Nenia Dea’dan Ninniye: Yas İle Yatıştırmanın Ortak Dili

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 148, 77 - 88, 18.12.2025

Tuna Akçay

https://doi.org/10.58242/millifolklor.1605184

Öz

Bu makale, Roma mitolojisindeki Nenia Dea ile ilişkilendirilen cenaze ağıtlarının ve çeşitli kültürlerdeki ninnilerin yas, ölüm ve yatıştırma temalarıyla nasıl örtüştüğünü incelemektedir. Ayrıca çalışmada Nenia Dea’nın cenaze ritüellerindeki rolü ile ninnilerdeki hüzünlü ifadeler arasındaki tematik benzerlikler, kültürel bir köken arayışına girmeden tartışılmaktadır. Nenia Dea, Roma'da ölülerin ruhlarını huzura kavuşturmak, çocuk cenazelerinde çocuğun huzurlu bir şekilde öteki dünyaya göçmesini sağlamak için söylenen ağıtların tanrıçası olarak tanımlanır. Aynı zamanda, bu tanrıça yas tutanların acılarını hafifletmek amacıyla müzikle ifade edilen toplumsal bir ritüelin de tanrıçasıydı. Birçok kültürde "ninni" kelimesi, çocukları uyutmak amacıyla söylenen şarkılar anlamında kullanılır ve genellikle tekrar eden bir söyleyiş yapısına sahiptir. Ninnilerin hüzünlü temalar içermesi ve ölüme dair metaforlarla bezenmesi, Roma ölü kültündeki ağıtlarla benzerlik göstermektedir. Ninnilerinin ağıt niteliği taşıyan öğeleri ve bu geleneksel formun, kültürlere nasıl adapte olduğuna dair bulgular bu makalenin içeriğini oluşturmaktadır. Roma ölü kültündeki ağıtların ve bu ağıtların barındırdığı temaların, çeşitli kültüre taşınarak bir tür ninniye dönüşmesi süreci bu bağlamda dikkat çekicidir. Ninnilerin sadece bir uyku şarkısı olarak değil, aynı zamanda kültürel bir hafıza taşıyıcısı olarak işlev gördüğü de ifade edilmektedir. Makale, Nenia Dea kültünün, ninni kelimesi ve ağıt ritüelleriyle kültürlere ve çeşitli dillere nasıl entegre olmuş olabileceğini ve bu süreçte geçirdiği evrimi tartışmaktadır. Bu dönüşümde, cenaze ritüellerinden, çocukları yatıştırma amacına evrilen ninnilerin kültürel işlevi de ele alınmıştır. Ninnilerin yatıştırıcı ve hüzünlü doğasının, toplumsal travmaların ve bireysel acıların ifadesi olabileceği vurgulanmaktadır. Ninnilerin içerdikleri ölüm temalı metaforlar ve hüzünlü ifadeler, tarih boyunca farklı kültürlerin bu formu nasıl dönüştürdüğüne dair ipuçları sunmaktadır. Örneğin, ninnilerin sadece bireysel bir işlev taşımadığı, aynı zamanda kolektif hafızayı güçlendirdiği ve toplumsal duyguları ifade eden bir araç olduğu tartışılmaktadır. Bu durum, ninnilerin tarihsel ve kültürel boyutunu anlamak açısından önemlidir. Bu çalışmada, ninni kelimesi Roma mitolojisindeki Nenia Dea kültüyle ilişkilendirilmiş ve bu bağlantının kültürel bir miras olarak çeşitli dillere ve kültürlere nasıl taşındığına dair bir inceleme yapılmıştır. Nenia Dea’nın ninni ile bağlantısı ilk kez önerilmiş, bu bağlamda dil ve kültür etkileşiminin tarihsel boyutu ele alınmıştır. Ayrıca, Roma’dan ve çeşitli kültürlere uzanan bu bağlamda, ninnilerin toplumsal işlevi ve bireyler arasındaki duygusal aktarımı nasıl güçlendirdiği detaylandırılmıştır. Ninnilerin kökeni, bireysel ve toplumsal bağlamda hem duygusal hem de kültürel bir ifade biçimi olarak yeniden değerlendirilmiştir. Bu tür bir analiz, ninnilerin yalnızca bir çocuk şarkısı olarak değil, aynı zamanda bir kültürel ve tarihsel anlatı aracı olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Bu karşılaştırmalı bakış açısı, kültürel etkileşimin ne kadar derin ve çok katmanlı olduğunu gösterirken, ninni kavramının kökenleri ve kültürel dönüşümü hakkında daha kapsamlı çalışmalara zemin hazırlar. Anadolu topraklarına gelen ninni kelimesi Anadolu’nun Türk öncesi döneminden dilimize gelen bir sözcüktür. Kökleri Sümer inancına dayanan, ancak Roma’daki Nenia Dea kültü ile birçok kültüre yerleşen ninni kavramındaki ağıt anlayışı eski çağların günümüze yansıması bu çalışmanın sonuç çıktısını oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Nenia Dea , Ağıt , Ninni , Roma Ölü Kültü , Kültürel Etkileşim.

