Türk Kültüründe Sembolik Aktarım Aracı Olarak Çalmak

Öz

Kültürün temel bir bileşeni olarak mitoloji, birey ve toplulukların çevresinde yer alan uyaranları anlama, algılama, yorumlama ve belirsizlikle baş etme çabasının doğal bir ürünüdür. Çevre ve sosyal alanın karmaşıklığını açıklama ihtiyacıyla sonucu neden-sonuç ilişkileri kurarak kaostan kozmosa kaçışın aracı olarak mitlere başvurulur. Bu yönelim bilişsel bir çaba olmanın ötesinde duygusal ve sosyal bir tepkiyi de ifade eder. Kültürün temelini oluşturan mitolojinin güvenlik ihtiyacına bağlı olarak bilme gereksiniminden doğduğu açıktır. Bu bağlamda çevresel uyaranlara kodlar yüklenerek anlamlandırılan olay ve durumlara simgesel somutlaştırmalar yoluyla tesir edilmeye çalışılır. Mitolojik anlatılarda yer alan sembolik düşünce yapısını pratiğe aktaran eylemler çoklukla büyüsel ritüel ve pratiklerdir. Toplumların kolektif bilinçaltının bir yansıması olan büyü fenomeni, tek başına doğaüstü güçlere inanmayı değil bu güçleri etkilemeye yönelik çeşitli pratikleri de kapsar. Doğaüstü güçlerle ilişki kurarak tabiatın ve tabiattaki varlıkların etki altına alınabileceği inancından beslenir. Özellikle geçiş dönemi uygulamalarında yaygın olarak büyüsel pratiklere başvurulduğu görülür. Bir tür eşik kabul edilen geçiş dönemlerinde insanların olumsuz etkilere daha açık olduğu düşüncesiyle kimi zaman korunma yaygın olarak da istendik olana ulaşma amacıyla çeşitli dinsel-büyüsel pratikler gerçekleştirilir. Doğaüstü ile teması da içeren büyüsel pratiklerde hayatın olağan akışına ve toplumun günlük kabullerine aykırı uygulamalara yer verilmesi kaçınılmazdır. Hukuki ve ahlaki boyutuyla “çalmak” her ne kadar olumsuz bir çağrışım ifade etse de ritüelistik, sembolik ve işlevsel anlamları da olan karmaşık bir kültürel pratik olarak gelenek içinde yer bulur. Çalmanın insandan insana, insandan doğaüstüne ve doğaüstünden insana boyutlarının bulunması eylemin ahlakilik ilkesini aşmayı zorunlu kılan yeni bir normalin icadı olarak okunmasına olanak tanır. Çalmak, Türk toplumunun kolektif belleğinde halk hekimliğinden inanç sistemlerine, doğa olaylarının kontrolünden toplumsal düzenlemelere kadar uzanan geniş bir yelpazede işlevsel roller üstlenir. İnanç sistemleri bağlamında ‘çalmak’ ruhsal varlıklarla etkileşimi içeren ontolojik ve epistemolojik bir çerçeve sun-maktadır. Örneğin hastalık ve ölümün senkretik bir bağlamla doğaüstü ile ilişkilendirilmesi toplumsal kaygıların sembolik ifadesini yansıtırken kutsalın bilinen dünya üzerindeki etkisine dair inancı da göstermektedir. Yaşam-nesne sembolik bağı üzerinden kutsalla ilişki manipüle edilebilir bir düzleme çekilerek ‘ritüel tersine çevirme’ gerçekleştirilir ve bu yolla istendik sonuca ulaşılmaya çalışılır. Çalma pratiği daha çok büyüsel bir zeminde bereket sağlama, kolaylaştırma, sağlamlaştırma, bağlama, benzeme, sakınma, şifa bulma, kutsal ya da doğaüstü ve eylemlerinden korunma gibi işlevlere sahip-tir. Buradan hareketle araştırma, ‘çalmak’ eyleminin Türk kültüründeki sembolik değeri yanı sıra işlevsel çeşitliliğini de ortaya koyarak, maddi ve manevi kültür arasındaki geçişkenliği, sembolik düşüncenin yapısal özelliklerini, ritüel davranışın toplumsal işlevlerini ve kültürün sembolik evrenini anlamaya katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Araştırmada ‘çalmak’ eyleminin çeşitli boyutları antropolojik, etnografik ve folklorik bakış açısıyla ele alınmıştır. Doküman analizi ve semiyotik yöntem (gösteren, gösterilen ve yorum) kullanılarak geleneksel uygulamaların dayandığı anlam ilişkileri ve çağrışım değerleri çözümlenmeye çalışılmıştır. Bulgular, eylemin doğaüstü güçlerle bağlantısının toplum ve bireyler üzerindeki etkilerine dayandığını göstermiştir. ‘Çalmak’ ahlaki veya hukuki bir kavram olmanın ötesinde çeşitli ritüel ve sembol sistemlerinin parçasıdır. İnsanlarla doğaüstü varlıklar arasında bir iletişim aracı olarak işlev gören eylem toplumsal normların, kültürel kodların ve inanç sistemlerinin şekillenmesinde önemli bir role sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Çalmak
• kültür
• ritüel
• büyü
• sembol

