Masallarda Bilgeliğin İmgelemi: Yüce Birey Arketipi Üzerine Sembolik Bir Çözümleme

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 148, 5 - 16, 18.12.2025

Serdar Deniz Özdemir , Esma Şimşek

https://doi.org/10.58242/millifolklor.1661550

Öz

Türk kültürü içerisinde son derece önemli bir yere sahip olan masal, kolektif bilinç dışına ait verileri içeren, hayalin içinde gerçeklik barındıran, bellekteki varoluşsal sırları sembolik kodlarla açığa çıkaran, kozmik ve psikomitolojik motifleri imgesel varlıklar etrafında anlamlı kılan, zıtlık-bütünlük prensibinin en saf formlarını insan zihnine taşıyan bir anlatı türüdür. Bu tanım etrafında bir şeyin nedeni, tözü, cevheri olan arketiplerin de masalların kurgusal katmanları içerisinde dikkat çekici bir potansiyele sahip olduğunu söylemek mümkündür. Masallarda beliren arketipler arasında özellikle akıl, bilgelik ve iyilik ile ilişkili imgelem, yüce birey tarafından temsil edilir. Yüce birey, masalın fantastik dünyasına mantıksal-duygusal açıdan hareket kazandıran en önemli sembolik değerdir. Monomitin çekirdeği olarak adlandırılan standart erginleşme serüveninin tüm merhalelerinde kahramanı olası psikolojik gerilemeye karşı koruyup kutsal eşiğe yaklaştıran bir yardımcı/akıl hocası konumunda bulunur. Bir başka açıdan kaotik hale gelen masal ortamında düzeni sağlama misyonu üstlenir ve gölge arketipinin olumsuz etkisine karşı denge vazifesi görür. Çünkü gölge, büyütülmüş korkuların yüzleşilmesi en zor olanıdır. Kahraman ancak gölgesi ile savaşıp onu alt ettiği takdirde hem bilişsel hem de ruhsal açıdan kendiliğe ulaşır. Bu da yüce bireyin sembolik yardımı ile mümkündür. Dolayısıyla gölge-yüce birey zıtlığı, masallarda güçlü ve belirgin bir işleve sahiptir. İyilik ve cesaret bağlamında anlamlı olan değerler yüce birey etrafında simgesel görünüme bürünürken kötülük ve korkaklık gölgenin karanlığında imgelenir. Sonuçta zıtlık-bütünlük prensibi masalların anlam katmanları arasında aşkın bir değer olarak işlenir. Yüce birey masallarda kaderin ve rızkın tayininde önemli bir görev üstlenir. Felek tasavvurunun bir temsilcisi olarak doğum, evlilik ve ölüm olaylarının düzenlenmesinde rol alır. Bu açıdan soyut bilginin somut biçimde bilince ulaşmasına katkı sağlar. Ruhsal yardımcının ayrıca çocuksuzluk derdiyle muzdarip olan hükümdara çare olmak için belirdiği görülür. Böylece soyun devamını kutsayan bir bilgeliğin öncüsü biçiminde nitelenir. Yüce birey masallarda başat değerlerin yüceltilmesinde varlık bulur. İdealize edilmiş kişiliğiyle toplumun değer yargılarını kültür/bellek ekseninde bilince ulaştırır. Masallarda sıklıkla karşılaşılan Hızır, ak saçlı/sakallı ihtiyar, derviş gibi insan biçimli tezahürlerinin yanı sıra hayvan formunda da belirebilir. Yüksek algı kapasitesiyle yüce birey, varılması hedeflenen yolda psişik güçleri harekete geçiren bir rehber, öğretmen ve kendiliğe ulaştıran bilge rolleriyle hayat bulur. Bu makalede, akıl-bilgelik timsali olan yüce birey ve ona bağlı olarak ortaya çıkan motifler, Anadolu sahasından ilmî metotlarla derlenen Türk masalları etrafında, arketipsel ve sembolik açıdan çözümlenmektedir. Böylece ortak hafızanın ürünü olan masallardaki kültürel kodların daha iyi anlaşılması amaçlanmaktadır. Belirtilen amaca bağlı olarak çalışmanın kapsamında, Gümüşhane ve Bayburt Masalları, Taşeli Masalları ve Yukarıçukurova Masallarında Motif ve Tip Araştırması adlı eserlerde yer alan masallar inceleme konusu yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Masal , arketip , yüce birey , sembol , bilinç dışı.

