Türkiye’de Dijital Vatandaşlık Eğitimi: Avrupa Konseyi Çerçevesi ile MEB Ders Kitaplarının Karşılaştırılması

Öz

Bu araştırmanın amacı, Türkiye’deki ortaokul düzeyindeki dijital vatandaşlık eğitimini içeren bilişim teknolojileri ve sosyal bilgiler derslerinin öğretim programları, Avrupa Konseyi dijital vatandaşlık çerçevesiyle öğrenme alanları ve kazanımları açısından karşılaştırmaktır. Bu karşılaştırmada öğretim programlarındaki kazanımları öğretmenlerin deneyimleri yoluyla açıklayabilmek amacıyla iki sosyal bilgiler, iki bilişim teknolojileri ve yazılım dersi öğretmeni ile bütünleşik bir durum çalışması gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın sonuçlarında, Avrupa Konseyi dijital vatandaşlık eğitim programında öğretim içeriklerinin; erişim ve dahil olma, öğrenme ve yaratıcılık, etik değerler ve empati, sağlık ve iyi olma hali, e-varlık ve iletişim medya ve bilgi okuryazarlığı, aktif katılım, haklar ve sorumluluklar, özel yaşam ve güvenlik, tüketici farkındalığı gibi kavramlarla yer aldığı görülmüştür. Bununla birlikte Milli Eğitim Bakanlığının sosyal bilgiler ve bilişim teknolojileri ve yazılım dersi öğretim programlarında dijital erişim, dijital okuryazarlık, dijital etik, dijital sağlık, dijital iletişim, dijital hukuk, dijital hak ve sorumluluklar, dijital ticaret, dijital güvenlik kavramları yer almaktadır. Karşılaştırma sonucunda Avrupa Konseyi çerçevesinde yer alan e-mevcudiyet, tüketici farkındalığı konularının Milli Eğiti Bakanlığı öğretim programlarının kapsamına alınmadığı ve bu kavramları öğrenme alanları bağlamında yapılandıran yaklaşımın benimsenmediği söylenebilir. Milli Eğitim Bakanlığı öğretim programlarında farklı kavramlarla da olsa dijital vatandaşlığın önemsendiği ancak bu iki dersin programlarının Türkiye’de dijital vatandaşlık eğitimi açısından bütünlük taşımadığı ortaya çıkmıştır. Ayrıca bilişim teknolojileri ve yazılım dersinin kapsamının sosyal bilgiler dersine göre daha geniş olduğu, dijital güvenlik, dijital iletişim ve dijital etik alt boyutlarının öğretim programında daha fazla kazanım içerdiği sonucuna varılmıştır. Avrupa Konseyi ve Milli Eğitim Bakanlığı dijital vatandaşlık programlarının karşılaştırılması sonucunda bütünleşik dijital vatandaşlık eğitimi konularının Milli Eğitim Bakanlığı programına dahil edilmesi önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Avrupa Konseyi
• dijital vatandaşlık
• öğretim programı
• bütünleşik eğitim

Digital Citizenship Education in Turkey: Comparison of the Council of Europe Framework and MEB Textbooks

Abstract

The aim of this research is to compare the curriculum of information technologies and social studies courses, which include digital citizenship education at secondary school level in Turkey, with the Council of Europe digital citizenship framework in terms of learning areas and achievements. In this comparison, an integrated case study was conducted with two social studies, two information technologies and software course teachers in order to explain the achievements in the curricula through the experiences of the teachers. The results of the research show that the teaching contents in the Council of Europe digital citizenship education program include concepts such as access and inclusion, learning and creativity, ethical values and empathy, health and well-being, e-presence and communication media and information literacy, active participation, rights and responsibilities, privacy and security, and consumer awareness. In addition, the concepts of digital access, digital literacy, digital ethics, digital health, digital communication, digital law, digital rights and responsibilities, digital commerce, and digital security are included in the social studies and information technologies and software course curricula of the Ministry of National Education. As a result of the comparison, it can be said that the subjects of e-presence and consumer awareness within the framework of the Council of Europe are not included in the scope of the curriculum of the Ministry of National Education and that the approach that structures these concepts in the context of learning areas is not adopted. It has been revealed that digital citizenship is given importance in the curriculum of the Ministry of National Education, albeit with different concepts, but the programs of these two courses do not have integrity in terms of digital citizenship education in Turkey. In addition, it has been concluded that the scope of the information technologies and software course is wider than the social studies course, and the sub-dimensions of digital security, digital communication and digital ethics include more gains in the curriculum. As a result of the comparison of the digital citizenship programs of the Council of Europe and the Ministry of National Education, it has been suggested that the subjects of integrated digital citizenship education be included in the curriculum of the Ministry of National Education.