Stealing as a Means of Symbolic Transfer in Turkish Culture

Öz

As a fundamental component of culture, mythology is a natural product of the efforts of individuals and communities to understand, perceive, interpret the stimuli around them and cope with uncertainty. As a result of the need to explain the complexity of the environment and the social field, myths are used as a means of escaping from chaos to cosmos by establishing cause-and-effect relation-ships. This tendency is not only a cognitive effort but also an emotional and social reaction. It is clear that mythology, which forms the basis of culture, arises from the need to know as a result of the desire for security. In this context, environmental stimuli are attributed meanings and then these events and situations are sought to be influenced through symbolic concretizations. The actions that put the symbolic thought structure into practice in mythological narratives are mostly magical rituals and practices. The phenomenon of magic, which is a reflection of the collective consciousness of societies, encompasses not only belief in supernatural powers but also various practices aimed at influencing these powers. It is based on the belief that nature and beings in nature can be influenced by establishing a relationship with supernatural forces. Especially in transition periods, magical practices are widely used. Considering that people are more vulnerable to negative influences during transitional periods, which are considered a kind of threshold, various religious-magical practices are carried out, sometimes for protection, and more commonly for the purpose of achieving what is desired. In magical practices, which also involve contact with the supernatural, it is inevitable to include practices that are contrary to the ordinary flow of life and the daily norms of society. Alt-hough “stealing” has a negative connotation in its legal and moral dimension, it finds a place in tradition as a complex cultural practice with multi-layered ritualistic, symbolic and functional meanings. The fact that stealing has human-to-human, human-to-supernatural and supernatural-to-human dimensions allows the act to be read as the invention of a new normal that necessitates transcending the principle of morality. In the collective memory of Turkish society, stealing plays a wide range of functional roles ranging from folk medicine to belief systems, from the control of natural phenomena to social organization. In the context of belief systems, 'stealing' offers an ontological and epistemo-logical framework that includes interaction with spiritual beings. For example, the syncretic association of illness and death with the supernatural reflects the symbolic expression of social concerns, as well as the belief in the influence of the sacred on the known world. Through the life-object symbolic link, the relationship with the sacred is drawn to a manipulable plane and a 'ritualistic reversal' is performed in order to achieve the desired result. The practice of stealing, mostly on a magical ground, has functions such as ensuring fertility, facilitating, strengthening, binding, resembling, avoiding, healing, and protection from the sacred or supernatural and its actions. From this point of view, the research aims to contribute to the understanding of the transitivity between material and spiritual culture, the structural features of symbolic thought, the social functions of ritual behavior and the symbolic universe of Turkish culture by revealing the multidimensional symbolic value of ''stealing'' in Turkish folk culture as well as its functional diversity. In this research, various dimen-sions of the act of “stealing” are discussed from an anthropological, ethnographic and folkloric perspective. Document analysis and semiotic method (signifier, signified and interpretation) were used to analyze the semantic relations and connotation values on which traditional practices are based. The findings show that the connection of this act with supernatural forces is based on its effects on society and individuals. “Stealing” is not only a moral or legal concept, but also part of a multidimensional ritual and symbol system in Turkish culture. Functioning as a means of communi-cation between humans and supernatural beings, the act has an important role in shaping social norms, cultural codes and belief systems.

