Süryanî Metropoliti Dionysios bar Ṣalibi’nin “Reddiye Kitabı” (Kṯobo d’Oruʿuṯo) Adlı Eseri ve Müslümanlara Dair Görüşleri

Öz

Kṯobo d’Oruʿuṯo adlı eser, 12. yüzyıl Süryanî entelektüellerinden Dionysios bar Ṣalibi (ö. 566/1171) tarafından kaleme alınmış bir reddiye külliyatıdır. Apolojik nitelikteki bu Süryanîce eser, Müslümanlara, Yahudilere ve çeşitli Hıristiyan gruplara yönelik polemikler içermektedir; bu çalışma ise eserin yalnızca Müslümanlara dair bölümünü incelemektedir. Söz konusu bölüm, Emevîler Dönemine (40-132/661-750) tarihlendirilen Süryanîce bir Kur’ân tercümesinden pasajlar içermesi bakımından dikkat çekmektedir. Bu çalışma, Bar Ṣalibi’nin İslâm, Hz. Muhammed ve Kur’ân tasvirlerinin büyük ölçüde Süryanî polemik geleneğinde şekillenmiş teolojik ön kabuller üzerine kurulduğunu göstermektedir. Müellifin erken dönem İslâm tarihine ilişkin aktarımlarının dolaylı rivayetlere dayandığı; buna karşılık kendi döneminde gözlemlediği Müslüman inanç ve pratiklerine dair tasvirlerinin görece daha somut nitelik taşıdığı tespit edilmiştir. Ayrıca Kur’ân ayetlerini Hıristiyan teolojisi doğrultusunda yeniden yorumladığı ve eleştirisini karşılaştırmalı fakat asimetrik bir okuma üzerine inşa ettiği ortaya konulmuştur. Çalışmada, eserin 907/1502 yılında Aziz bar Ṣaliba tarafından istinsah edilmiş Süryanîce nüshası esas alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dionysios bar Ṣalibi
• Müslümanlara Reddiye
• Süryanice Kur’ân
• İslâm-Hristiyanlık İlişkileri.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

The Work of Syriac Metropolitan Dionysios bar Ṣalibi’s Entitled “The Book of Refutation” (Kṯobo d’Oruʿuṯo) and His Views on Muslims

Öz

The work entitled Kṯobo d’Oruʿuṯo is a collection of refutations written by Dionysios bar Ṣalibi (d. 566/1171), a 12th-century Syriac intellectual. This Syriac work, which is apologetic in nature, contains polemics directed at Muslims, Jews, and various Christian groups; this study examines only the section of the work that concerns Muslims. The section is noteworthy in that it contains passages from a Syriac translation of the Qur’an dated to the Umayyad Period (40-132/661-750). This study demonstrates that Bar Ṣalibi’s depictions of Islam, the Prophet Muhammad, and the Qur’an are largely based on theological preconceptions shaped by the Syriac polemical tradition. It has been determined that the author’s accounts of early Islamic history are based on indirect narrations; in contrast, his descriptions of Muslims beliefs and practices observed during his own time are relatively more concrete. Furthermore, it has been revealed that he reinterpreted Qur’anic verses in line with Christian theology and constructed his critique on a comparative but asymmetrical reading. The study is based on a Syriac copy of the work inscribed by Aziz bar Ṣaliba in 907/1502.

Anahtar Kelimeler

• Dionysios bar Ṣalibi
• Refutation of Muslims
• Syriac Qur’an
• Islam-Christianity Relations.

Etik Beyan

Ethical principles were followed during the preparation of this study.

