Fars Sözlü ve Yazılı Anlatı Geleneğinde Türk İmajı

Öz

Kültürel bellek ve bilinç, kendine özgü tanımlama ve hatırlama biçimleri üzerine inşa edilir. Bu süreçte sözlü ve yazılı kültür unsurları işlevsel bir rol üstlenir. Bu işlevlerden biri de kolektif bellek ve bilinçteki olgu ve kavramları dilin sınırsız imkânlarını kullanarak estetik düzeyde ifade etme kabiliyetidir. Türk kavramı ve ona yüklenen anlamsal çerçeve İran sahasında hem yazılı metinler üzerinden hem de sözlü anlatı geleneğinden takip edilebilir. Türk imajıyla ilgili ulusal bir kimlik tanımlamasını da içeren bu anlamsal çerçeve öncelikli olarak Arap şiirinden Fars şiirine intikal etmiş-tir. Bu coğrafyada Türk imajı, tarih boyunca sözlü ve yazılı kültürlerde farklı anlamlar kazanmış, birçok kaynakta değişik şekillerde tanımlanmıştır. Türk adının ilk kez MS 542 yılında Çin kaynakla-rında görüldüğü bilinmekle birlikte Arap edebiyatında ilk kez Abbasîler Dönemi’nde edebiyata yan-sımış ve özellikle Câhız ve Zemahşerî, Türklerin şöhret bulmasında etkili olmuştur. Bu eserlerde Türklerle ilgili “seçkin bir savaşçı ve eğlence meclislerinde öne çıkan” bir kimlik tanımına rastlanır. Ayrıca Türk imajı “alımlı endamları, hafif çekik ve manalı gözleri, uzun saçları ile farklı, üstün, güçlü ve nazik görünüşleri, gözü kara savaşçı” yönleriyle ilk önceleri Arap kültüründe görülmeye başlamış, daha sonra Fars kültürüne yeni bir ideal tip, güzellik ve sevgili imajı kazandırmıştır. Bununla birlikte “Türk ile dostluk meselesi su ile ateşin hikâyesine benzer.” atasözü ise yüzyıllar ötesinden günümü-ze kadar gelmiş bir Fars atasözüdür. Türk kelimesi, ninni ve masallarda genelde bir millet kimliğini tanımlayan bir biçimde kullanılagelmiştir. Terimin semantik serüveninde Derî Farsçasıyla birlikte Türk imajı, sevgili ile eş anlamda ideal, şiirlerdeki fiziki güzelliği ifade eden bir ölçüye dönüşmüştür. Ayrıca Farsçada Türk kelimesi ile kurulmuş birçok sözvarlığının mevcudiyetinden söz etmek de mümkündür. “Galebe etmek, söz dinlememek, sertlik ve şiddet göstermek” anlamında “Türkî ker-den”, güneş anlamında “Türk-i felek”, yakıp yıkma anlamında “Türk-tâz”, çekik göz anlamında “Türk-çeşm”, cahil Türk veya cahil her insan için “Türk-i bilmez” gibi birtakım deyim ve terkipler de dilin içine girerek farklı anlamlarda kullanılmıştır. Bu çalışmada değişik anlamsal kategorilerde ken-disine bir anlam çerçevesi bulan Türk imajı; şiir, türkü, destan, nasihatname, masal, ninni, deyim ve atasözü gibi İran’ın sözlü ve yazılı metinlerinde Türk’ün kazandığı anlamları ve bu imajın tarihî seyir içerisinde geçirdiği değişim ve dönüşümleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Böylelikle kolektif bilincin belli bir coğrafyada üretilen edebî metinlerde nasıl bir Türk imajı inşa ettiği gösterilmiştir. Bu çalışmanın örneklemini 10. yüzyıldan günümüze kadar üretilen yazılı ve sözlü metinler oluşturmak-tadır. Fars kolektif bilincinden metinlere yansıyan Türk imajının görünümünü inceleyen bu çalışma-nın daha öncekilerden ayrılan yönü, farklı dönemlerde ortaya konulan yazılı ve sözlü kültür ürünle-rini bütünlüklü bir bakış açısıyla ele almasıdır. Türk imajına dair Farsça kaynaklar üzerinden tarama yöntemiyle elde edilen veriler ve anlamsal kategoriler değerlendirilmiş, bu kavrama yüklenen olumlu ve olumsuz göstergeler metinlerden hareketle yorumlanmıştır. Bu veriler doğrultusunda Fars kültü-ründe Türk imajının büyük oranda yiğitlik, güzellik gibi olumlu kavram alanlarına atıflarla inşa edil-diği, daha sınırlı bir alanda ise savaşçı bir kimlikten kaynaklanan bazı olumsuz nitelemelerinin mev-cut olduğu da tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk imajı
• Fars
• sözlü kültür
• yazılı kültür
• kültürel bellek

