Eski Mezopotamya’da İdeal Yer Tasavvuru: Dilmun

Öz

Dinlerin temel özelliklerinden biri, insanın geçici ve acı dolu varoluşuna alternatif sunabilmesidir. Neredeyse bütün dinler, takipçilerine sorunların ve kısıtlamaların olmadığı mutlu bir yaşam umudu sunmaktadır. Eski Yakındoğu’da dinlerin ideal yer ve yaşam inançları konusunda bazı farklılıklar olmakla birlikte, bu alanda özellikle Dilmun, Aden Bahçesi ve Cennet inançları dikkat çekmektedir. Bu üç farklı yaklaşımda ideal yer, tatlı su kaynaklarına, bahçe biçimine, sorunların olmadığı yaşama ve tanrısal bağlama sahiptir. Çivi yazılı metinlerde bu fenomenin önemli bir arketipi olarak, Dilmun öne çıkmaktadır. Dilmun’un konumu konusunda farklı görüşler öne sürülmüştür. Bununla birlikte, bu yerin Basra Körfezi’nin ortasındaki Bahreyn adasını, Körfez’in başında bulunan Feyleke (Failaka) adasını ve bunların arasında uzanan Arap kıyı şeridini kapsayan bölge olduğu yaklaşımı kabul görmektedir. Eski Mezopotamya’da ölümden sonraki yaşama yönelik karamsar ve kötümser bir bakış açısı bulunmaktaydı. Bu bakış açısının, ideal yerin ölümden sonra değil de yeryüzünde bulunduğu inancında etkili olduğu tahmin edilmektedir. Çivi yazılı metinler üzerinden Eski Mezopotamya’nın ideal yer inancını ve düşüncesini kapsamlı ve tasviri (deskriptif) bir şekilde ortaya koymayı amaçlayan bu çalışmada, Dinler Tarihi disiplininin tarihi mukayese yöntemi kullanılmaktadır. Bununla birlikte hermenötik ve fenomenolojik yöntemler dikkate alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Eski Mezopotamya
• Dilmun
• Cennet
• Aden Bahçesi

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

The Ideal Place Concept in Ancient Mesopotamia: Dilmun

Öz

One of the fundamental characteristics of religions is their ability to offer an alternative to humanity’s transient and painful existence. Almost all religions offer their followers the hope of a happy life free from problems and constraints. While there are some differences in the beliefs of ancient Near Eastern religions regarding the ideal place and life, the beliefs of Dilmun, the Garden of Eden, and Paradise are particularly noteworthy in this regard. In these three different approaches, the ideal place has sweet water sources, a garden-like form, a life free of problems, and a divine connection. In cuneiform texts, Dilmun stands out as an important archetype of this phenomenon. Different views have been put forward regarding the location of Dilmun. However, the approach that this place encompasses the area including the island of Bahrain in the middle of the Persian Gulf, the island of Feyleke (Failaka) at the head of the Gulf, and the Arabian coastal strip stretching between them is widely accepted. In ancient Mesopotamia, there was a pessimistic and gloomy view of life after death. It is believed that this view influenced the belief that the ideal place was on earth, not after death. This study aims to comprehensively and descriptively reveal the ancient Mesopotamian belief and concept of the ideal place through cuneiform texts, using the historical comparative method of the discipline of History of Religions. However, hermeneutic and phenomenological methods are also taken into consideration.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• Ancient Mesopotamia
• Dilmun
• Paradise
• Garden of Eden

Etik Beyan

Ethical principles were followed during the preparation of this study.

Kaynakça

1. Abdul, Mohammad-Al-Jazi, Hadi Saleh. “A Historical Study on the Kingdom of Bahrain: The importance of the Siteand Its Role in Bahrain’s Modern and Contemporary History”, Journal of History Culture and Art Research 9/3 (2020), 341-349. http://dx.doi.org/10.7596/taksad.v9i3.2831
2. Adam, Baki. “Yahudilik”. Dinler Tarihi. ed. Baki Adam. Ankara: Grafiker Yayınları, 4.Baskı, 2017, 62-128.
3. Altuntaş, Halil-Şahin, Muzaffer. Kur’an-ı Kerim Meali. Ankara: DİB Yayınları, 2011.
4. Al-Mahari, Salman vd. “Bahrain, Its History and Heritage: An Overview”, World Heritage 88 (June 2018), 12-22.
5. Alexiou, Platon vd. “The Lost Ancient Dilmun Furniture: An Archaeological Experiment in Visualization and Reconstruction”. Journal of Arabian Studies 15/1 (2025), 1–28. https://doi.org/10.1080/21534764.2025.2573081
6. Alster, Bendt. “Dilmun, Bahrain, and the Alleged Paradise in Sumerian Myth and Literature”, Dilmun: New Studies in the Archaeology and Early History of Bahrain. ed. Daniel T. Potts (BBVO 2). Berlin: Dietrich Reimer Verlag, 1983, 39-74.
7. Ashkanani, Hasan. “Interregional Interaction and Dilmun Power in the Bronze Age: A Characterization Study of Ceramics from Bronze Age Sites in Kuwait”, Graduate Theses and Dissertations, University of South Florida Scholar Commons, 2014. https://scholarcommons.usf.edu/etd/4980, 23.
8. Barta, Peter vd. “Al-Khidr on Failaka Island: Preliminary Results of the Fieldworks at a Dilmun Culture Settlement in Kuwait”. Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi (TÜBA-AR) 11 (2008), 121-134.

