Yıl 2020, Cilt 16 , Sayı 125, Sayfalar 163 - 176 2020-03-20

Kına Gecesi Ritüelinde Anlam Arayışı: Çağrışımlar, Düşünyapılar, Dönüşümler

Şirin YILMAZ [1]


Geçiş törenleri, insanların içinde bulunduğu durumdan sıyrılarak yeni duruma, yeni hayata, yeni kimliğe erişmelerini sağlamak, kolaylaştırmak, onaylamak amacıyla, topluluğun geniş katılımıyla gerçekleşir. Türk kültüründe kına gecesi ritüeli, geçiş dönemlerinden evlilik törenlerinin bir parçasıdır. Kına gecesi, düğünden bir ya da iki gece önce pek çok yörede gelinin, bazı yerlerde damadın da ellerine, ayaklarına kına yakılarak, nikâhtan öncesi evliliğin resmen ilan edilmesine yönelik bir ritüeldir. Kına gecesi esasen, ilk olarak kadınlardan oluşan topluluğun icra ettiği ritüeli akla getirir. Gelin, ritüelin odağındadır. Orada anne baba evinden ayrılmanın hüznü, yeni evliliğin heyecanı ve neşesi, yeni hayata dair bilinmezlerin endişesine dair karmaşık duygularla bir araya gelmiş grubun dayanışması görülür. Söz konusu duygusal dayanışmanın, olaylar ve anlatılar dizgesinde art arda sergilendiği kına gecesi, bu yönüyle kadın kimliğinin dönüşümü bakımından ilgi çekici bir folklor olayıdır. Ayrıca, bu ritüel aidiyet duygusunu güçlendiren, eğlendiren, geleneksel bilgiyi diri tutan ve kültürel belleğe yerleştiren bir sosyal paylaşım ortamı sağlar. Her folklor performansı gibi kına gecesi de kendine özgü kalıplaşmış bir yapıya, yapı içinde sözel dokuya ve performansın varyantlaşmasını sağlayan farklı bağlam özelliklerine sahiptir. Yapısal dilbilim verilerine yaslanarak söylersek, bir tür kendine özgü/özel dildir. Yazılı bir metnin, başka metinlerle açık veya örtük bağlantılar taşıması metinlerarası ilişkiler; verici ve alıcı arasında belirli bir sürede tamamlanan iletişim süreci de söylemlerarası ilişkiler taşır. Bu perspektifte kına gecesi kendine özgü yapısıyla geleneği, inançları, normları yansıtan ve kurumlaşmış eylemler dizgesi içinde katılımcılara belirli mesajlar verme amacıyla, her performansta tekrarlama, yeniden canlandırma, öykünme, farklı bağlamlarda farklı edimsel eylemler kazanma bakımından ayrıca metinlerarası/söylemlerarası bir düzeneğe sahiptir. Bu makalede kına gecesi metni yapısal olarak, neşeli, ritmik oyun havaları eşliğinde gerçekleşen başlangıç, müzik ritminin düşüp duygusal yoğunluğun yükselerek evliliğin sabitlendiği kına ve yoğunlaşmış duyguların çözülüp müzik ritminin yeniden yükseldiği bitiriş olmak üzere üç kesit halinde incelenmektedir. Performans tutumunun belirleyicisi olarak hem dinsel hem de seküler referanslar eşliğinde gerçekleşen müzikal, sözel ve davranışsal izlekler, grubun sosyal ve dinî eğilimlerine göre ritüelin bağlamını değiştirmekte, yapının ana gövdesini oluşturan her bir kesitinin de yapısını çeşitlendirmektedir. Dolayısıyla bu kesitte ortaya konan söylem birimi, ritüel öznesi olan gelinin ve kimi yerde damadın da bedensel ifadelerinin belirleyicisi konumuna gelerek somutluk kazanır, düşünyapı birimler, kültürel göstergeler üretir. Bu çalışma kapsamında kına gecesi ritüeli, Ankara/Nallıhan’da ve Ankara/Çankaya’da gözlemlenen kına gecesi performansı ve yazılı kaynaklardan elde edilen örnekler üzerinden incelenmiştir. Farklı bağlamlarda sergilenen metinlerin farklı biçemler, anlamlar, izlek örgüleri ürettiği sonucuna ulaşılmıştır.
folklor, metinlerarasılık, söylemlerarasılık, performans, kına gecesi
  • KAYNAKÇA Aktulum, Kubilay. Metinlerarası İlişkiler. Ankara: Öteki Yayınevi, 2000.
  • _____ Folklor ve Metinlerarasılık. Ankara: Çizgi Kitabevi, 2013.
  • Assmann, Jan. Kültürel Bellek. Çev. Ayşe Tekin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2001.
  • Bahtin, Mihail. Karnavaldan Romana. Çev. Cem Soydemir. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2017.
  • Barthes, Roland. Yazının Sıfır Derecesi. Çev. Tahsin Yücel. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, (2016a).