Keywords

• Council Of Europe
• digital citizenship
• curriculum
• integrated education

Kaynakça

1. Aydemir, M. (2019). Yenilenen sosyal bilgiler dersi öğretim programının dijital vatandaşlık ve alt boyutları açısından incelenmesi. Uluslararası Güncel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 4(2), 15-38.
2. Barrett, M. D. (2016). Competences for democratic culture: Living together as equals in culturally diverse democratic societies. Council of Europe Publishing.
3. Bayrak, T. (2017). Sosyal medyada dijital etik: Twitter’da şiddet içerikli iletilerin incelenmesi. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 1(1), 32-46.
4. Choi, M. (2016). A concept analysis of digital citizenship for democratic citizenship education in the internet age. Theory & Research in Social Education, 44(4), 565-607.
5. Council of Europe. (2023). Digital citizenship education (DCE). https://www.CoE.int/en/web/ digital-citizenship-education/home
6. Common Sense Media. (2023). Digital citizenship. https://www.commonsense.org/education/digitalcitizenship
7. Cortesi, S., Hasse, A., Lombana-Bermudez, A., Kim, S., & Gasser, U. (2020). Youth and digital citizenship+ (plus): Understanding skills for a digital world. Berkman Klein Center Research Publication.
8. Creswell, J. W. (2013). Nitel Araştırma Yöntemleri. [Qualitative research methods]. Siyasal Kitapevi. Çepni, O., Oğuz, S., & Kılcan, B. (2014). İlköğretim öğrencilerinin dijital vatandaşliğa yönelik görüşleri. Turkish Journal of Social Research/Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 18(3), 251-266. https://doi.org/10.20296/tsad.77148