9. Barton, George A. vd. “Paradise”. Jewish Encyclopedia. New York-London: Funk & Wagnalls Company Publishing 1906.
10. Black, Jeremy vd. The Literature of Ancient Sumer. Oxford vd.: Oxford University Press, 2004.
11. Bordreuil, Pierre vd. Tarihin Başlangıçları: Eski Yakındoğu Kültür ve Uygarlıkları. çev. Levent Başaran. İstanbul: Alfa Yayınları, 2014.
12. Bottero, Jean-Kramer, Samuel Noah. Mezopotamya Mitolojisi. çev. Alp Tümertekin. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
13. Charnock, Richard Stephen. Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names. London: Houlston and Wright Publishing, 1859.
14. Cline, Eric-Takacs, Sarolta (ed.). The Ancient World Civilizations of the Near East and Southwest Asia. New York: Sharpe Reference Publishing, 2007.
15. Cornwall, P.B. “Two Letters from Dilmun”, Journal of Cuneiform Studies 6/4 (1952), 137-145.
16. Crawford, Harriet. Sümer ve Sümerler. çev. Nihal Uzan. Ankara: Arkadaş Yayınları, 3.Baskı, 2015.
17. _______. “Dilmun Revisited: Excavations at Saar, Bahrain”. Archaeology International 1/1 (1997), 37-39 https://doi.org/10.5334/ai.0111.
18. Dani, A.H.-Masson, V.M. A.H. (ed.). History of Civilizations of Central Asia. Delhi: Motilal Banarsidass Publishing, Volume 1, 1999.
19. Dilek, Yeşim. “Eski Mezopotamya’da Öteki Dünya Algısının Yeraltı Tanrıçası Ereškigal Bağlamında Değerlendirilmesi”. Eskiyeni 56/1 (Mart 2025), 237-259. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1566213
20. Duman, Harun. Bir Zamanlar Yukarıda: Antik Mezopotamya Dininin Göksel Yönü ve Kehanetleri. İstanbul: Sarmal Kitapevi, 2025.
21. El-İsfahani, Ebü’l-Kâsım Hüseyin b. Muhammed Rağıb. El-Müfredat fî Garibi’l-Kur’ân. ed. Muhammed Seyyid Keylanî. Beyrut: Dârü’l-Marife, 1961.
22. Ellison, Elizabeth Rosemary. “A Study of Diet in Mesopotamia (C.3000-600 BC) and Associated Agricultural Techniques and Methods of Food Preparation”. University of London, Faculty of Arts. Doktora Tezi. 1978.
23. Foster, Benjamin R. Before the Muses: An Anthology of Akkadian Literature. Maryland: CDL Press, 3. Baskı, 2005.
24. George, Andrew R. The Babylonian Gilgamesh Epic: Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts. Oxford: Oxford University Press, 2003.
25. Gish, Dustin. “Xenophon’s Cyrus and Hunting in Paradise”. Classical World 117 /2 (2024), 117-145. https://dx.doi.org/10.1353/clw.2024.a919923.
26. Güler, Mehmet Emin. Antik Mezopotamyanın Çivi Yazılı Metinleri ile Kuran’ın 100 Ortak Özelliği. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2026.
27. _______. “Antik Mezopotamya’da Görülen Dini İnanç ve Uygulamalar: Mezopotamya Dini”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 35 (01 Aralık 2024): 450-471. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1513812.
28. Hallo, William W. The World’s Oldest Literature: Studies in Sumerian Belles-Lettres. Leiden-Boston: Brill Publishing, 2010.
29. Head, Tom. Ancient Mesopotamia. Minnesota: Abdo Publishing, 2015.
30. Horowitz, Wayne. Mesopotamian Cosmic Geography. Indiana: Eisenbrauns Publishing, 1998.
31. Hunt, Norman Bancroft (ed.). Living in Ancient Mesopotamia. New York: Chelsea House Publishing, 2009.
32. Jacobsen, Thorkild. The Harps That Once: Sumerian Poetry in Translation. New Haven-London: Yale University Press, 1987.
33. _______. Karanlığın Hazineleri: Mezopotamya Dininin Tarihi. çev. Sibel Erduman. İstanbul: Paris Yayınları, 2017.
34. Jeremias, Alfred. The Babylonian Conceprtion of Heaven and Hell. London: Davit Nutt Publishing, 1902.
35. Josephus, Flavius. The Antiquities of the Jews, çev. William Whiston. London: Wordsworth Editions, 2006.
36. King, Leonard William. Babil Mitolojisi: Mezopotamya Efsaneleri ve İnanışları. çev. İnönü Korkmaz. İstanbul: Maya Yayınları, İstanbul, 2019.
37. Kneale, Matthew. Bir Ateistin İnanç Tarihçesi: En Sıra Dışı İcadımızı Anlamak. çev. Şahika Tokel. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
38. Koplitz, Michael Harvey. Understanding Genesis Volume Two. E-Kitap: Published by Michael Harvey Koplitz, 2024.