Kaynakça

1. Akalın, Kutlu - Zafer Duygu (ed.). Kristolojiye Giriş: Miafizit, Dyofizit ve Khalkedoncu Anlayışlar. İstanbul: Divan Kitap, 2018.
2. _______ - Zafer Duygu (ed.). Süryanî Literatürü. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları, 2017.
3. Amar, Joseph P. (ed.). Dionysius Bar Ṣalībī: A Response to the Arabs. Lovanii: Peeters, 2005.
4. Anonim. A christian Bahira legend. çev. Richard Gottheil. Berlin: Zeitschrift für Assyriologie, 1898.
5. Anonim. Didascalia Apostolorum Syriace. ed. Paulus De Lagarde. Lipsiae, 1854.
6. Assemanus, Joseph Simonius. Bibliotheca Orientalis Clementino-Vaticana. Roma: Typis Sacrae Congregationis de Propaganda Fide, 1721.
7. Barsoum, Ignatius Aphram I. The Scattered Pearls: A History of Syriac Literature and Sciences. çev. Matti Moosa. New Jersey: Gorgias Press, Second Revised Edition., 2003.
8. Baydemir, Murat. “Dionysios Bar Ṣalibi’nin Luqbal Tayoye İsimli Eserinde İslam İnancına Reddiyesi”. Ortaçağ Tarihine Dair Yazılar. ed. Murat Serdar. Özgür Yayınları, 2025. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub763.c3124