Anahtar Kelimeler

• Stealing
• culture
• ritual
• magic
• symbol

Kaynakça

1. Ağcalar, Aslı. Silifke Halk Kültürü Araştırması. Mersin: Mersin Üniversitesi SBE, 2009.
2. Akca, Gözen. “Diyarbakır İli Ergani İlçesi Halk Kültürü Araştırması”. Yüksek Lisans Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi. 2009.
3. Akgül, Hüseyin. Manisa Folkloru. Manisa: Manisa Turizm Derneği Yayınları. 1987.
4. Akkaya, Nevin. “Gelenek, Göreneklerin Toplum İçindeki Fonksiyonları”. Yüksek Lisans Tezi. Bursa: Uludağ Üniversitesi. 1989.
5. Albayrak, Erol. “Erciş'te Eski Türk İnançlarının İzleri. Yüksek Lisans Tezi. Niğde: Niğde Üniversitesi. 2006.
6. Alptekin, Mehmet. “Silifke’de Eski Türk İnançlarının İzleri”. Yüksek Lisans Tezi. Niğde: Niğde Üniversitesi. 2007.
7. Atnur, Gülhan. “Anadolu, Tatar (Kazan) ve Başkurt Türklerinin Masallarında İnsan Yeme (Yamyamlık) Motifi”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 9, 132-151.
8. Aytar, Selçuk. İstanbul Tıbbi Folkloru. İstanbul: Bozak Matbaası. 1980.

