Film Okuma Atölyesine Katılan Öğretmenlerin Eleştirel Düşünme Farkındalık ve Eğilimleri: Rehberlik ve Araştırma Merkezinde Bir Eylem Araştırması

Yıl 2026, Cilt: 55 Sayı: 249, 401 - 456, 01.02.2026

Semra Apakkan Eş , Kadriye Belgin Demirus , Herdemtaze Seyhun Diniz Büşra Koçaslan Şükran Çamaşırcı

https://doi.org/10.37669/milliegitim.1503700

Öz

Bu araştırmada film okuma atölye çalışmasına katılan rehber öğretmen/psikolojik danışman ve özel eğitim öğretmenlerinin eleştirel düşünmeye yönelik farkındalıklarında ve eğilimlerinde bir değişim olup olmadığıyla ilgili bilgi alınması amaçlanmaktadır. Araştırmada, nitel araştırma desenlerinden olan “eylem araştırması” kullanılmıştır. Araştırmadaki çalışma grubu amaçlı ve ,uygun örnekleme yöntemleri ile seçilmiştir. Araştırmanın çalışma grubu Ankara ilinde bulunan Yenimahalle Rehberlik ve Araştırma Merkezinde çalışan beş psikolojik danışman ve 10 özel eğitim öğretmeni olmak üzere toplam 15 öğretmenden oluşmaktadır. Araştırmada altı hafta süren film okuma atölye çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Araştırma verisi yapılandırılmış görüşme yöntemi ile toplanmıştır. Bu amaçla, hazırlanan yapılandırılmış görüşme formu açık ve kapalı uçlu sorulardan oluşmuştur. Hazırlanan görüşme formları film okuma atölye çalışmasına başlamadan önce ve gerçekleştirilen oturumlar sonrasında tekrar doldurulmuştur. Görüşme sorularından elde edilen yanıtların analizinde nitel betimsel ve içerik analizi yöntemleri kullanılmıştır. Betimsel analizde toplanan veri araştırma sorularının belirlediği temalara göre özetlenmiş ve yorumlanmıştır. Bunu yaparken tematik kavramı açıklayan bağlamın uygun şekilde temsil edilmesini sağlamak için kodlar belirlenmiştir. Yanıtlardan elde edilen kod grupları/betimlemeler kategorilerin operasyonel tanımlarını göstermektedir. Film okuma atölye çalışması sonrasında öğretmenlerin eleştirel düşünme farkındalıklarında kod ve kategori sayılarındaki artışına dayalı gelişim görülürken benzer şekilde eleştirel düşünme eğilimlerini daha fazla kullandıkları belirlenmiştir. Sonuç olarak film okuma atölyesinin öğretmenlerin eleştirel düşünme farkındalıklarının ve eğilimlerinin gelişmesine katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Nitel eylem araştırması , öğretmen eğitimi , rehberlik ve araştırma merkezi , üst düzey düşünme becerileri , eleştirel düşünme farkındalığı , eleştirel düşünme eğilimi , Film okuma atölyesi

Critical Thinking Awareness and Dispositions of Teachers Participating in the Film Analysis Workshop: An Action Research in a Guidance and Research Center

Öz

The aim of the research was to thoroughly examine whether changes occured in the critical
awareness and dispositions of guidance teachers/ psychological counselors, and special education
teachers following their participation in a film analysis workshop. In the research, a qualitative
“action research” design was implemented. Convenience and purposive sampling techniques were
employed to select the study group, which was consisted of a total of 15 teachers, including five
psychological counselors and ten special education teachers, working at a Guidance and Research
Center located in Ankara. The intervention consisted of a six-week film analysis workshop. Data
were collected through structured interview method. Prepared structured interview forms, which
consisted of both open- and closed-ended questions, were conducted prior to workshop and at the
end of each workshop session. Qualitative descriptive and content analysis methods were employed
to analyze the collected data. In descriptive analysis, the data were summarized and interpreted
based on themes identified by the research questions. In content analysis, codes were developed
to represent specific concepts or themes within the dataset. This enabled the data to be divided
into smaller, meaningful units. These codes were grouped and used to describe broader concepts,
known as categories. This process facilitated the interpretation of patterns and relationships within
the data. In conclusion, it was determined that, after the film analysis workshop, teachers’ critical
thinking awareness improved, as evidenced by the emergence of new codes and categories in
addition to those identified prior to the workshop, which also contributed to an overall increase
in the total number of codes and categories. Similarly, it was observed that teachers demonstrated
greater application of critical thinking dispositions. In summary, it was concluded that the film
analysis workshop contributed to the enhancement of teachers’ critical thinking awareness and
dispositions.