39. Kahya, Ömer. “Sumerce kaynaklara göre Ölüler Diyarı’nın yeri”. Archivum Anatolicum-Anadolu Arşivleri 9/2 (2015), 25-46. https://doi.org/10.1501/Archv_0000000009
40. Kınalı, Firuzan. Eski Mezopotamya Tarihi. Ankara: Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Basımevi, 1983.
41. Köroğlu, Kemalettin. Eski Mezopotamya Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.
42. Kramer, Samuel Noah. The Sumerians: Their History, Culture, and Character. London: University of Chicago Press, 1963.
43. _______. “"Dilmun: Quest for Paradise”, Antiquity 37/146 (1963), 111-115.
44. _______. “The Indus Civilization and Dilmun: The Sumerian Paradise Land”. Expedition Magazine 6/3 (1964), 44-52.
45. _______. “Sumerian Myths and Epic Tales-Enki and Ninhursag: A Paradise Myth”. Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament. Ed. James B. Pritchard. New Jersey: Princeton University Press, 1992, 37-41.
46. _______. Sümerlerin Kurnaz Tanrisi Enki. çev. Hamide Koyukan. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2000.
47. Kuhrt, Amelie. Eski Çağ’da Yakındoğu. çev. Dilek Şendil. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2.Baskı, Cilt 2, 2010.
48. Kutsal Kitap: Yeni Dünya Çevirisi. New York: Watch Tower Bible And Tract Socıety, 2019.
49. Lamberg-Karlovsky, C.C. “Dilmun: Gateway to Immortality”. Journal of Near Eastern Studies 41 /1 (1982), 45-50. https://doi.org/10.1086/372911.
50. Langdon, Stephen. Sumerian Epic of Paradise, The Flood and the Fall of Man. Philadelphia: University Museum Publications, 1915.
51. Laursen, Steffen Terp. “The Decline of Magan And The Rise of Dilmun”. Arabian Archaeology and Epigraphy 20 (2009), 134-155.
52. _______. “Symbols of Dilmun’s Royal House: A Primitive System of Communication Adopted From the Late Indus World?”. Arabian Archaeology and Epigraphy 27 (2016), 2-18.
53. _______. “The City of Dilmun and Evolving Technology, c. 2000 BC: Combinatorial Evolution and the Emergence Urban Heterogeneity”. Journal of Urban Archaeology 8 (2023), 65-84. https://doi.org/10.1484/J.JUA.5.135659.
54. Lissner, Ivar. Uygarlık Tarihi. çev. Adli Moran. İstanbul: Nokta Kitap, 2012.
55. Marlowe, W. Creighton. Other Voices in Old Testament Interpretation: Untraditional Explanations of Selected Popular Old Testament Texts and Topics. Oregon: Wipf&Stock Publishing, 2019.
56. Mehta-Jones, Shilpa. Life in Ancient Mesopotamia. New York vd.: Crabtree Publishing Company, 2005.
57. Miller, Gary. The Tigris and Euphrates: Rivers of the Fertile Crescent. New York: Crabtree Publishing Company, 2010.
58. Nardo, Don. Babylonian Mythology. New York vd.: Lucent Books Publishing, 2013.
59. Oppert, Jules. “Le Siége Primitif des Assyriens et des Phéniciens”. Journal Asiatique 7/15 (1880).
60. Potts, Daniel T. The Arabian Gulf in Antıquity: From Prehistory to the Fall of the Achaemenid Empire. Oxford: Clarendon Press, 1990.
61. Potts, Daniel T. “Dilmun: Where and When?”. Dilmun 2 (1983), 15-19.
62. Rausch, Randolf vd., “The Riddle of the Springs of Dilmun-Does the Gilgamesh Epic Tell the Truth?”. Historical Note 52/4 (2014), 640-644.
63. Rahlfs, Alfred (ed.). Septuaginta. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1935.
64. Rice, Michael. The Archaeology of the Arabian Gulf C. 5000–323 BC. London-New York: Routledge Publishing, 1994.
65. Salmond, Stewart Dingwall Fordyce. “Paradise”. A Dictionary of the Bible. ed. James Hasting. Hawaii: University Press of the Pacific, Volume 3, Part II, 2004, 668-672.
66. Schreiber, Mordecai (ed.) vd. The Shengold Jewish Encyclopedia. Maryland: Schreiber Publishing, 2003.
67. Topaloğlu, Bekir. “Cennet”. TDV İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, Cilt 7, 1993, 376-386.
68. Ünsal, Ali. Cennet ve Cehennem. İzmir: Rehber Yayınları, 2008.
69. Wright, J. Edward. The Early History of Heaven. Oxford vd.: Oxford University Press, 2000.
70. Xenophon. Cyropaedia: The Education of Cyrus, çev. Henry Graham Dakyns. London-New York: J.M. Dent and E.P. Dutton Publishing, 1914.