An Example of the Culture–Language Relationship from Folk Medicine: Umma

Yıl 2026, Cilt: 19 Sayı: 149 , 73 - 83 , 21.03.2026

Gülşen Özçamkan Ayaz

https://doi.org/10.58242/millifolklor.1463883

https://izlik.org/JA57DT43NK

Öz

There is a reciprocal and reflexive relationship between culture and its constituent elements. This relationship is a pattern of material and moral markers of social identity and is the distinctive image of a community. Culture, which is the what, where, when and how, does not skip any human related phenomenon within its borders. So, the topics that mark the positions of biological states in the collective consciousness are also on the elements of culture. Folk medicine, which is a cultural inter-pretation of biology, has displayed an integrity that emphasizes the unity of soul-body, human-universe in terms of its methods and goals, by using nature's healing substances and belief rituals together. This metabiological tendency persists as a widespread social attitude even in the current state of traditional medicine. While traditional and integrative medicine activities such as cupping, leeches and phytotherapy offered in today's health institutions include proven practices of folk medicine that overlap with scientific data, they can also be interpreted sociologically as a response to these metabiological expectations. In this manner, folk medicine, with its structure shaped by god(s), abstract forces and material elements, reminds us of the Law of Three States, which expresses Auguste Comte's ideas for the evolutionary process of societies and sciences. In historical process, humanity explains and treats diseases from divine, metaphysical and rational perspectives; folk medicine is a combination of these. Among the diseases that are tried to be treated by combining rational and magical practices in folk medicine, maternal complications such as blockage of the milk ducts and mastitis, which can be defined as inflammation of the breast tissue, are also frequently seen. Congestion and painful swelling in the breast are commonly believed to have a different cause, independent of medical data: the breastfeeding mother was craving something and when the mother could not eat it, she became "umma" (ummaca, ummağ, umsuluk, umsuluh, umsunuk, umsuruk). Some of the “umma” healing practices coincide with the recommendations of medical doctors. Some of the reactive, spiritual and representational, material and physical interventions appear as magical practices related to beliefs and acceptances and this can be explained by the cultural background. On the other hand, umma is not only seen in women. In men, the reproductive organs swell. According to Turkish usage, if a person cannot eat what she/he wants, one of her/his organs will swell. Thus, a cultural acceptance is expressed through physical symbols of gender, and an example of culture-language interaction emerges in the process of action evolving into words. Folk treatments are also examples of the operational result expected from words, the sense of satisfaction aimed through a representation. Physical and emotional dimensions are intertwined in the social framework. The explanation of the word “umma” first comes to mind as a derivation from the verb “um-”. Consider-ing the possible evolution of the word “humma,” another explanation based on the naming of the disease remains a possibility: Did the person become ill because they hoped for something; or did the word “humma” take the form of “umma” or become mixed with “umma”, linking the state of feverish illness to the hope for something? Therefore, it can be said that the blockage of the milk ducts/mastitis-umma pairing is an example of the linguistic and cultural folk interpretation of a phe-nomenon; it is a matter of examining language-culture interaction.

Anahtar Kelimeler

Folk medicine , culture and language , mastitis , umma , umsuruk.

