Lafzın Manaya Tek Olarak Vazʿ Edilişi Açısından Fıkıh Usûlündeki Umûm Sîgaları

Yıl 2025, Sayı: 20, 163 - 194, 30.06.2025

Ali Veysel Akcan

https://doi.org/10.47502/mizan.1640396

https://izlik.org/JA79JN22ML

Öz

Lafızlar konusu, fıkıh usulünün en önemli ve en kapsamlı konularından birini temsil etmektedir. Bu konunun önemi, dini metinleri ve şerʿî hükümlere götürecek kavilleri doğru bir şekilde anlama ve yorumlamadaki temel ve vazgeçilmez rolüne dayanmaktadır. Özellikle Kur’an-ı Kerim ve hadis metinlerinin anlaşılması ve yorumlanması sürecinde, lafızların doğru kategorize edilmesi ve anlaşılması büyük önem arz etmektedir. Usulcüler vazʿ açısından lafızları âm, hâs ve müşterek olmak üzere üç kısma ayırmaktadır. Bunlardan âm ve hâs lafızlar, vazʿın tekliği açısından incelenirken müşterek ise vazʿın çokluğu açısından incelenmektedir. Bu ayrımlar, fıkıh usulünde hükme medâr olabilen metinlerin yorumlamanın temel taşını oluşturduğu ve metodolojik açıdan büyük önem taşıdığı için oldukça önemlidir. Lafızlar vazʿın tekliği açısından incelendiğinde mantıksal ilkeler gereği, aynı lafız, aynı bağlam ve kullanımda hem umûm hem de husûs ifade etmeyeceğinden âm lafızların kapsamı ve özellikleri tam olarak kavrandıktan sonra, geriye kalan tüm lafızlar kendiliğinden hâs lafızlar kategorisinde değerlendirilmektedir. İşte bu çalışma vazʿ itibariyle umûm ifade eden lafızları tespit etme amacı güderek bunu gerçekleştirmiş ve hepsini özel bir sınıflandırma ile gruplamıştır.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Fıkıh Usulü , Âm Lafızlar , Umum Sîgaları , Vazʿ

Umūm Ṣīghas in Uṣūl al-Fiqh in Terms of Waḍʿ Words to Single Meaning

https://izlik.org/JA79JN22ML

Öz

The topic of expressions represents one of the most important and comprehensive subjects in usul al-fiqh. The importance of this subject lies in its fundamental and indispensable role in correctly understanding and interpreting religious texts and legal rulings. Particularly in the process of understanding and interpreting the Quran and hadith texts, the correct categorization and comprehension of expressions is of great importance. Scholars who deal with the science of usul al-fiqh divide expressions into three categories in terms of their initial assignment of meaning: al-ʻĀmm expressions, al-Khāṣṣ expressions, and al-Mushtarak expressions. Among these, while al-ʻĀmm expressions and al-Khāṣṣ expressions are examined in terms of their initial and single assignment of meaning, al-Mushtarak expressions are examined in terms of their multiple assignments of meaning. These distinctions are very important as they form the cornerstone of interpreting texts that can serve as the basis for rulings in Islamic legal theory and are methodologically significant. When expressions are examined in terms of their initial and single assignment of meaning, according to the principles of logic, since the same expression cannot be accepted as both al-ʻĀmm expressions and al-Khāṣṣ expressions in the same context and usage, after the scope and characteristics of al-ʻĀmm expressions are fully comprehended, all remaining expressions automatically fall into the category of al-Khāṣṣ expressions. This study has achieved its aim of identifying expressions that convey al-ʻUmūm in terms of their initial assignment of meaning and has grouped all of them through a special classification.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Uṣūl al-Fiqh , al-ʻĀmm expressions , Umūm Ṣīghas , Waḍʿ