From Nenia Dea to Lullaby: The Common Language of Mourning and Soothing

Öz

This article examines how funeral laments associated with Nenia Dea in Roman mythology and lullabies across various cultures intersect through themes of mourning, death, and soothing, without delving into a search for cultural origins. Nenia Dea is defined in Roman tradition as the goddess of laments sung to bring peace to the souls of the deceased, particularly in children's funerals, ensuring their tranquil passage to the afterlife. Simultaneously, she was the goddess of a societal ritual expressed through music to alleviate the pain of mourners. In many cultures, the word "lullaby" refers to songs sung to put children to sleep, typically characterized by a repetitive structure. The melancholic themes and metaphors of death woven into lullabies bear similarities to the laments of the Roman death cult. The article explores the lament-like elements of lullabies and how this traditional form has adapted across cultures. The process by which the laments of the Roman death cult, along with their embedded themes, were transmitted to various cultures and transformed into a type of lullaby is particularly noteworthy in this context. It is also argued that lullabies serve not only as sleep songs but also as carriers of cultural memory. The study discusses how the cult of Nenia Dea may have integrated into the concept of lullabies, as well as into mourning rituals across cultures and languages, and examines the evolution it underwent in this process. This transformation—from funeral rituals to lullabies aimed at soothing children—is analyzed in terms of its cultural function. The soothing yet sorrowful nature of lullabies is highlighted as a potential expression of societal traumas and individual pain. The death-related metaphors and melancholic expressions in lullabies offer clues about how different cultures have transformed this form throughout history. For instance, it is argued that lullabies serve not only an individual purpose but also strengthen collective memory and act as a tool for expressing societal emotions, which is significant for understanding their historical and cultural dimensions. In this study, the word "lullaby" is linked to the Nenia Dea cult in Roman mythology, marking the first examination of how this connection may have been carried as a cultural legacy across various languages and cultures. The association between Nenia Dea and lullabies is proposed for the first time, exploring the historical dimension of linguistic and cultural interaction in this context. Additionally, the societal function of lullabies and their role in reinforcing emotional transmission between individuals are elaborated upon, tracing this connection from Rome to diverse cultures. The origins of lullabies are reevaluated as both an emotional and cultural form of expression in individual and societal contexts. This analysis reveals that lullabies function not merely as children's songs but also as tools of cultural and historical narrative. This comparative perspective underscores the depth and multilayered nature of cultural interaction, laying the groundwork for more comprehensive studies on the origins and cultural transformation of the lullaby concept. The word "lullaby" in Anatolia, which entered the Turkish language from pre-Turkish Anatolian periods, has roots in Sumerian beliefs. However, the concept of lament within lullabies, which became embedded in numerous cultures through the Roman Nenia Dea cult, reflects the echoes of ancient times into the present, forming the concluding insight of this study.

Anahtar Kelimeler

Nenia Dea , Lament , Lullaby , Roman Funerary Cult , Cultural Interaction.

Kaynakça

• Akçay, Tuna. Roma Dünyasında Ölüm. Selenge Yayınları, 2020.
• Arnobius. Adversus Nationes. Ed. Charles Marchant. Cambridge: Cambridge University Press, 1905.
• Artun, Erman. Tekirdağ Halk Kültürü Araştırmaları. Tekirdağ: Tekirdağ Genç Yöneticiler ve İş Adamları Derneği Yayınları, 1998.
• Başgöz, İlhan. Anadolu Türk Halk Hikâyeleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002.
• Boratav, Pertev Naili. Türk Halk Edebiyatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1984.
• Cunbur, Müjgan. Karacaoğlan. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2001.
• Çelebioğlu, Amil. Türk Ninnileri. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1982.
• Daviault, Andre. Comoedia togata: fragments. Paris: Les Belles Lettres, 1981.
• Dundes, Alan. The Study of Folklore. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1965.
• Elçin, Şükrü. Türk Halk Edebiyatına Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları, 1998.
• Erdal, Tuğçe. Yaşamın İki Yüzü: Ağıt ve Ötesi Kayıp Sonrası Yaşanan Travmanın İyileşmesinde Ağıt. İstanbul: İdeal Kültür Yayınları, 2025.
• Eren, Hasan. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Bizim Büro Basımevi, 1999.
• Festus, Sextus Pompeius. De Verborum Significatu. Leipzig: Teubner, 1896.
• Gelb, İrving Joseph. “The Name of the Goddess Innin”, Journal of Near Eastern Studies, C.19. Cilt, 2 (1960): 72-79.
• Griffin, Jasper. The Roman Funeral and Its Symbolism. Oxford: Oxford University Press, 2019.
• Heller, Ernst. Tod und Ritus im alten Rom. Leipzig: Teubner, 1896.
• Hines, Kathleen. The art of the musical zz: Cultural implications of lullabies around the world [Yayımlanmamış lisans tezi]. Wofford College. 2013.
• Hoy, Emme. "How do shifting depictions of Lilith, 'The First Eve', trace the contexts and hegemonic values of their times?", Teaching History 46.3, 2012: 54-57.
• Kaşgarlı Mahmud. Divânü Lugâti't-Türk (Çev. Besim Atalay). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 1985.
• Kúnos, Ignác. Türk Ninnileri. İstanbul: Kanaat Kütüphanesi, 1925.
• Lodge, Gonzales. Lexicon Plautinum II. M–Z. Hildesheim: Olms, 1924.
• Nişanyan, Sevan. Sözlerin Soyağacı: Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü. İstanbul: Adam Yayınları, 2010.
• Ölmez, Mehmet. "Türkiye'de Türkçenin Etimolojisi Üzerine Yayımlanan Makaleler." Kebikeç, 6 (1998): 178-180.
• Rogers, Edward. Diffusion of Innovations. New York, NY: The Free Press, 1995.
• Rüpke, Jörg. Religion of the Romans. New York: Polity Press. 2007.
• Smith, William. A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. London: John Murray, 2003.
• Türkdoğan, Orhan. Türk Ninnileri Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1972.
• Varro, Marcus Terentius. De Lingua Latina. Ed. Roland Kent. Cambridge: Harvard University Press, 1938.
• Vos, Gail De; Harris, Merle; Lottridge, Celia Barker. Telling Tales: Storytelling in the Family. University of Alberta, 2003.
• Wissowa, Georg. Religion und Kultus der Römer. München: C. H. Beck, 1902.