9. Baydemir, Murat. Dionysios Bar Ṣalīḇī’nin Orûᶜûto Luqbal Tayoye Adlı Eserinin 20-30 Arası Bölümleri: Çeviri, Tahlil, Tenkid. Mardin Artuklu Üniversitesi, Türkiye’de Yaşayan Diller Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2025.
10. Bertaina, David. Christian and Muslim Dialogues. New Jersey: Gorgias Press, 2011.
11. Brock, Sebastian P. “A Syriac Collection of Prophecies of the Pagan Philosophers”. Orientalia Lovaniensia Periodica 14:1 (1983), 203-246.
12. Brock, Sebastian P. “Dionysios bar Ṣalibi (d. 1171) [Syr. Orth.]”. Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. ed. Sebastian P. Brock vd. 126-127. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2011.
13. _______. “Some Syriac Excerpts from Greek Collections of Pagan Prophecies”. Vigliae Christiane 38:1 (1984), 77-90.
14. D’beth Yahkub, Dayroyo Yuyakim. Key of Language ܩܠܝܕܐ ܕܠܫܢܐ (Qəlîḍoʾ d’leşonoʾ): Syriac Dictionary ܠܟܣܝܩܘܢ ܣܘܪܝܝܐ (Leksiqon Suryoyo). Nusaybin: St. Augin Monastery Press, 2016.
15. Dionysios bar Ṣalibi. ܟܬܒܐ ܕܐܪܘܥܘܬܐ (Kṯobo d’Oruʿuṯo). Mardin: Church of the Forty Martyrs, CFMM 00350. https://www.vhmml.org/readingRoom/view/125027#
16. Duygu, Zafer. Hıristiyanlık ve İmparatorluk: Geç Antikçağ’da Kilise-Devlet İlişkileri ve Kristoloji Paradigmaları. İstanbul: Divan Kitap, 2015.
17. _______. Süryani Tarih Yazıcılığında Geç Antikçağ: Hıristiyanlık, İslam, Siyasi Tarih. İstanbul: Divan Kitap, 2016.
18. _______. Süryanilerde Tarih Yazıcılığı. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları, 2019.
19. _______. “VII. Yüzyıldaki İslam Fetihlerinin ve Müslüman Hâkimiyetinin Hıristiyan Tarih Yazımına İzdüşümleri”. Artuklu Akademi 1/1 (2014), 33-65.
20. Ebied, Rifaat Y. “Dionysius Bar Ṣalībī’s Works in the Mingana Collection of Syriac and Arabic Manuscripts, with special emphasis on his Polemical Treatise ‘Against the Muslims’”. Collectanea Christiana Orientalia 8 (2011), 49-64.
21. el-Eş’arî, Ebû’l-Hasen. İlk Dönem İslam Mezhepleri (Makâlâtü’-İslâmiyyîn ve İhtilafu’l-Musallîn). çev. Mehmet Dalkılıç - Ömer Aydın. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2005.
22. Gregory Abû’l-Farac (Bar Habraeus). Abûl-Farac Tarihi. çev. Ömer Rıza Doğrul. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2. Baskı., 1987.
23. Griffith, Sidney H. “Dionysius bar Salibi on the Muslims”. IV Symposium Syriacum 1984. ed. H.J.W. Drijvers vd. 353-365. Orientalia Christiana Analecta 229. Roma: Pont. Institutum Studiorum Orientalium, 1987.
24. _______. “Disputes with Muslims in Syriac Christian Texts: From Patriarch John (d. 648) to Bar Hebraeus (d. 1286)”. Religionsgespräche im Mittelalter. ed. Bernard Lewis - Friedrich Niewöhner. 251-273. Wolfenbütteler Mittelalter-Studien 4. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.
25. _______. “Syriacisms in the ‘Arabic Qur’ān’: Who were “those who said ‘Allāh is third of three’ accordin to al-Mā’ida 73?” A Word Fitly Spoken: Studies in Medieval Exegesis of the Hebrew Bible and the Qur’ān. ed. Meir M. Bar-Asher. Jerusalem: The Ben-Zvi Institute, 2007.
26. Grimal, Pierre. Mitoloji Sözlüğü: Yunan ve Roma. çev. Sevgi Tamgüç. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2012.
27. İbn al-Kalbî. Putlar Kitabı (Kitâb al-Asnâm). çev. Beyza Düşüngen. Ankara: Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları, 1968.
28. Jacobs, Bert. “Preliminary Considerations on Dionysius Bar Ṣalībī’s Islamic Sources”. Hugoye: Journal of Syriac Studies 21:2 (2018), 357-389.
29. Kaplan, İbrahim. Erken Dönem Müslüman-Hristiyan Teolojik İlişkileri. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2006.
30. Meyendorff, John. “Bizans’ın İslam Anlayışı”. çev. Aydın. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 (2002), 21-46.
31. Mikhael Rabo. The Edessa-Aleppo Syriac Codex of the Chronicle of Michael the Great. ed. Gregorios Yuhanna Ibrahim. thk. George A. Kiraz. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2009.
32. Mingana, Alphonse. “An Ancient Syriac Translation of the Ḳur’ᾱn Exhibiting New Verses and Variants”. Bulletin of the John Rylands Library 9 (1925), 188-235.
33. Saadi, Abdul-Massih. “Nascent Islam In The Seventh Century Syriac Sources”. The Qur’an in Its Historical Context. ed. Gabriel Said Reynolds. Canada: Routledge, 2008.
34. Smith (Mrs. Margoliouth), J. Payne. A Compendious Syriac Dictionary. Oxford: Clarendon Press, 1903.
35. Şehristânî, Muhammed Bin Abdulkerim eş-. Dinler ve Mezhepler Tarihi “el- Milel ve’n-Nihal”. çev. Muharrem Tan. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2013.
36. Teule, Herman vd. (ed.). The Syriac Renaissance. Leuven-Paris-Walpole, MA: Peeters, 2010.
37. _______. “The Syriac Renaissance”. The Syriac Renaissance. 1-30. Leuven-Paris-Walpole, MA: Peeters, 2010.
38. Watt, W. Montgomery. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Umran Yayınları, 1981.
39. Wright, William. A Short History of Syriac Literature. London: Adam and Charles Black, 1894.
40. Syriac MSS 7. Yale University Library. https://collections.library.yale.edu/catalog/2052959
41. Syriaque 62. Paris: Bibliothèque Nationale De France. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b531152203/f13.item
42. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b531152203/f13.item (05.02.2024).
43. https://kuranmeali.com/index.php (16.12.2023).
44. https://library.yale.edu/ (16.10.2023).
45. https://www.vhmml.org/ (10.03.2022).