Otoriteyi Politik Olandan Kurtarmak: İslam Düşüncesinde Otoritenin Mahiyeti ve Kapsamı Üzerine Genel Bir Çerçeve

Öz

Toplumsal ilişkiler uzamında kurucu nosyonların başında ‘otorite’ gelmektedir. Bu bağlamda İslam’da otorite kavramının anlamı ve pratik sınırları literatürde ağırlıklı olarak siyaset teorisi veya siyaset felsefesi bağlamıyla değerlendirilmektedir. Ancak İslam’daki otorite kavramı modern siyaset teorisinin ya da sosyal teorinin otorite kavramıyla bazı noktalarda benzerlikler gösterse de otoriteyle taraf ilişkisine girenler açısından durum farklılık gösterir. Özellikle modern devletin ortaya çıkması ve geleneksel otoriteleri tarih sahnesinden çıkarması sonrasında, Batı dünyasında devletin mutlak ve tek otoritesi olarak iktidar ortaya çıkmıştır. Bu makalede İslam’daki otorite kavramının, modern siyaset teorisinin veya sosyal teorinin kabul ettiğinin aksine, salt siyasi bağlamının yani sadece iktidar olmadığı ileri sürülmekte, İslam’da otoritenin öncelikle varlık hiyerarşisi kaynaklı olarak tanımlandığı iddia edilmektedir. Ayrıca İslam düşüncesine göre otoritenin sadece insanlar-arası ilişkileri ilgilendirmediği, tüm varlık aleminin kendi aralarında ve insana karşı durumlarında da bir otorite ilişkisi içerisinde olduğu kabul edilmektedir. Otoritenin modern anlamda siyasetin dahil olmadığı alanda da toplumsal olarak etkili olduğu, politik olanın da bu tanımdan kalkarak inşa edildiği iddia edilmekte; bu geniş tanımlı otoritenin kaynakları ve meşruiyet sınırları değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam’da Otorite
• Otorite
• İktidar
• Varlık Hiyerarşisi
• Politik Olan

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

Rescuing Authority from the Political: A General Framework on the Nature and Scope of Authority in Islamic Thought

Öz

Authority stands as a foundational notion within the domain of social relations. In this context, the concept of authority in Islam is predominantly examined within the framework of political theory or political philosophy in academic literature. However, while the Islamic concept of authority shares certain commonalities with the notion of authority in modern political or social theory, the dynamic differs significantly for those involved in the authority-subject relationship. Following the emergence of the modern state and its displacement of traditional authorities from the historical stage, power materialized in the Western world as the absolute and sole authority of the state. This article posits that, contrary to the acceptance within modern political or social theory, the concept of authority in Islam is not solely confined to a political context. Instead, it is argued that authority in Islam is fundamentally defined by an underlying hierarchy of existence. Furthermore, according to Islamic thought, authority is not restricted to inter-human relations but is also recognized to exist as an authoritative relationship among all beings in creation and in their disposition towards humanity. It is contended that authority, in this broader sense, maintains social influence even in spheres where modern politics is not involved, and that the political itself is constructed based on this comprehensive definition. The sources and legitimate boundaries of this widely defined authority are subsequently evaluated.

Anahtar Kelimeler

• Authority in Islam
• Authority
• Power
• Hierarchy of Existence
• The Political

Etik Beyan

Ethical principles were followed during the preparation of this study.

Kaynakça

1. Afyoncu, Erhan. “Nişancı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 33/154-156. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
2. Alkan, Haluk. “İslam Siyaset Düşüncesinde Otorite Kavramı”. İslam Siyaset Düşüncesi: Adil Devlet, Erdemli Şehir, Mükellef İnsan. ed. Lütfi Sunar – Özgür Kavak. 45-72. Ankara: Nobel Yayınları, 2018.
3. Anjum, Ovamir. İslam Düşüncesinde Fıkıh, Siyaset ve Cemaat: İbn Teymiye Dönemi. çev. Ammar Kılıç. İstanbul: Pınar Yayınları, 2021.
4. Arnold, Thomas W. “Halife”. İslâm Ansiklopedisi. 5/1: 148-155. İstanbul: MEB Yayınları, 1950.
5. Ball, Alan R. Modern Politics and Government. London: Macmillan, 1986.
6. Barkan, Ömer Lütfi. “Türkiye’de Sultanların Teşriî Sıfat ve Selâhiyetleri ve Kanunnâmeler”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 12/3-4 (1946): 704-758.
7. _______. XV ve XVI. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğu’nda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları: Kanunlar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Yayınları, 2001.
8. Bauer, Thomas. Müphemlik Kültürü ve İslam. çev. Tanıl Bora. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.