9. Balaban, Tuğrul. “Arkaya Bakmak Tabusu Üzerine”. Kahramanın Mitik Yolculuğu Prof. Dr. Fuzuli Bayat Armağanı, (Ed. Bilgehan Atsız Gökdağ, Esra Çam). İstanbul: Ihlamur Akademi, 2023: 341-352.
10. Balaban, Tuğrul. “Sandıklı Halk İnanışları ve Uygulamaları”. Yüksek Lisans Tezi. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi. 2006.
11. Balıkçı, Gülsen. “Artvin’in Bazı Yörelerinde Doğumla İlgili Âdet ve Uygulamalar”, Türk Halk Kültüründen Derlemeler 1998, Ankara, Kültür Bakanlığı, 1998: 36-98.
12. Bayat, Fuzuli. Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı. İstanbul: Ötüken Yayınları. 2006.
13. Bayrı, Mehmet Halit. “Balıkesir’de Doğum ve Çocuk Hakkında Adetler ve İnanmalar”. Halk Bilgisi Haberleri. 77. (1938): 97-105.
14. Bıldır Olu, Fatma. Dursunbey Yöresi Halk Edebiyatı ve Halk Bilimi Ürünleri. Balıkesir: Dursunbey Belediyesi Yayınları. 2010.
15. Bloomquist, Jennifer. “Lying, Cheating, and Stealing: A Study of Categorical Misdeeds” Journal of Pragmatics, Volume 42, Issue 6. (2010): 1595-1605.
16. Boyraz, Şeref. Fal Kitabı (Melhemeler ve Türk Halk Kültürü). İstanbul: Kitabevi. 2006.
17. Burnakov, Aleksey Venariy, “Hakasların Geleneksel Dünya Tasavvurlarında Su İyesinin Dişil Başlangıcı”. (Çev. Atilla Bağcı). Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. 35 (2013): 9-22.
18. Cin, Firdevs. “Ceyhan Yörüklerinde Halk Kültürü Araştırmaları”. Yüksek Lisans Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi. 2011.
19. Çağlayan Kaya, Hümeyra. Ünye Halk Kültürü. Yüksek Lisans Tezi. Ordu: Ordu Üniversitesi. 2011.
20. Çeribaş, Mehmet. Kadirli Folklorunda Eski Türk İnançları. Çanakkale: Paradigma Akademi. 2021.
21. Çevik, Bülent. “Konya’da Halk Hekimliği Uygulamalarının Dünü ve Bugünü”. Yüksek Lisans Tezi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi. 2008.
22. Duymaz, Ali. Bingöl Efsaneleri. Yüksek Lisans Tezi. Elazığ, Fırat Üniversitesi. 1989.
23. Eliade, Mircea. Şamanizm İlkel Esrime Teknikleri. (Çev. İsmet Birkan). Ankara: İmge Kitabevi. 1999.
24. Frazer, James George. Altın Dal (Büyü ve Din Üzerine Bir Çalışma). (Çev. Mehmet H. Doğan). İstanbul: YKY. 2004.
25. Frazer, James George. Günah Keçisi (Çev. İsmail Hakkı Yılmaz), İstanbul: Pinhan Yayıncılık. 2019.
26. Gündüz, İbrahim. Karapınar Folkloru. Konya: Karapınarlılar Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği Yayını. 1988.
27. İnayet, Alimcan. Türk Dünyası Efsane ve Masallarında Bir Dev Tipi Yalmavuz Celmovuz. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları. 2010.
28. Kalafat, Yaşar. Türk Kültürlü Halklarda Hz. Hızır’dan Sultan Nevruz’a. Ankara: Berikan Yayınları. 2011.
29. Kılıç, Enise. Osmaniye İli Düziçi İlçesi Halk Kültüründe Halk İnançları, Bayramlar ve Törenler. Yüksek Lisans Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi. 2010.
30. Koşay, Hâmit Zübeyr. Ankara Budun Bilgisi. Ankara: Ulus Basımevi. 1935.
31. Malinowski, Bronislaw. Büyü, Bilim ve Din. (Çev. Saadet Özkal). İstanbul: Kabalcı Yayınları. 1990.
32. Mümtaz, Emine Talat. “Kastamonu’da Çocuklara ve Çocukluğa Müteallik Adetler ve İtikatler”. Halk Bilgisi Haberleri, 4. (1990): 51-53.
33. Önal, Mehmet Naci. “Dobruca’daki Türk-Müslüman Topluluğunun Medeniyeti Üzerine Sözlü Kaynaklar”. Doktora Tezi. Bükreş. Bükreş Üniversitesi. 1995.
34. Öngel, Gülnur. “Denizli Halk Hekimliğinde Ocaklar”. Yüksek Lisans Tezi. Denizli: Pamukkale Üniversitesi. 1997.
35. Özbaş, Ömer, Gaziantep Dolaylarında Türkmenler ve Baraklar. Gaziantep: Gaziantep Kültür Derneği Kitap ve Broşür Yayınları. 1958.
36. Özkan, Hatice. “Muğla Menteşe Beldesi Halkbilimi Ürünlerinde Eski Türk İnançlarının İzleri”. Yüksek Lisans Tezi. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi. 2009.
37. Öztürk, Fulya. “Geçmişten Günümüze Nallıhan Folkloru”. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi. 2010.
38. Sait, Hurşit. “Gaziantepte Halk İnanmaları”. Halk Bilgisi Haberleri, 29. (1933): 127-133.
39. Şahin, Halil İbrahim. Balıkesir Çepni Kültürü. Yüksek Lisans Tezi. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi. 2004.
40. Şakir, Sabri. “Muhtelif Ruhlar Hakkında”. Halk Bilgisi Haberleri, 98. (1939): 225-233.
41. Şenesen, Refiye Okuşluk. “Çukurova Halk Kültüründe Süpürge ile İlgili İnanışlar ve Uygulamalar”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi. 9. (2011): 64-79.
42. Şimşek, E. Betül. Arslanköy (Mersin) ve Çevresinde Türk Halk Edebiyatı ve Folklor Ürünlerinin İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi. 2010.
43. Tan, Nail. “Türkiye'de Evlenemeyen Kızların Kısmetlerini Açma Pratikleri”, Türk Folklor Araştırmaları Yıllığı 1976. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1977: 213-246.
44. Topal, Ayşe. “Afyonkarahisar İline Bağlı Sultandağı İlçesi Monografisi”. Yüksek Lisans Tezi. Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi. 2020.
45. Turan, Ahmet Burak. Türk Canavarları Sözlüğü. İstanbul: Gerekli Kitaplar. 2020.
46. Ülger, Züleyha. “Aydın (Merkez) ve Çevresinde Halk Hekimliği”. Yüksek Lisans Tezi. Aydın: Adanan Menderes Pamukkale Üniversitesi. 2012.
47. Gennep, Arnold van. Geçiş Ritleri: Tabular, Batıl İnançlar, Büyüler, Ayinler ve Törenler. (Çev. Oylum Bülbül Beşler), İstanbul: Nora Kitap. 2022.
48. Yaşar, Halide. “Balıkesir ve Yöresinde Çocuk Folkloru Ürünleri Üzerine Derlemeler ve İncelemeler”. Yüksek Lisans Tezi. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi. 2008.
49. Yılmaz, Berk. “Trabzon İli Geleneksel Halk Bilgisi ve Etnografyası”. Doktora Tezi. Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi. 2019.
50. Yücekal Arpacı, Günnur. “Edremit Hacıaslanlar Köyü Monografisi”. Doktora Tezi. İstanbul: Yeditepe Üniversitesi. 2016.