Kültür-Dil İlişkisine Halk Hekimliğinden Bir Örnek: Umma

https://izlik.org/JA57DT43NK

Öz

Kültürle kurucu unsurları arasında bir işteşlik ve dönüşlülük ilişkisi söz konusudur. Bu ilişki, toplumsal kimliğin maddi ve manevi belirteçlerinin bir örüntüsü, bireyler topluluğunun diğerlerinden ayırt edici görüntüsüdür. Neyin, nerede, ne zaman ve nasıllığı olan kültür, sınırları içinde insana ilişkin hiçbir olguyu atlamadığından biyolojik durumların kolektif bilinç içerisindeki konumlarını işaretleyen bahisler de kültürün değişkenleri üzerinedir. Biyolojinin kültürel bir yorumu olan halk hekimliği, doğanın iyileştirici materyalleri ile inancın ilgili ritüellerini bir arada kullanmakla yöntem ve hedefleri bakımından ruh ile beden, insan ile evren birlikteliğini vurgulayan bir bütüncüllük sergilemiştir. Söz konusu metabiyolojik yönelim, konvansiyonel tıbbın güncel pozisyonunda bile yaygın bir sosyal tutum olarak mevcuttur. Günümüz sağlık kuruluşlarında sunulan hacamat, sülük, fitoterapi vb. geleneksel ve tamamlayıcı tıp faaliyetleri, halk tıbbının bilimsel verilerle örtüşen ve ispatlanmış uygulamalarını içerirken sosyolojik açıdan bu metabiyolojik beklentilerin de bir karşılığı olarak yorumlanabilir. Bu minval üzere, halk hekimliği tanrı(lar), soyut güçler ve maddesel unsurlar çeşitliliğinde şekillenen yapısıyla Auguste Comte’un toplumların ve bilimlerin tekâmül sürecine dair tasarısını ifade eden Üç Hâl Kanunu’nu hatırlatmaktadır. İnsanlığın hastalıkların izah ve çözümlerine ilişkin değerlendirme ve pratikleri tanrısal, fizik ötesi ve rasyonel bakış açılarının bir dizilimi; halk hekimliği ise bunların bir karmasıdır. Halk hekimliğinde rasyonel ve majik pratiklerin bir aradalığıyla tedavi edilmeye çalışılan hastalıklar arasında süt kanallarının tıkanıklığı ve meme dokusundaki enflamasyon olarak tanımlanabilecek mastit gibi maternal komplikasyonlar da sıkça görülür. Memede gelişen tıkanıklık ve ağrılı şişlik, halk arasında, tıbbi verilerden bağımsız farklı bir nedene dayanır; emziren annenin canı bir şey çekmiştir ve anne onu yiyemeyince de “umma” (ummaca, ummağ, umsuluk, umsuluh, umsunuk, umsuruk) olmuştur. Ummayı iyileştirme pratiklerinin bazıları tıp hekimlerinin tavsiyeleriyle örtüşmekteyken ummaya tepkisel, manevi ve temsilî, maddi ve fiziksel müdahalelerin bazıları inanç ve kabullere ilişkin majik uygulamalar görünümünde olup kültürel art alanla izah edilebilir. Diğer taraftan umma, yalnızca kadınlarda görülmez. Erkeklerdeki ummada ise üreme organı şişer. Nitekim canı bir şey çekip de yiyememenin sonucu olarak bir yerinin/ bir tarafının şişeceği, söz düzeyinde dilde de varlık göstermektedir. Böylece kültürel bir kabul, cinsiyetin bedensel sembolleri üzerinden ifade edilmekte ve eylemin söze evrilme sürecinde kültür-dil etkileşiminin bir örneği ortaya çıkmaktadır. Halkın umma tedavileri aynı zamanda sözden beklenen eylemsel sonucun, bir temsil üzerinden hedeflenen doyum duygusunun örnekleri olup bedensel/ fiziksel ve duygusal boyutlar sosyal çerçevede iç içedir. “Umma” sözcüğünün izahında ilk akla gelen “um-“ fiilinden bir türetmedir. “Humma” sözcüğünün muhtemel değişimi düşünüldüğünde hastalığın, ad verme biçiminden hareketle izahı da bir ihtimal olarak durur: Kişi, bir şeyi umduğu için mi hastalanmıştır; yoksa “humma” sözcüğü “umma” biçimini alarak yahut “umma” ile karışarak ateşli hastalık hâli bir şeyin umulmasına mı bağlanmıştır? Öyleyse denilebilir ki süt kanallarının tıkanması/mastit - umma karşılıklılığı, bir olgunun dilsel ve kültürel bakımdan halkça yorumlanışının örneği; dil-kültür etkileşiminin irdelenesi bir meselesidir.