Kaynakça

• Abdülazîz el-Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfü’l-esrâr ʿan şerḥi Uṣûli’l-Pezdevî. 4 Cilt. İstanbul: Şeriketü’s-Sahâfeti’l-Usmâniyye, 1. Basım, 1890.
• Alâeddin es-Semerkandî, Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Mîzânü’l-uṣûl fî netâʾici’l-ʿuḳūl. thk. Muhammed Zekî Abdu’l-birr. Katar: Matâbiu’d-Doha, 1. Basım, 1984.
• Attâr, Hasen b. Muhammed b. Mahmûd eş-Şâfiî. Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi’l-Celâl el-Maḥallî ʿalâ Cemʿi’l-cevâmiʿ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, ts.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî el-. et-Taḳrîb ve’lirşâd (es-ṣaġîr). thk. Abdulhamid b. Ali Ebû Zeyd. 3 Cilt. Beyrut: MüʾessesetüʾrRisâle, 2. Basım, 1998.
• Ba’lî, Ahmed b. Abdullah b. Ahmed el-Hanbelî el-. ez-Ẕuḫru’l-Ḥarîr bi şerhi Muḫtasari’tTaḥrîr. thk. Vâil Muhammed Bekr Zehrân eş-Şenşûrî. Kahire: el-Mektebetü’lUmerîyye - Dârü’z-Zehâir, 2020.
• Bedreddin el-Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. el-Binâye fî şerḥi’l-Hidâye. thk. Eymen Sâlih Şa’bân. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’lilmiyye, 1. Basım, 2000.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmûsu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, ts.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî el-. el-Fuṣûl fiʾl-uṣûl. 4 Cilt. Vizâratüʾl-EvkāfiʾlKuveytiyye, 2. Basım., 1994.
• Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullāh (Abdullāh) b. Ömer b. Îsâ ed-. Taḳvîmü’l-edille fi’l-uṣûl. thk. Halîl Muhyi’d-dîn el-Meys. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 2001.
• Demir, Bayram. Usûl-ü Fıkıh’ta Âmm Lafzın Delâleti ve Tahsisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993.
• Ebü’l-Berekât en-Nesefî, Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Keşfü’l-esrâr fî Şerḥi Menâri’l-envâr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, ts.
• Ebü’l-Berekât en-Nesefî, Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’t-tenzîl ve ḥaḳāʾiḳu’t-teʾvîl. thk. Yusuf Ali Bedivî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kelâmi’t-Tayyib, 1. Basım, 1998.
• Ebü’l-Berekât en-Nesefî, Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Metnü’l-Menâr. b.y.: Dersaâdet, 1908.
• Ebü’l-Hüseyn el-Basrî, Muhammed b. Alî b. Tayyib. el-Muʿtemed fî uṣûli’l-fıḳh. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 1983.
• Ebü’l-Muzaffer Semʿânî, Mansûr b. Muhammed b. Abdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî. Ḳavâṭıʿu’l-edille fi’l-uṣûl. thk. Muhammed Hasan Muhammed. 2 Cilt. Beyrut: Dâruʾl-Kütübiʾl-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1999.
• Eligül, Abdulkadir. İslam Hukuk Metodolojisinde Âm ve Mutlak Kavramları. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Emîr Pâdişah, Muhammed Emîn b. Mahmûd el-Hüseynî el-Buhârî el-Mekkî. Teysîrü’tTaḥrîr. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye - Dârü’l-Fikr, 1996.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el-. el-Müstaṣfâ fî ʿilmi’l-uṣûl. thk. Muhammed Abdüsselam. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1993.
• İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. Maḳāṣıdü’ş-şerîʿati’l-İslâmiyye. thk. Muhammed el-Habîb. 3 Cilt. Katar: Vizâretü’l-Evḳāf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 2004.
• İbn Emîru Hâc, Ebu Abdullah Şemsuddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed. et-Taḳrir ve’t-taḥbir. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 2. Basım, 1983.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ezZüraî ed-Dımaşkī el-Hanbelî. İʿlâmü’l-muvaḳḳıʿîn ʿan Rabbi’l-ʿâlemîn. thk. Ebû Ubeyde İbn Hasan - Ebû Amr Ahmed Abdullah Ahmed. 7 Cilt. Suudi Arabistan: Dârü İbni’l-Cevzî li’l-Neşr ve’t-Tevzî, 1. Basım, 2002.
• İbn Kutluboğa, Ebü’l-Adl Zeynüddîn (Şerefüddîn) Kāsım b. Kutluboğa b. Abdillâh esSûdûnî el-Cemâlî el-Mısrî. Ḫülâṣatü’l-efkâr. thk. Hâfız Senâillâh ez-Zâhidî. Dâru İbn Hazm, 1. Basım, 2003.
• İbn Melek, Abdullatîf b. Firişte. Şerḥu’l-Menâr fî uṣûli’l-fıḳh. thk. İlyas Kaplan. 2 Cilt. İstanbul: Dâru’l-İrşâd, 1. Basım, 2014.
• İbn Müflih, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Müflih b. Muhammed el-Makdisî er-Râmînî. Uṣûlu’l-Fıḳh. thk. Fahd b. Muhammed es-Sedehân. 4 Cilt. Mektebetü’l-Ubeykân, 1. Basım, 1999.
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. Fetḥu’l-ġaffâr fî şerḥi’lMenâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 2001.