Imagination of Wisdom in Fairy Tales: A Symbolic Analysis of the Great Individual Archetype

Öz

Fairy tales, which hold a significant place in Turkish culture, are a narrative genre that contains elements of the collective unconscious, blends reality with imagination, and reveals existential mysteries of memory through symbolic codes. They convey cosmic and psychomythological motifs through symbolic oppositions, embodying the principle of duality and unity in its purest form. Within this narrative universe, archetypes that represent the essence and cause of things occupy a critical position. Among these, the archetype associated with reason and wisdom is often personified by the Great Individual. The Great Individual acts as the most vital symbolic agent who provides rational and emotional direction to the narrative structure. As the core of the monomyth, this figure accompanies the hero through all stages of the initiation journey, protects them from potential psychological regression, and helps them approach the sacred threshold. In chaotic narrative settings, the Great Individual restores order, functioning as a counterbalance to the shadow archetype. The shadow, as the manifestation of magnified fears, must be confronted and overcome by the hero. This confrontation, achievable only with the symbolic assistance of the Great Individual, enables the hero’s cognitive and spiritual transformation. Thus, the contrast between the shadow and the Great Individual serves a central narrative function. The Great Individual not only personifies goodness and courage but also plays a key role in determining fate and destiny. Acting as a representative of the cosmic order, the Great Individual influences birth, marriage, and death, guiding abstract wisdom into concrete consciousness. This figure also appears as a spiritual helper in tales where a childless king receives divine aid, symbolizing the sacred continuity of lineage. Additionally, the Great Individual plays a role in resolving challenges, healing illnesses, ensuring justice, and conveying cultural values into conscious awareness through an idealized persona. In Turkish fairy tales, the Great Individual appears in human forms such as Hızır, the white-bearded elder, or a dervish, and occasionally in animal forms. With elevated perception, this character emerges as a guide, teacher, and spiritual mentor leading the hero toward self-realization. The study focuses on Turkish fairy tales compiled from Anatolia, such as Gümüşhane and Bayburt Fairy Tales, Taşeli Fairy Tales, and Motif and Type Research in Upper Çukurova Fairy Tales. The primary goal is to deepen the understanding of the cultural codes within fairy tales, which are products of the collective memory of the nation.

Anahtar Kelimeler

Fairy tale , archetype , Great Individual , symbol , unconscious.