9. Çetin, M., & Baklavacı, G. Y. (2024). Öğretmenlerin dijital vatandaşlık kavramına yönelik algıları: Nitel bir analiz. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 13(4), 139-163.
10. Çolak, A., & Öztürk, T. (2022). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının dijital vatandaşlık düzeylerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. International Journal of New Approaches in Social Studies, 6(2), 367-394.
11. Çubukçu, A., & Bayzan, Ş. (2013). Türkiye’de dijital vatandaşlık algısı ve bu algıyı internetin bilinçli, güvenli ve etkin kullanımı ile artırma yöntemleri. Middle Eastern & African Journal of Educational Research, 5(1), 148-174.
12. Dere, İ., & Akdeniz, Ş. N. (2021). Kanada (Ontario) ve Türkiye sosyal bilgiler dersi öğretim programlarının vatandaşlık eğitimi açısından karşılaştırılması. Kalem Uluslararası Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi, 11(1), 203-232.
13. Elçi, A. C., & Sarı, M. (2016). Bilişim teknolojileri ve yazılım dersi öğretim programına yönelik öğrenci görüşlerinin dijital vatandaşlık bağlamında incelenmesi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(3), 87-102.
14. Fedeli, L. (2020). Participatory video and digital citizenship: A case-study within an instructional technology course for social educators. Journal of E-Learning and Knowledge Society, 16(2), 87-94. https://doi.org/10.20368/1971-8829/1135211
15. Görmez, E. (2016). Öğretmen adaylarının “dijital vatandaşlık ve alt boyutları” hakkındaki görüşleri (bir durum çalışması). Electronic Turkish Studies, 11(21), 125-144. https://doi.org/10.7827/ TurkishStudies.9870
16. International Society for Technology in Education (2024). ISTE: Standards for students. https:// www.iste.org/standards/for-students
17. Ivy, J., Kelley, R., Cook, K., & Thomas, K. (2020). Incorporating cyber principles into middle and high school curriculum. International Journal of Computer Science Education in Schools, 4(2), 3-23.
18. Hamutoğlu, N. B., Güngören, Ö. C., Uyanık, G. K., & Erdoğan, D. G. (2017). Dijital okuryazarlık ölçeği: Türkçeye uyarlama çalışması. Ege Eğitim Dergisi, 18(1), 408-429.
19. Heitin, L. (2016). What is digital literacy. Education Week, 36(12), 5-6.
20. Kara, T., & Atasoy, E. (2019). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı ve ders kitaplarının (2018) dijital vatandaşlık kavramı ve alt boyutları bağlamında incelenmesi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(41), 133-154.
21. Karaduman, H., & Öztürk, C. (2014). Sosyal bilgiler dersinde dijital vatandaşlığa dayalı etkinliklerin öğrencilerin dijital vatandaşlık tutumlarına etkisi ve dijital vatandaşlık anlayışlarına yansımaları. Journal of Social Studies Education Research, 5(1), 38-78.
22. Karakuyu, A., & Ocak, G. (2024). Dijital vatandaşlık dersine yönelik ihtiyaçların belirlenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 44(3), 2097-2135.
23. Merriam, S. B., & Grenier, R. S. (Eds.). (2019). Qualitative research in practice: Examples for discussion and analysis. John Wiley & Sons.
24. Metin, Ö., & Cin, M., (2019). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı ve ders kitaplarının dijital vatandaşlık açısından incelenmesi. G. Gürgen, S. Keleşoğlu, S. Malkoç, & T. Ayantaş (Eds.), 8. Uluslararası Sosyal Bilgiler Eğitimi Sempozyumu bildiri kitabı içinde (ss. 507-536). KalemKitap Yayıncılık.
25. Metin, Ö., & Cin, M. (2021). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarına yönelik dijital vatandaşlık yeterlik ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Eğitim Teknolojisi Kuram ve Uygulama, 11(2), 445-469. https://doi.org/10.1186/s41239-021-00281-9
26. Millî Eğitim Bakanlığı. (2025). Belgeler. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı öğretim programlarını izleme ve değerlendirme sistemi: https://mufredat.meb.gov.tr/Belgeler.aspx
27. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2025). Bilişim teknolojileri ve yazılım dersi öğretim programı (Ortaokul 5 ve 6. Sınıflar). http://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=374
28. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2025). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (Ortaokul 5 ve 6. sınıflar). http://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=374
29. MYK. (2025). Türkiye yeterlilikler çerçevesi. https://www.tyc.gov.tr/sayfa/hakkinda-i97000803- d54d-46b7-a279-3493c4fd6cb0.html
30. Netsafe. (2018). From literacy to fluency to citizenship: Digital citizenship in education (2nd ed.). http://www.netsafe.org.nz/2017xyz/wp-content/uploads/2018/06/From-literacy-to-fluencyto- citizenship.pdf
31. Öteleş, F., & Merey, Z. (2022). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin dijital etik kavramına ilişkin görüşleri. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(3), 1302-1323.
32. Özer, Ü., Albayrak Özer, E., & Kaygısız, N. (2017, May 18-21). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının dijital vatandaşlığa ilişkin görüşleri [Paper presentation]. ERPA International Congress
33. on Education, Budapest, Hungary. https://www.erpacongress.com/upload/dosya/book-ofabstracts_ vs6-6-2017_15936b244177a3.pdf
34. Öztürk, M. (2021). Dijital vatandaşlık araştırmalarının incelenmesi: Kavramsal ve yöntemsel eğilimler. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 11(2), 385-393.
35. Ribble, M. S., Bailey, G. D., & Ross, T. W. (2004). Digital citizenship: Addressing appropriate technology behavior. Learning &Leading with Technology, 32(1), 6-11.
36. Ribble, M. (2008). Passport to digital citizenship. Learning & leading with technology, 36(4), 14-17. Ribble, M. (2015). Digital Citizenship in Schools: Nine Elements All Students Should Know. (3rd ed.). International Society for Technology in Education.
37. RosCoE, L. J. (2009). Wellness: A review of theory and measurement for counselors. Journal of Counseling & Development, 87(2), 216-226.
38. Sari, İ., & Taşer, S. (2018). Türkiye’de dijital vatandaşlıkla ilgili yapılan yüksek lisans ve doktora tezlerinin incelenmesi. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(6), 1063-1069.
39. Tan, M., & Merey, Z. (2019). Ortaokul öğrencilerinin internet kullanımına ilişkin görüşlerinin dijital vatandaşlık kapsamında incelenmesi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(1), 162-193.
40. Tapingkae, P., Panjaburee, P., Hwang, G. J., & Srisawasdi, N. (2020). Effects of a formative assessment-based contextual gaming approach on students’ digital citizenship behaviours, learning motivations, and perceptions. Computers & Education, 159, 103998.
41. Turan, S., & Avcı, E. K. (2018). 2018 sosyal bilgiler dersi öğretim programının dijital vatandaşlık bağlamında incelenmesi. Eğitim ve Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 1(1), 28-38.
42. Tutar, H., Erdem, A. T., & Şahin, N. (2024). Dijital vatandaşlık ölçeği (DVÖ): Geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Alanya Akademik Bakış, 8(1), 310-327.
43. Türküresin, K., & Biçer, B. (2020). Öğretmenlere yönelik dijital vatandaşlık davranış ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışması. International Journal of Turkish Education Sciences, 1(15), 83-98.
44. Yelkenci, Ö. F. (2023). Dijital vatandaşlık bağlamında bir insan hakkı olarak unutulma hakkının öğretim programlarındaki yeri. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 10(1), 333-349.
45. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin.
46. Yin, R. K. (2009). Case study research: Design and method (4th ed.). Sage Publications.