Anahtar Kelimeler

Qualitative action research , teacher training , guidance and research center , high-level thinking skills , critical thinking awareness , critical thinking disposition , Film reading workshop

Kaynakça

• Akbıyık, C., &Karadüz, A. (2014). Beşinci sınıf öğrencilerinin televizyon reklâmlarına yönelik alımlamalarının eleştirel düşünme düzeylerine göre karşılaştırılması. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(25), 159-190.
• Altun, E., & Özsevgeç, T. (2015). Fen bilimleri öğretmenlerinin eleştirel düşünmeye yönelik görüşlerinin belirlenmesi. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 24, 66-95. https://doi.org/10.14582/ DUZG
• Arduç, M. A., & Kahraman, S. (2024). Web 2.0 destekli sosyobilimsel argümantasyon etkinliklerinin öğrencilerin fen okuryazarlığına, tutumlarına, eleştirel düşünme eğilimlerine ve karar verme becerilerine etkisi. Journal of Uludag University Faculty of Education, 37(2), 604- 629. https://doi.org/10.19171/uefad.1412412
• Aybek, B., & Yolcu, E. (2018). İlkokul ve ortaokullarda görevli öğretmenlerin eleştirel düşünmeye ilişkin farkındalıkları. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 3, 567-573. https://doi.org/10.5961/jhes.2018.297
• Aybek, B. (2007). Konu ve beceri temelli eleştirel düşünme öğretiminin öğretmen adaylarının eleştirel düşünme eğilimi ve düzeyine etkisi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(2), 43-60.
• Atalay Altaş, M. (2021). İngilizce öğretmenlerinin eleştirel düşünme eğilimleri ile bireysel yenilikçilik düzeylerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Bektaş Öztaşkın, Ö. (2013). Sosyal bilgiler derslerinde belgesel film kullanımının akademik başarıya ve bilinçli farkındalık etkisi. Eğitim Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 3(2), 147-162. http://dx.doi.org/10.12973/ jesr.2013.329a
• Beverly, J. (1993). Teacher as researcher. ERIC Digest (ED355205). ERIC Clearinghouse on Teacher Education. https://eric. ed.gov/?id=ED355205Beyer, B. K. (1987). Practical strategies for the teaching of thinking. Allyn and Bacon
• Birkök, M. C. (2008). Bir toplumsallaştırma aracı olarak eğitimde alternatif medya kullanımı: Sinema filmleri: Alternate media usage in education as a socialization tool: Movies. Journal of Human Sciences, 5(2), 1-12. https://doi.org/10.14687/ijhs.v5i2.574
• Bluestone, C.(2000). Feature films as a teaching tool. College Teaching, 48(4), 141-46.
• Bonk, C. J., & Stevenson Smith, G. (1998). Alternative Instructional Strategies for Creative and Critical Thinking in the Accounting Curriculum. Journal of Accounting Education, 16, 261-293. https://doi.org/10.1016/s0748- 5751(98)00012-8
• Brookfield, S. D. (2012). Teaching for critical thinking: Tools and techniques to help students question their assumptions. Jossey- Bass.
• Burns, A. (2024). Interrogating some myths about action research: Questions from language teachers. Research Notes, 87, 5–14. Cambridge University Press.
• Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2008). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi Yayıncılık.
• Çakan, A. N., & Kabataş, M. E. (2021). Eleştirel düşünme nedir? Ne değildir?
• Kabataş, M. E. & Kaçar, A. (Ed.ler), Eleştirel düşünme (s. 46-65) içinde. Pegem Akademi Yayıncılık.
• Çatalbaş, G. & Sarıtaş, E. (2022). Beceri temelli bir düşünme programı uygulamasının sınıf öğretmeni adaylarının eleştirel düşünme becerileri ve eğilimlerine etkisi. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 54, 328-356. https://doi.org/10.9779/pauefd.972466
• Demirel, Ö. (2005). Eğitim sözlüğü. Pegem Akademi Yayıncılık.
• Dewar, B., & Sharp, C. (2006). Using evidence: How action learning can support individual and organisational learning through action research. Educational Action Research, 14(2), 219–237. https://doi. org/10.1080/09650790600718092
• Eğmir, E. (2020). Eleştirel düşünme becerisi öğretimi: Ortaokul öğrencileri için bir program tasarısı. Pegem Akademi Yayıncılık.
• Ekinci, Ö., & Aybek, B. (2010). Öğretmen adaylarının empatik ve eleştirel düşünme eğilimlerinin incelenmesi. İlköğretim Online, 9(2), 3-14.
• Eldeleklioğlu, J. & Özkılıç, R. (2008). Eleştirel düşünme eğitiminin PDR öğrencilerinin eleştirel düşünme becerilerine Etkisi. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi. 3(29), 25-36.