Kaynakça

• Alptekin, Ali Berat. Taşeli Masalları. Ankara: Akçağ Yayınları, 2002.
• Alptekin, Ali Berat. “Türk Masal ve Halk Hikâyelerinde İki Taş: Binek Taşı, Şamşırak Taşı”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 33 (2012): 35-48.
• Balkaya, Adem. Türk Halk Anlatılarında Kahramanın Yardımcıları. Erzurum: Fenomen Yayınları, 2017.
• Bettelheim, Bruno. Masalların Büyüsü, Masalların İşlenişi, Önemi ve Psikanalitik Anlamları. (Çev. Sena G. Elibal). İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2019.
• Campbell, Joseph. Kahramanın Sonsuz Yolculuğu. (Çev. Sabri Gürses). İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2010.
• Çetindağ Süme, Gülda. Alıp Manaş’ın Sembolik Serüveni. İstanbul: Kesit Yayınları. 2019.
• Çorbacı, Çiğdem. Türk Masallarında Yardımcı İhtiyar Motifi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2000.
• Durand, Gilbert. Sembolik İmgelem. (Çev. Ayşe Meral). İstanbul: İnsan Yayınları, 2017.
• Durand, Gilbert. The Anthropological Structures of the Imaginary. (Çev. Margaret Sankey, Judith Hatten). Brisbane: Boombana Yayınları, 1999.
• Ergun, Pervin. Türk Kültüründe Ağaç Kültü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2004.
• Frye, Northrop. Eleştirinin Anatomisi. (Çev. Hande Koçak). İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2015.
• Fromm, Erich. Rüyalar, Masallar, Mitler. (Çev. Aydın Arıtan, Kaan H. Ökten). İstanbul: Say Yayınları, 2017.
• Gökeri, A. İpek. “Arketiplere Dayanan Yeni Bir İnceleme Yönteminin Tanıtılarak İngiliz ve Türk Edebiyatında Bazı Romans ve Epik Niteliğinde Yapıtlara Uygulanması”. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi, 1979.
• Jung, Carl Gustav. Analitik Psikoloji. (Çev. Ender Gürol). İstanbul: Payel Yayınları, 2006.
• Jung, Carl Gustav. Dönüşüm Sembolleri. (Çev. Firuzan Gürbüz Gerhold). İstanbul: Alfa Yayınları, 2020.
• Jung, Carl Gustav. Dört Arketip. (Çev. Zehra Aksu Yılmazer). İstanbul: Metis Yayınları, 2009.
• Jung, Carl Gustav. The Archetypes and the Collective Unconscious. (Çev. R. F. C. Hull). Princeton: Princeton Üniversitesi Yayınları, 1990.
• Kılıç, Abdullah. “Isparta Yöresi Halk İnançları”. Uluslararası Anadolu İnançları Kongresi Bildirileri. Ankara: Evrak Yayınları, (2001): 415-444.
• Kur’an-ı Kerim Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2006.
• Lenoir, Frédéric. Arayanlar İçin Açıklamalı Bilgelik. (Çev. Yusuf Yıldırım). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2023.
• Ocak, Ahmet Yaşar. İslam-Türk İnançlarında Hızır yahut Hızır-İlyas Kültü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2012.
• Ölçer Özünel, Evrim. Masal Mekânında Kadın Olmak Masallarda Toplumsal Cinsiyet ve Kadın İlişkisi. Ankara: Geleneksel Yayınları, 2017.
• Özdemir, Serdar Deniz. “Türk Masallarında Kozmik Bir Varoluş Biçimi: Güneş ve Sembolik Yansımaları”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi C. 17. S. 47. (2024): 231-245.
• Sakaoğlu, Saim. Gümüşhane ve Bayburt Masalları. Ankara: Akçağ Yayınları, 2002.
• Salt, Alparslan. Semboller Ansiklopedisi. İstanbul: Ruh ve Madde Yayınları, 2023.
• Şenocak, Ebru. “Türk Halk Kültüründe ve Mitolojik Bağlamda Üzümün Yeri”. (Ed. Eren Akçiçek, Pınar Dönmez Fedakâr), Türk Kültüründe Üzüm ve İncir. İzmir: Egetan Basım, (2011): 81-92.
• Şimşek, Esma. “Ölümsüzlük İlâcı Elma”. Turkish Studies 3(5). (2008): 193-204.
• Şimşek, Esma. “Yakınma/Yakarışlar Dünyasında Felek ve Türk Halk Edebiyatına Yansımaları”. Millî Folklor 84 (2009): 34-41.
• Şimşek, Esma. Yukarıçukurova Masallarında Motif ve Tip Araştırması. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001.
• Şişman, Bekir ve Mehmet Emin Sezmiş. “Alevi ve Sünni Köylerinde Yaşayan Halk İnanışlarının Karşılaştırılması (Zile İlçesi Örneği)”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12. (68). (2019): 262-270.
• Uluç, Tahir. İbn Arabî’de Sembolizm. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
• Von Franz, Marie-Louise. Masalları Yorumlamak. (Çev. Canberk Şeref). İstanbul: Pinhan Yayınları, 2022.