9. Baz, İbrahim. Kadızadeliler Sivasiler Tartışması, Ankara: Otto, 2019.
10. Black, Antony. The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present. New York: Routledge, 2001.
11. Crone, Patricia. Medieval Islamic Political Thought. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2004.
12. el-Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. el-Gıyâsü’l-ümem fî iltiyâsi’z-zulem (İslam’da Başkanlık Sistemi). çev. Abdullah Ünalan. İstanbul: Mevsimler Kitap, 2016.
13. Dabaşi, Hamid. İslam’da Otorite. çev. S. E. Gündüz. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
14. el-Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-İktisâd fi’l-i’tikâd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ty. (Aktaran: Ahmet Okumuş. “İslam Siyaset Düşüncesinde Siyasal Nerede Aranmalı?”. İslam Siyaset Düşüncesi: Adil Devlet, Erdemli Şehir, Mükellef İnsan. ed. Lütfi Sunar – Özgür Kavak. Ankara: Nobel Yayınları, 2018).
15. Fârâbî, Ebû Nasr. es-Siyâsetü’l-medeniyye veya Mebâdi’ül-mevcûdât. çev. Mehmet S. Aydın vd. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2017.
16. Foucault, Michel. Biyopolitikanın Doğuşu. çev. Alican Tayla. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2024.
17. _______. Hapishanenin Doğuşu. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: İmge Kitabevi, 2019.
18. _______. Klasik Çağda Deliliğin Tarihi: Akıl ve Akıl Bozukluğu. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: İmge Kitabevi, 2020.
19. Geertz, Clifford. İki Kültürde İslam -Fas ve Endonezya’da Dinî Değişim-, çev. Mehmet Murat Şahin, İstanbul: Klasik yay., 2025
20. Gerber, Haim. “Sharia, Kanun and Custom in the Ottoman Law: The Court Records of 17th Century Bursa”. International Journal of Turkish Studies 2 (Spring-Summer 1981): 131-147.
21. Hallaq, Wael B. Authority, Continuity and Change in Islamic Law. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
22. Heyd, Uriel. Studies in Old Ottoman Criminal Law. Oxford: Oxford University Press, 1973.
23. Hobbes, Thomas. Leviathan: or The Matter, Forme and Power of a Commonwealth Ecclesiasticall and Civil. ed. Richard Tuck. Cambridge: Cambridge University Press, 1996.
24. Hücvîrî, Ali b. Osman Cüllâbî. Keşfu’l-mahcûb: Hakikat Bilgisi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.
25. İbn Arabî, Muhyiddin. Fütuhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2007.
26. İbn Cemaa, Bedreddin. Tahrîrü’l-ahkâm fî tedbîri ehli’l-İslâm (Adl’e Boyun Eğmek: Ehl-i İslâm’ın Yönetimi İçin Hükümler). çev. Özgür Kavak. İstanbul: Klasik Yayınları, 2010.
27. İbn Haldun. Mukaddime. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2007.
28. İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ. Hadislerle Kur’an-ı Kerim Tefsiri. çev. Bekir Karlığa – Bedreddin Çetiner. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
29. İbn Sînâ. Kitâbü’ş-şifâ: Metafizik. çev. Ekrem Demirli – Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2022.
30. İbn Teymiye, Takıyyüddin. es-Siyâsetü’ş-şer’iyye. çev. Vecdi Akyüz. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1999.
31. İnalcık, Halil. Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet. İstanbul: Eren Yayıncılık, 2000.
32. Kâdı Beydâvî. Envâru’l-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. çev. Şadi Eren. İstanbul: Selsebil Yayınları, 2011.
33. Kantorowicz, Ernst. Kralın İki Bedeni: Ortaçağ Siyaset Teolojisi Çalışması. çev. Ümit Hüsrev Yolsal. Ankara: BilgeSu Yayınları, 2018.