• Eggen, O. J. (1996). Distribution and corrolation of age, abundance, and motion of lower main sequence stars. Astronomical Journal, 111(1), 466-466.
• Ennis, R. H. (1996). Critical thinking. Prentice Hall.
• Facione, P. A. (2007). Critical thinking: What it is and why it counts (2007 update). Insight-Assessment/CaliforniaAcademic Press
• Facione, P. A., Sanchez, C. A., Facione, N.C., & Gainen, C. (1995). The disposition toward critical thinking. The Journal of General Education, 44(1), 1-25.
• Finkelman, A. W. (2001). Problem solving, decision making, and critical thinking: How do they mix and why bother? Home Care Provider, 6(6), 194198.
• Fennell, H. A. (2013). Reel stories of teaching: Film and teacher education. Action in Teacher Education, 35(5-6), 445-461. https://doi.org/10.1080 /01626620.2013.846762
• Fraenkel, J. R., Wallen, N. E. & Hyun, H. H. (2011). How to design and evaluate research in education. (8th. ed.)Pearson.
• Given, L. M. (2021). A.Bakla & İ. Çakır (Ed.ler). 100 soruda nitel araştırma. Anı Yayıncılık.
• Gregg, V. .R., Hosley, C. A.,Weng, A. & Montemayer, R. (1995). Using feature films to promote active learning in the college classroom. In Teaching of Psychology: Ideas and Innovations. Proceedings of the Annual Conference on Undergraduate Teaching of Psychology (Ellenville, NY, March 22-24).
• Güven, M., & Kürüm, D. (2008). Öğretmen adaylarının öğrenme stilleri ile eleştirel düşünme eğilimleri arasındaki ilişki. İlköğretim Online, 7(1), 53-70.
• Harper, R. E., & Rogers, L. E. (1999). Using feature films to teach human development concepts. Journal of Humanistic Counselling, Education and Development 38, 89-97. https://doi.org/10.1002/j.2164-490X.1999. tb00067.x
• Halpern, D. F. (2014). Thought and knowledge: An introduction to critical thinking (5th ed.). Psychology Press.
• İşcan, A. (2011). Yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde filmlerin yeri ve önemi. Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 6(3), 939-948.
• Judge, B., Jones, P. & McCreery, E. (2013). Critical thinking skills for education students - study skills in education (2nd ed.). SAGE Publications.
• Karasar, N. (2007). Bilimsel araştırma yönetimi. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Karatay, H. (2015). Eleştirel düşünme ve okuma alışkanlığı becerilerinin geliştirilmesi için edebiyat halkası: Kitap eleştirisi modeli. Millî Eğitim, 45(208), 6-17.
• Kaşkaya, A., & Çavuşoğlu, F. (2017). Sınıf öğretmeni adaylarında eleştirel düşünme becerilerinin geliştirilmesi: Okul ve öğretmen içerikli sinema filmleri uygulaması. International Online Journal of Educational Sciences, 9(3), 842 - 861. https://doi.org/10.15345/iojes.2017.03.018
• Kaya, H. İ. (2010). Öğretmen eğitiminde yapılandırmacı öğrenmeye dayalı uygulamaların öğretmen adaylarının problem çözme, eleştirel düşünme ve yaratıcı düşünme eğilimlerine etkileri [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü.
• Kaya, E., & Çengelci, T. (2011). Öğretmen adaylarının sosyal bilgiler eğitiminde filmlerden yararlanılmasına ilişkin görüşleri. Sosyal Bilgiler Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 2(1), 116-35.
• Koç, C. (2011). Aktif öğrenmenin okuduğunu anlama ve eleştirel düşünme üzerindeki etkileri. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 35(1), 28-37.
• Koç Erdamar, G., & Bangir Alpan, G. (2017). Eleştirel düşünme algısı: Lise öğretmenleri üzerine bir araştırma. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 16(62), 787-800. https://doi.org/10.17755/esosder.305631
• Korkmaz, Ö. (2009). Öğretmenlerin eleştirel düşünme eğilim ve düzeyleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(1), 1-13.
• Kontaş, H. (2016). The effect of an education-themed movie on the academic motivation of teacher candidates and their attitude towards teaching profession. Journal of Education and Training Studies, 4(6), 93-103. http://dx.doi.org/10.11114/jets.v4i6.1483
• Lipman, M. (2003). Thinking in education (2nd ed.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511840272