The Image of Turks in Persian Oral and Written Narrative Culture

Öz

Cultural memory and consciousness are built upon unique forms of identification and recollection. In this process, elements of oral and written culture play a functional role. One of these functions is the ability to express phenomena and concepts in collective memory and consciousness at an aes-thetic level, using the unlimited possibilities of language. The concept of the Turk and the semantic framework attributed to it can be traced in the Iranian sphere through both written texts and the oral narrative tradition. This semantic framework, which also encompasses a form of national identity construction related to the image of the Turk, was transmitted initially from Arabic poetry to Persian poetry. Throughout history, the image of the Turk in this geography has acquired diverse meanings within both oral and written cultural traditions and has been defined in varying ways across numer-ous sources. Although it is known that the name “Turk” first appeared in Chinese sources in 542 CE, it entered Arabic literature during the Abbasid period, with figures such as al-Jahiz and al-Zamakhshari playing a significant role in shaping the prominence of the Turks. In these works, the Turks are depicted as elite warriors and as individuals who stood out in convivial and entertainment assemblies. Moreover, the Turkish image, characterized by an attractive physique, slightly slanted and expressive eyes, long hair, and an appearance perceived as distinctive, superior, powerful, and refined, alongside a fearless warrior disposition initially emerged within Arab cultural contexts. Subsequently, this image contributed to the formation of a new ideal type, as well as an aesthetic and beloved figure, within Persian culture. At the same time, the Persian proverb “Friendship with a Turk is like the tale of water and fire” has survived from centuries past to the present day. In lullabies and folktales, the term “Turk” has generally been employed as a designation of ethnic or national identi-ty. In the semantic trajectory of the term, particularly within Dari Persian, the image of the Turk became synonymous with the beloved and was transformed into a measure of idealized physical beauty in poetry. Furthermore, Persian contains a considerable number of lexical items and expres-sions formed with the word “Turk.” These include Turkî kardan, meaning to dominate, to disobey, or to display harshness and violence; Turk-i falak, meaning the sun; Turk-tâz, denoting destruction and devastation; Turk-cheshm, referring to slanted eyes; and Turk-i bilmez, used to describe an igno-rant Turk or, more generally, any ignorant person. Such idioms and compounds entered the language and came to be used with a range of connotations. This study aims to examine the meanings attribut-ed to the image of the Turk across various semantic categories and to reveal the transformations and changes this image has undergone over time, as reflected in Iran’s oral and written texts, including poetry, folk songs, epics, mirrors for princes, folktales, lullabies, idioms, and proverbs. In doing so, the study seeks to demonstrate how literary texts produced within a particular geography have con-tributed to the construction of a collective consciousness surrounding the image of the Turk. The corpus of this study consists of written and oral texts produced from the tenth century to the present day. What distinguishes this study from previous research is its holistic approach, which brings together written and oral cultural products from different historical periods. The data and semantic categories concerning the image of the Turk were obtained through a survey of Persian-language sources, and the positive and negative connotations attributed to this concept were interpreted on the basis of textual evidence. The findings indicate that within Persian culture, the image of the Turk has largely been constructed through references to positive conceptual domains such as heroism and beauty, while more limited negative characterizations primarily stemming from a warrior identity have also been identified