Anahtar Kelimeler

Halk hekimliği , kültür-dil ilişkisi , mastit , umma , umsuruk

Kaynakça

• Aça, Mehmet. “Türk İnanış ve Düşünüş Sistemlerinde Meyve”. Fikret Türkmen Armağanı. Ed. Gürer Gülsevin ve Metin Arıkan. s. 11-22. İzmir: Kanyılmaz Matbaası, 2005.
• Akpınar, Bahar. “Sağlık-Kültür İlişkisi Ekseninde Ocak Kültürü ve Halk Hekimliği: Eskil-Aksaray Örneği”. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Karaman: Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, 2020.
• Arat, Reşit Rahmeti. Kutadgu Bilig I Metin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2007.
• Aslan, Namık ve Meryem Arslan. “Halk İnanışlarına Dayalı Halk Hekimliğinin Tarihî Türkçe Tıp Metinlerindeki (16.-17. Yüzyıl) İzleri”, Millî Folklor 128 (2020): 206-217.
• Baysan, Münire. “Kütahya Alevi Köylerinde Sağaltma Ocakları”, Alevilik Araştırmaları Dergisi 6 (2013): 273-286.
• Bingölçe, Filiz. Kadın Argosu Sözlüğü. İstanbul: Metis Yayınları, 2001.
• Boran, Perran. “Emzirme Sorunlarına Kanıta Dayalı Yaklaşım”, Osmangazi Tıp Dergisi Sosyal Pediatri Özel Sayısı (2020): 35-40.
• Boratav, Pertev Naili. Türk Halk Bilimi II 100 Soruda Türk Folkloru (İnanışlar. Töre ve Törenler. Oyunlar), İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1984.
• Cengiz, Fahrünisa. “İneklerde Süt Hummasına İlişkin Metabolik Bozukluklar”, Uludağ Üniversitesi Veterinerlik Fakültesi Dergisi, 20 (2001): 169-174.
• Comte, Auguste. “Pozitif Felsefe Dersleri”. (Çev. Ümid Meriç). İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi 2(19) (1964): 213-258.
• Coşar, A. Mevhibe. “Türkçede “–mIş gibi Yapmak”:-sIn Eki”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 5/3 (2016): 1216-1224.
• Çıblak Coşkun, Nilgün. “Mersin’de Doğumla İlgili Âdetlerin Halk Hekimliği Yönünden İncelenmesi”. Lokman Hekim 1(3) (2011): 1-12.
• Derleme Sözlüğü (2009), Birleştirilmiş Tıpkıbasım, C. VI, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
• Diamond, Jared. Düne Kadar Dünya, Eski Toplumlardan Ne Öğrenebiliriz?. (Çev. Cengiz Yücel). Ankara: Akılçelen Kitaplar, 2015.
• Doğan, Şaban. “XIV-XV. Yüzyıl Türkçe Tıp Metinlerinde Halk Hekimliği İzleri”. Millî Folklor 23(89) (2011): 120-132.
• Ercilasun, Ahmet Bican ve Ziyat Akkoyunlu. Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014.
• Erözgen, Fazilet ve diğer. “Mastitler”. Haseki Tıp Bülteni 52 (2014): 150-152.
• Güvenç, Bozkurt. İnsan ve Kültür. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1993.
• Güzelderen, Banu ve Zekeriya Karadavut. “Kam ve Kamın İşlevlerinin Türk-İslam Dönemi İlk Metinlerindeki Karşılıkları”. Millî Folklor 138 (2022): 166-176.
• İrkil Erol, Kübra. “Balıkesir Merkez İlçe Manav Köyleri Halk Edebiyatı ve Folklor Derlemeleri”. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi, 2014.
• Kaba, Oğuzhan. “Alanya Yöresi Söz Varlığı”. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, 2019.
• Kaplan, Melike. “Halk Tıbbının Kökenleri: Teşhisten Tedaviye Din ve Büyü İlişkisi”. Millî Folklor 23(92) 2011: 150-156.
• Kaya, Ömer. Yüz Yaşın Sırrı. Ankara: Salmat Basım Yayım, 2023.
• Konak, Akın. “‘Köysel Bölge Sağlık Hizmetlerini Değerlendirme Metodolojisi’ Adlı Eserin Tıbbi Antropoloji Açısından İncelenmesi”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Antropoloji Dergisi 10 1997: 85-96.
• Köse, Ali ve Ali Ayten. “Bâtıl İnanç ve Davranışlar Üzerine Psiko-sosyolojik Bir Analiz”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi IX(3) (2009): 45-70.
• Mahmud b. Ali. Nehcü’l-Feradis Uştmahklarnıng Açuq Yolı (Cennetlerin Açık Yolu) Metin, Dizin-Sözlük, Tıpkıbasım Birleştirilmiş Baskı. Tıpkıbasım ve çeviri yazı: János Eckmann. Yayımlayanlar: Semih Tezcan- Hamza Zülfikar. Dizin-Sözlük Aysu Ata. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014.
• Namal, Arın. “19. Yüzyıl Biterken Bir Avrupalı Araştırmacı-Muhabir Gözüyle Osmanlı’da Doğum ve Lohusalık Gelenekleri”. Türkiye Klinikleri 4(1) (2018): 33-42.