• Millî E ğitim Bakanlığı (MEB). (2018a). Fen bilimleri dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ve 8.sınıflar). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Millî E ğitim Bakanlığı (MEB). (2018b, 7 Temmuz). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. Resmî Gazete, Sayı: 30471. https://www.resmigazete.gov. tr/eskiler/2018/07/20180707-8.htm
• Millî E ğitim Bakanlığı (MEB). (2020a, 14 Ağustos). Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri yönetmeliği. Resmî Gazete, Sayı: 31213. https:// resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/08/20200814-2.htm
• Millî E ğitim Bakanlığı (MEB). (2020b, 31 Ağustos). Rehberlik ve araştırma merkezi yönergesi. https://orgm.meb.gov.tr/www/rehberlik-vearastirma- merkezi-yonergesi-ile-rehberlik-ve-psikolojik-danismahizmetleri- etik-yonergesi-yayimlandi/icerik/1412
• Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2024). Türkiye Yüzyili Maarif Modeli öğretim programları ortak metni. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3rd ed.). SAGE Publications.
• Nugent, S. A., & Shaunessy, E. (2003). Using film in teacher training: Viewing the gifted through different lenses. Roeper Review, 25(3), 128-134. https:// doi.org/10.1080/02783190309554214
• Ocak, G., Eymir, E., & Ocak, İ. (2016). Öğretmen adaylarının eleştirel düşünme eğilimlerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(1), 63-91. https://doi. org/10.17556/jef.27258
• Özcan, G., & Çelenk, S. (2007). Problem çözme yönteminin eleştirel düşünmeye etkisi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(14), 173-190. https://doi.org/10.11616/AbantSbe.212
• Özen, Ş., & Batur, Z. (2024). Eleştirel görsel okuma becerisinin geliştirilmesine yönelik öneriler: Eleştirel görsel okuma etkinlikleri (EGOET). Millî Eğitim, 5(241), 345-396. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1188570
• Özensoy, A. U. (2012). Eleştirel okumaya göre düzenlenmiş sosyal bilgiler dersinin eleştirel düşünme becerisine etkisi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 7(2), 13-25. https://doi.org/10.17860/efd.31172
• Özsevgeç, T. & Altun, E. (2015). Fen Bilimleri Öğretmenlerinin Eleştirel Düşünmeye Yönelik Görüşlerinin Belirlenmesi. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 24, 66-95.
• Palavan, Ö., Gemalmaz, N. & Kurtoğlu, D. (2015). Sınıf öğretmenlerinin eleştirel düşünme becerisine ve eleştirel düşünme becerisinin geliştirilmesine yönelik görüşleri. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(30), 26-49.
• Paul, R., & Elder, L. (2006). Critical thinking: Tools for taking charge of your learning and your life (2nd ed.). Pearson.
• Piji Küçük, D., & Uzun, Y. B. (2013). Müzik öğretmeni adaylarının eleştirel düşünme eğilimleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD), 14(1), 327-345.
• Rorrer, A. S., & Furr, S. (2009). Using film as a multicultural awareness tool in teacher education. Multicultural Perspectives, 11(3), 162-168. http:// dx.doi.org/10.1080/15210960903116902
• Saçlı, F. (2013). Yaratıcı drama eğitiminin aday beden eğitimi öğretmenlerinin eleştirel düşünme becerileri ve eğilimleri [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Schreglmann, S. (2011). Konu temelli eleştirel düşünme öğretiminin öğretmen adaylarının akademik başarı, eleştirel düşünme eğilimine ve düzeyine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Shields, D. C., & Kidd, V. V. (1973). Teaching through popular film: A small group analysis of the Poseidon adventure. The Speech Teacher, 22(3), 201–207. https://doi.org/10.1080/03634527309378016
• Stringer, E. T. (2014). Action Research. (4th ed.). SAGE Publications.
• Tan, C. (2006). Philosophical reflections from the silverscreen: Using films to promotereflection in pre-service teachers. Reflective Practice, 7(4), 483– 497. https://doi.org/10.1080/14623940600987080
• Yakar, H. G. İ. (2013). Sinema filmlerinin eğitim amaçlı kullanımı: Tarihsel bir değerlendirme. Hasan Ali Yücel Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(1), 21-36.
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2018). Nitel araştırma yöntemleri (11. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Yoldaş, C. (2009). Çevre bilimi dersinin sınıf öğretmeni adaylarının eleştirel düşünme becerileri, erişileri ve tutumlarına etkisi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.