Anahtar Kelimeler

• Turkish image
• Persian
• oral culture
• written culture
• cultural memory

Kaynakça

1. Aghdam, Akbar Anvarian. İran Anlatı Geleneğinin Kaynakları Üzerine Bir İnceleme. Doktora Tezi, İzmir: Ege Üniversitesi. 2015.
2. Akün, Ömer Faruk. Divan Edebiyatı. İstanbul: İSAM Yayınları. 2013.
3. Armutlu, Sadık. “Fars Şiirinde Türk Kelimesine Yüklenen Anlamlar.” Doğu Esintileri Dergisi. 12(1). 2020: 51-90.
4. ______ Klasik Divan Metinler Dizisi III. Arap-Fars Edebiyatı Okumaları I-II-III-IV. (Haz. Sevnur Gizem Doruk ve Ayfer Turan). İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları. 2024.
5. Ayda, Adile. “Türk Kelimesinin Menşei Hakkında Bir Nazariye”. Belleten. 158. 1976: 239-248.
6. Berzeger Hâlekî, Muhammed Rıza. Şâh-ı Nebât-ı Hâfız. Tahran: Kütüphâne-i Millî-i İrân. 2003.
7. Bidîl b. Ali Hâkânî. Dîvân-ı Hâkânî-i Şirvânî (Haz. Cihângîr-i Mansûr). Tahran: Müessese-i İntişârât-ı Nigâh. 2000.
8. Cemâlî, İbrâhim. Lâlâyîhâ der-Ferheng-i Merdom-i İrân. Tahran: Merkez-i Tahkikât-i Sedâ ve Sîmâ. 2007.