  • ____ Yazı Üzerine Çeşitlemeler Metnin Hazzı. Çev. Şule Demirkol. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, (2016b).
  • Bauman, Richard. “Tür, Performans ve Metinlerarasılığın Üretimi”. Çev. Işıl Altun. Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 3. Haz. M.Öcal Oğuz ve diğer. Ankara: Geleneksel Yayıncılık, 2009, 249- 259.
  • Boratav, Pertev Naili. Folklor ve Edebiyat I. İstanbul: Adam Yayınları, 1991.
  • Demir, Ömer ve Mustafa Acar. Sosyal Bilimler Sözlüğü. Ankara: Adres Yayınları, 2005.
  • Dundes, Alan. “Doku, Metin ve Konteks” Çev. Metin Ekici. Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 1. Haz. M.Öcal Oğuz ve diğer. Ankara: Geleneksel Yayıncılık, 2006, 40- 52.
  • Durdu, Bircan ve Mustafa Durdu. “Anadolu Halk Kültüründe Kına”. Cogito.44- 45. (Kış 2006), 235- 253.
  • Durkheim, Emile. Dini Hayatın İlkel Biçimleri. İstanbul: Ataç Yayınları, 2005.
  • Emiroğlu, Kudret ve Suavi Aydın. Antropoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2003.
  • Geertz, Clifford. Kültürlerin Yorumlanması. Çev. Hakan Gür. Ankara Dost Kitabevi Yayınları, 2010.
  • Goffman, Erving. Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu. Çev. Barış Cezar. İstanbul: Metis Yayınları, 2012.
  • Günay, V. Doğan. Metin Bilgisi. İstanbul: Papatya Yayıncılık, 2017.
  • ____ Metin Bilgisi. İstanbul: Papatya Yayıncılık, 2017.
  • Günay, Umay. Türkiye’de Âşık Tarzı Şiir Geleneği ve Rüya Motifi. Ankara: Akçağ Yayınları: 1992.
  • Honko, Lauri. “Ritüellerin Oluşum Süreci” Çev. Ruhi Ersoy. Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 3. Haz. M. Öcal Oğuz ve diğer. Ankara: Geleneksel Yayıncılık, 2009, 203- 216.
  • İnan, Abdülkadir. Tarihte ve Bugün Şamanizm. Ankara: Türk Tarih Kurumu. 2000.
  • Kaderli, Zehra. Deliorman (Bulgaristan) Türk Sözel Kültüründe Geçiş Törenleri. Ankara: HÜ. Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), 2004.
  • Lévi- Strauss, Claude. Yapısal Antropoloji. Çev. Adnan Kahiloğulları. Ankara: İmge Kitabevi, 2012.
  • Pennebaker, James W. Ve Amy L Gonzales. “Tarih Yazmak: Kollektif Belleğin Altında Yatan Sosyal ve Psikolojik Süreçler”. Zihinde ve Kültürde Bellek. Haz. Pascal Boyer ve diğer. Çev. Yonca Aşçı Dalar. İstanbul: İş Bankası Yayınları 2015, 217- 245.
  • Rappaport, Roy A. “Ritüel”. Çev. Kürşat Korkmaz. Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 1. Haz. Oğuz, M. Öcal ve diğer. Ankara: Geleneksel Yayıncılık, 2006. 187- 193.
  • Sayın, Önal. Göstergebilim ve Sosyoloji. Ankara: Anı Yayıncılık, 2014.
  • Schechner, Richard. Ritüelin Geleceği. Çev. Zeynep Ertan. Ankara: Dost Kitabevi, 2015.
  • Sözer, Önay. Felsefenin ABC’si. İstanbul: Simavi Yayınları, 1992.
  • Şenol, Ahmet. Halk Kültürü ve Etnografya Terimleri Sözlüğü. Ankara: Özel Matbaası, 2013.
  • Tezer, Seval. “Türkülerimizin Öyküleri” Türk Halk Müziği Ve Oyunları Folklor Dergisi. 4 (Ekim Kasım Aralık 1982): 157- 164.
  • Titon, Jeff Tod. “Metin” Çev. Öykü Terzioğlu. Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 3. Haz. Oğuz, M. Öcal ve diğer. Ankara: Geleneksel Yayıncılık, 2009.
  • Toelken, Barre. The Dynamics Of Folklore. Utah: Utah State University Press, 1996.
  • Tunalı, İsmail. Estetik. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2018.
  • Turner, Victor. Ritüeller Yapı ve Anti Yapı. Çev. Nur Küçük. İstanbul: İthaki Yayınları, 2018. Derleme Tarihi: 12.01.2020.
  • Yıldırım, Dursun. “Türk Sözel Kültüründe Süreklilik”. Türkbilig. 1, 2000: 32- 45
Birincil Dil tr
Konular Folklor
Bölüm ARAŞTIRMA MAKALELERİ
Yazarlar

Orcid: 0000-0001-6038-0971
Yazar: Şirin YILMAZ (Sorumlu Yazar)
Kurum: HACETTEPE UNIVERSITY
Ülke: Turkey


Tarihler

Yayımlanma Tarihi : 20 Mart 2020

MLA YILMAZ, Ş . "Kına Gecesi Ritüelinde Anlam Arayışı: Çağrışımlar, Düşünyapılar, Dönüşümler". Milli Folklor 16 (2020 ): 163-176 <https://dergipark.org.tr/tr/pub/millifolklor/issue/53509/680009>