• Oskay, Ülgen. “Medikal Sosyolojide Bazı Kavramsal Açıklamalar”. Sosyoloji Dergisi 4 (1993): 89-140.
• Ökten, Nurettin. Türkiye’de Kullanılan Ev İlâçları ile Bunların Farmakolojik Tesirleri ve Tedavice Ehemmiyetleri. Ankara: Ulusal Matbaa, 1939.
• Saltık Özkan, Tuba. “Geleneksel Tıpta İyileşmenin İnanç Boyutu Üzerine Kuramsal Yaklaşımlar: Psikosomatik Tıp, Plasebo Etkisi ve Kuantum İyileşme”. Millî Folklor 24(95) (2012): 307-314.
• Sayılı, Aydın. Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda Matematik, Astronomi ve Tıp. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1991.
• Sezgin, Deniz. “Sağlık ve Hastalık Algısında Dönüşüm”, Türkbilim 2(14) (2014): 57-74.
• Sinmez, Çağrı Çağlar. “Türkiye’nin Orta ve Yukarı Kızılırmak Havzasında Folklorik Uygulamalar: At Hastalıkları ve Tedavi Yöntemleri”. Lokman Hekim Dergisi, 4(3) (2014): 44-58.
• Şahin, Mustafa. “Kadışehri İlçesinin Deveci Dağı Eteğindeki Altı Köyün Tarihi Halk Hekimliği Yemekleri ve İnanışları ve Yerel Kelimeleri”. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1) (2017): 115-154.
• Tek, Recep. “Anadolu Tük Halk Hekimliği Uygulamalarında Analojik Düşünce”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 18 (2021): 15-26.
• Tekeli, Fatih. “Kırıkkale Halk Hekimliğinde Ocaklar ve Türbeler”. Yayımlanmamış doktora tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, 2021.
• Türkçe Sözlük (2009), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
• Türkdoğan, Orhan. “Bir Kasabada Geleneksel Tıp ve Modern Tıp Sürekliliği”. I. Uluslararası Türk Folklor Semineri Bildirileri. s. 40-47. Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1974.
• Yalnızoğlu Çaka, Sinem ve diğer. “Anne Sütü ile Beslenmede Karşılaşılan Sorunlar”. Türkiye Klinikleri 3(2) (2017): 120-128.
• Yaylagül, Özen. “Anadolu’da Yaşayan Halk Hekimliği Uygulamalarının Eski ve Orta Türkçe Tıp Metinlerindeki Temelleri”. Millî Folklor 26(103) (2014): 48-58.
• Yılmaz, Meltem. “Kırşehir Halk İnançlarında ve Hekimliğinde Anne Sütü”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 9(4) (2023): 779-793.
• Yoder, Don. “Halk Tıbbı”, Folklora Doğru, (Çev. Sibel Yoğurtçuoğlu, Ayfer Gülüm), İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Folklor Kulübü (43) (1975): 23-31.
• URL-1: Dünya Sağlık Örgütünün “sağlık” tanımı. Erişim Tarihi: 08.02.2026. https://www.who.int/about/governance/constitution
• URL-2: Halk arasında ummanın yorumlanışı ve sağaltımında bulaşık süngerinin kullanılması. Erişim Tarihi: 10.01.2024. https://www.youtube.com/watch?v=aBoxWOHZylU
• URL-3: Çevrim içi platformlarda umma. Erişim Tarihi: 10.01.2024. https://www.kadinlarkulubu.com/konu/kizlar-ben-umma-odum-ne-yapacam.436965/
• URL-4: Çevrim içi platformlarda umma. Erişim Tarihi: 10.01.2024. https://sorcev.com/umma-oldum-ne-yapmaliyim/
• URL-5: Çevrim içi platformlarda umma. Erişim Tarihi: 10.01.2024. https://www.kadinlarkulubu.com/konu/memede-sertlik-yardim-lutfen.371713/
• URL-6: Çevrim içi platformlarda umma. Erişim Tarihi: 10.01.2024. https://forum.mutlubebekleriz.com/d/185289-umma-oldum-k-zlar-yard-m-edin/
• URL-7: Ece Dilege, “Mastit Nasıl Tedavi Edilir?”. Erişim Tarihi: 22.02.2024. http://ecedilege.com/mastit-nasil-tedavi-edilir/
• URL-8: Tarama Sözlüğü. Erişim Tarihi: 10.10.2023. https://sozluk.gov.tr/
• URL-9: Pakistan’daki yangın. Erişim Tarihi: 10.10.2023. https://www.ensonhaber.com/dunya/pakistanda-yangin-cikan-marketi-ezan-okuyarak-sondurmeye-calistilar
• URL-10: Yıldız Tilbe’nin tweeti. Erişim Tarihi: 10.10.2023. https://www.sabah.com.tr/galeri/anasayfa/yildiz-tilbenin-kafasinin-cok-guzel-oldugunu-gosteren-35-tweet>
• URL-11: Yıldız Tilbe’nin tweeti. Erişim Tarihi: 10.10.2023. https://onedio.com/haber/yildiz-tilbe-nin-kafasinin-cok-guzel-oldugunu-gosteren-tweetler-331537