoca Sâdeddin Efendi. Tâcü't-Tevârîh. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1979.
31. İnalcık, Halil. “Fatih Sultan Mehmed Tarafından İstanbul’un Yeniden İnşası”. 19 Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 3 (1988): 215-225.
32. _______. “The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City”. Dumbarton Oaks Papers 23-24 (1969-1970): 229-249.
33. Işık, H. Sabri. Arap Cami ve Galata. İstanbul: Erkam Matbaası, 2000.
34. Jacob, David. Constantinople and the Byzantine Empire. London: Cassell, 1969.
35. Kennedy, Hugh. The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In. London: Phoenix, 2008.
36. Koçu, Reşat Ekrem. Fatih Sultan Mehmed. İstanbul: Doğan Kitap, 2015.
37. Kömürciyan, Eremya Çelebi. İstanbul Tarihi. trans. Hrand D. Andreasyan. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1988.
38. Lapidus, Ira M. İslam Toplumları Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
39. Lombard, Maurice. İlk Zafer Yıllarında İslam. İstanbul: Pınar Yayınları, 1983.
40. Lowry, Heath W. “From Lesser Wars to the Mightiest War: The Ottoman Conquest and Transformation of Byzantine Urban Centers in the Fifteenth Century”. Continuity and Change in Late Byzantine and Early Ottoman Society. ed. Anthony Bryer – Heath W. Lowry. Birmingham – Washington DC: University of Birmingham – Dumbarton Oaks, 1986. 323-338.
41. Ortaylı, İlber. Osmanlı'yı Yeniden Keşfetmek. İstanbul: Timaş Yayınları, 2007.
42. Öztürk, Levent. “Kilise: İslam Tarihi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2002. 25/16.
43. _______. “Kur’ân’a Göre (Hac 22/40) Hristiyan Mabetlerine Gösterilmesi Gereken Saygı”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (2002) : 71-86
44. Runciman, Steven. The Fall of Constantinople. Cambridge: Cambridge University Press, 1965.
45. Tursun Bey. Târîh-i Ebü'l-Feth. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, 1977.
46. Veinstein, Gilles. “Fetihten Sonraki Osmanlı Millet Sistemi Üzerine Bazı Düşünceler”. I. Uluslararası İstanbul'un Fethi Sempozyumu. İstanbul, 1996. 137-142.
47. Vryonis Jr., Speros. “Byzantine Constantinople and Ottoman Istanbul: Evolution in a Millennial Imperial Iconography”. The Ottoman City and Its Parts. ed. Irene A. Bierman et al. New York: Aristide C. Caratzas, 1991. 13-52.
48. Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Molla Gürânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2005. 30/249-250.
49. Zinkeisen, Johann Wilhelm. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. ed. Erhan Afyoncu. trans. Nilüfer Epçeli. 8 vols. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2011.