34. Kaya, Mahmut. “Fârâbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 12: 145-158. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
35. Kayapınar, Mehmet Akif. “Modern İslam Siyaset Düşüncesinde Egemenlik Meselesi”. Divân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 30/58 (2025): 1-62.
36. Kelsen, Hans. Saf Hukuk Kuramı: Hukuk Kuramının Sorunlarına Giriş. çev. Ertuğrul Uzun. İstanbul: Nora Kitap, 2016.
37. Köprülü, Fuad. İslam ve Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları ve Vakıf Müessesesi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1983.
38. Kurtoğlu, Zerrin. İslam Düşüncesinin Siyasal Ufku. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
39. Kurtubî, Ebû Abdullah. el-Câmiu li-ahkâmi’l-Kur’an. çev. Beşir Eryarsoy. İstanbul: Buruc Yayınları, 2004.
40. el-Kuşeyrî, Ebü’l-Kāsım. Kuşeyrî Risalesi. çev. Dilaver Selvi. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2005.
41. Lewis, Bernard. İslam’ın Siyasal Dili. çev. F. Yaşar. İstanbul: Rey Yayıncılık, 1992.
42. Lipson, Leslie. Politika Biliminin Temelleri. çev. Tunçer Karamustafaoğlu. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1973.
43. Locke, John. Second Treatise of Government. ed. Peter Laslett. Cambridge: Cambridge University Press, 1988.
44. el-Mâverdî, Ebü’l-Hasan. el-Ahkâmü’s-sultâniyye. çev. Ali Şafak. İstanbul: Bedir Yayınları, 1994.
45. Nisbet, Robert. Sosyolojik Düşünce Geleneği. çev. Yusuf Kaplan. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2016.
46. Poggi, Gianfranco. The Development of the Modern State: A Sociological Introduction. Stanford: Stanford University Press, 1978.
47. Rahnema, Ali. “Ayetullah Humeyni’nin Düşüncesinde Velâyet-i Fakih Kavramı”. Ayetullah Humeyni: Politik ve Entelektüel Biyografi. ed. Arshin Adib-Moghaddam. çev. M. Akif Koç. İstanbul: Vadi Yayınları, 2023.
48. Repp, Richard C. “Qānūn and Sharı̄a in the Ottoman Context”. Islamic Law: Social and Historical Contexts. ed. Aziz Al-Azmeh. London: Routledge, 1988.
49. Rosenthal, Erwin I. J. Political Thought in Medieval Islam: An Introductory Outline. Cambridge: Cambridge University Press, 1962.
50. Rousseau, Jean-Jacques. The Social Contract. London: Penguin Books, 2006.
51. Sanders, John T. “Political Authority”. The Monist 66/4 (1983): 545-556.
52. Siddiqui, Sohaira. “Power vs. Authority: Al-Juwayni’s Intervention in Pragmatic Political Thought”. Journal of Islamic Studies 28/2 (2017): 1-29.
53. _______. “Sunni Authority’s Legitimate Plurality”. OASIS. 2018. https://www.oasiscenter.eu/en/sunni-islam-many-authorities (Erişim 25.01.2026).
54. Sühreverdî, Şihâbüddin. Hikmetü’l-İşrâk. çev. Şemsüddin Şehrezûrî – Tahir Uluç. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
55. Supiot, Alain. Homo Juridicus: Hukukun Antropolojik İşlevi Üzerine Bir Deneme. çev. Bilge Açımuz Ünal. Ankara: Dost Kitabevi, 2014.
56. Toulmin, Stephen. Kozmopolis: Modernite’nin Gizli Gündemi. çev. Hüsamettin Arslan. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2002.
57. Weber, Max. Ekonomi ve Toplum. çev. Latif Boyacı. 2 Cilt. İstanbul: Yarın Yayınları, 2018.
58. Yalçın, Mehmet Fatih – Aksu, İbrahim (ed.). İslam Düşünce Tarihinde Otorite Kavramı. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.
59. Yılmaz, Hüseyin. Hilafeti Yeniden Düşünmek -Osmanlı Siyaset Düşüncesinde Tasavvufi Dönüşüm-, çev. Pelin Doğan & İsmail Kaygısız, İstanbul: İletişim yay., 2023.