9. Dihhudâ, Ali Ekber. Kand u pend. Tahran: İntişârât-ı Nevîd. 1988.
10. Doğan, Enfel. “Fars Klasiği Kabus-Nâme’de Türklere Bakış ve “Türkelmiş” Kelimesi Üzerine”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. 8(23). 2020: 94-107.
11. Durmuş, İlhami. “Türk Adının Ortaya Çıkışı, Anlamı ve Yayılışı.” Akademik Bakış. 20. 2017: 37-47.
12. Engin, Ertan. İmagoloji. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. (27). 2012:57-66.
13. Enzâbî Nejâd, Rıza ve Servet, Mansur. Ferheng-i Muʻâsır. Tahran: Müessese-i İntişârât-ı Emîr Kebîr. 1987.
14. Esin, Emel. “Fârâbî’yi Yetiştiren Kengeres Türk Muhitinin Kültür ve Sanatı”. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi. 6(3-4). 1976: 81-139.
15. Ferruhî-i Yezdî. Dîvân-ı Ferruhî-i Yezdî. (Haz. Hüseyin Mekkî). Kum: Bunyâd-ı Neşr-i Kitâb. 1978.
16. Firdevsî. Şehnâme (I-II-III-IV) (Çev. Necati Lugal). İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları. 1992-1995.
17. Gökyay, Orhan Şaik. Keykâvus Kabusnâme (Çev. Mercimek Ahmed). İstanbul: Kabalcı Yayınevi. 2006
18. Hakîm Sûzenî. Dîvân-ı Hakîm Sûzenî-i Semerkandî (Haz. Nâsıruddîn-i Şâh Hüseynî). Tahran: Müessese-i Çâp u İntişârât-ı Emir Kebîr. 1959.
19. Hakîm Kâânî-i Şîrâzî. Dîvân-ı Kâmil-i Hakîm Kâânî-i Şîrâzî (Haz. Nâsir-i Hîrî). Tahran: İntişârât-ı Gulşâlî. 1984.
20. Hakîm Nizâmî-i Gencevî. Hüsrev u Şîrîn (Haz. Vahîd-i Destgerdî). Tahran: Ketâbfurûşî-i İbni Sînâ. 1954.
21. __________. Şerefnâme (Haz. Vahîd-i Destgerdî). Tahran: Ketâbfurûşî-i İbni Sînâ. 1956.
22. __________. Heft Peyker-i Nizâmî-i Gencevî (Haz. Berât Zencânî). Tahran: Müessese-i İntişârât u Çâp-ı Dânişgâh-ı Tehran. 2001.
23. Hürremşâhî, Bahaüddîn. Hâfız-nâme. Tahran: Şirket-i İntişârât-ı Îlmî ve Ferhengî. 2001.
24. Karaismailoğlu, Adnan. “Osmanlı Dönemi Türk Şiirinin İran Edebiyatı ile Münasebeti Üzerine Düşünceler. A.Ü Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 17. 2001: 81-93.
25. Kazvînî, Muhammed ve Gânî, Kâsım. Dîvân-ı Hâfız-ı Şîrâzî. Kum: Nesîm-i Hayât. 2000.
26. Kowalski, Tadeusz. “Şehnâme’de Türkler” (Ter. Harun Güngör). Kayseri İlahiyat Fakültesi Dergisi. 1(1). 1983: 289-300.
27. Konuk, Dönüş. Fazlullah-i Muhtedî (Subhî) ve Kıssehâ-yi Subhî Adlı Eserinden Çeviri Masallar. Yüksek Lisans Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi. 2008.
28. Kûhî Kirmânî, Hüseyin. Heft-sed Terâne ez-Terânehâ-yi Rûstâyî-i İrân. Tahran: Ketâbhâne-i İbn Sina. 1938.
29. Kurnaz, Cemal. Türkçenin İzinde. İstanbul: Post Yayınevi. 2025.
30. Kurtuluş, Rıza. “Luristan”. T.D.V. İslâm Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 2013. 27/227.
31. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Dîvân-ı Kebîr (Haz. Abdülbâki Gölpınarlı). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. 1992.
32. _____________. Külliyât-ı Dîvân-ı Şems (Haz. Bedîüzzaman Fürûzanfer). Tahran: Neşr-i Râd. 1995.
33. Müslih b. Abdullah Saʻdî. Külliyât-ı Saʻdî. (Haz. Muhammed Ali Fürûgî). Tahran: İntişârât-ı Hermes. 2006.
34. Necmüddîn-i Râzî. Risâle-i Işk u Akl (Haz. Takî-i Tefezzulî). Tahran: Bungâh-ı Tercüme ve Neşr-i Kitâb. 1966.
35. Nur, Rıza. Türk Bilig Revüsü Îrân-Tûrân Cenkleri. (Haz. Mehmet Soğukömeroğulları). Ankara: Grafiker Yayınları. 2012.
36. Özdarendeli, Nursel. Ali Şîr Nevâyî’de Türk Kavramı. Düşünce Dünyasında Türkiz. 19 2013: 11-30.
37. Rezâkî, Behzâd. Mefâhîm-i Turk der-Edebiyât-ı Pârsî. Reh Âverd. 55-56. 2001: 59.
38. Riyâhî, Muhammed Emin. Kisâyî-i Mervezî: Zindegî, Endîşe ve Şiʻr-i U. Tahran: İntişârât-i ʻİlmî. 1996.
39. Safa, Zebihullâh. Târîh-i Edebiyât der-İrân (Cild-i Evvel). Tahran: İntişârât-ı Firdevs.1990.
40. Sâ’ib-i Tebrîzî. Dîvân-ı Sâ’ib-i Tebrîzî. 5./6.cilt. (Haz. Muhammed Kahraman.) Tahran: İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî. 1991.
41. Sağlam, Mehmed Halil. Ömer Seyfettin’in Hikâyelerinde Türk Stereotipi. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. XLVIII/1. 2020: 366-390.
42. Shadkam, Zubaida, Koşumcu, Selenay. “Kitâb-i Rüstemnâme-i Türkî’de Dev Motifleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Millî Folklor 137 (Bahar 2023): 98-110.
43. Sparham, Davoud. “Mevlânâ’nın Şiirlerinde “Türk” Motifi.” Şarkiyat Mecmuası- Journal of Oriental Studies 41 (2022): 61-83. https://doi.org/10.26650/jos.1161869
44. Şükûn, Ziya. Farsça Türkçe Lugat-Gencine-i Güftar Ferhen-i Ziya (c. I). İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. 1996.
45. Taş, Bünyamin. “Hâfız Şârihlerine Göre Şirazlı Türk”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. 8/1. 2019: 262-274.
46. Teker, Filiz, Aşan, Muhammet Beşir. “İran’ın Kültürel Bir Antitezi: Turan”. SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 59 (Bahar 2023): 317-328.
47. Unsurî-i Belhî. Dîvân-ı Ustâd Unsurî-i Belhî. (Haz. Seyyid Muhammed-i Debîr Siyâkî). Tahran: İntişârât-ı Ketâbhâne-i Senâyî. 1984.
48. Yağcı, Şerife. “Orta Çağ Türk ve İran Edebî Metinlerinde Türk Kavramı”. Türkler. 5. 2002: 914-920.