• İbnü’l-Mülakkın, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Alî b. Ahmed el-Ensârî el-Mısrî. Tavżîḥ fî şerḥi’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaḥîḥ. 33 Cilt. Dimeşk: Dârü’n-Nevâdir, 1. Basım, 2008.
• İbnü’n-Neccâr el-Fütûhî, Takiyuddin Ebu’l-Bekā Muhammed b. Ahmed b. Abdulʿaziz b. Ali. Şerḥu’l-Kevkebi’l-Munîr. thk. Muhammed Zuhayli - Nezih Hammâd. 4 Cilt. Mekrebetü’l-Ubeykân, 2. Basım, 1997.
• İbnü’s-Sââtî, Ebü’l-Abbâs Muzafferüddîn Ahmed b. Alî b. Tağlib el-Ba‘lebekkî el-. Bedîʿu’n-niẓâm. Mekke: Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, 1985.
• İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî, Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. et-Telḫîṣ fî uṣûliʾl-fıḳh. thk. Abdullâh Cevlem en-Nebâli - Beşîr Ahmed el-Amrî. 3 Cilt. Beyrut: Daru’l-Beşâiri’l-İslamiyye, ts.
• İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî, Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî el-. el-Burhân fî uṣûliʾl-fıḳh. thk. Salâh b. Muhammed b. Avîde. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 1997.
• İsnevî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdürrahîm b. el-Hasen b. Alî el-Ümevî el-. etTemhîd fî Taḫrîci’l-furûʿ ʿale’l-uṣûl. thk. Muḥammed Hasan Heyto. Beyrut: Müessetu’r-Risâle, 2. Basım, 1978.
• İsnevî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdürrahîm b. el-Hasen b. Alî el-Ümevî el-. Nihâyetü’s-sûl fî şerḥi Minhâci’l-uṣûl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 1999.
• Kara, Yakup. Umûm-Husûs Meselesinin Dil açısından Incelenmesi (Karâfî örneği). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Karâfî, Ebû Abbâs Şehâbeddîn Ahmed b. İdrîs el-. el-ʿİkdu’l-manẓûm fi’l-ḫuṣûṣ ve’lʿumûm. thk. Ahmed el-Hatm. 2 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’l-Mekkiyye - Dâru’lKütübî, 1. Basım, 1999.
• Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî el-. Nefâʾisü’luṣûl fî şerḥi’l-Maḥṣûl. thk. Ali Muhammed Muavvaz Adil Ahmed Abdulmevcud. 9 Cilt. Mektebetü Nizâr Muṣtafâ el-Bâz, 1. Basım, 1995.
• Molla Cîven, Ahmed b. Ebî Saîd b. Abdillâh (Ubeydillâh) el-Leknevî. Nûrü’l-envâr fî şerḥi’l-Menâr. 2 Cilt. Karaçi: Mektebetu’l-Büşrâ, 1. Basım, 2008.
• Molla Fenârî, Şemseddin Muhammed b. Hamza. Fuṣûlü’l-bedâyiʿ. thk. Muhammed Hüseyn Muhammed Hasan İsmail. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 2006.
• Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-Usr Fahrü’l-İslâm Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm el-. Kenzü’l-vüṣûl ilâ maʿrifeti’l-uṣûl. thk. Sâid Bektaş. Medine - Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye - Dârü’s-Sirâc, 1. Basım, 2014.
• Racrâcî, el-Hüseyn b. Alî er-. Rafʿu’n-Niḳâb ʿan tenḳîḥi’ş-şihâb. 6 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetü’r-Rüşd li’l-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1. Basım, 2004.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed es-. Uṣûlü’l-fıḳh. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Marife, ts.
• Siğnâkī, Hüsâmüddîn Hüseyn b. Alî b. Haccâc el-Buhârî es-. el-Kâfî Şerḥu’l-Pezdevî. thk. Fahruddîn Seyyid Muhammed. 5 Cilt. Mektebetü’r-Rüşd li’l-neşr ve’t-tevzîʿ, 2001.
• Şâşî, Ebû Alî Ahmed b. Muhammed b. İshâk eş-. Uṣûlü’ş-Şâşî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’lArabî, 1982.
• Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed b. Abdullah eş-. Irşādu’l-fuḥūl ila teḥḳiḳi’l-Haḳ min ʿİlmi’l-uṣūl. thk. Ahmed Azvi İnâye. 2 Cilt. Dârü’l-Kitâbi’lʿArabî, 1. Basım, 1999.
• Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad eş-. el-Câmiʿu’l-kebîr. thk. Ebu’l-Vefâ el-Afğânî. Lahor: Dârü’l-Meârifi’l-Nu’mâniyye, 1. Basım, 1981.
• Şeyh Nizâm, el-Burhânbûrî. el-Fetâva’l-Hindiyye. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1892.
• Şîrâzî, Cemâluddîn İbrâhim b. Alî b. Yûsuf Ebû İshâk eş-. et-Tebṣıra fî uṣûliʾl-fıḳh. thk. Muhammed Hasan Heyto. Şam: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 1980.
• Şirvânî, Ahmed Hamdî. Levâmiʿu’d-deḳāʾiḳ fî tercemeti Mecâmiʿi’l-ḥaḳāʾiḳ. thk. Seher Erdem Örs Hüseyin Örs. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2017.
• Tâcuddîn ed-Dihlevî, Mahmûd b. Muhammed. İfâḍatü’l-envâr fî iḍâʾeti uṣûli’l-Menâr. thk. Halid Muhammed Abdulvahid Hanefi. Kahire: Mektebetu’r-Rüşd, 1. Basım, 2002.
• Takiyyüddin es-Sübkî, Ebü’l-Hasen Alî b. Abdilkâfî b. Alî b. Temmâm. el-İbhâc fî şerḥi’lMinhâc. thk. Ahmed Cemal ez-Zemzemî - Nureddin Abdulcebbâr Sağirî. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Buhûs li’d-dirâsâti’l-İslâmiyye - İhyâü’t-Türâs, 1. Basım, 2004.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî elHorâsânî et-. et-Telvîḥ ʿala’t-Tavżîḥ li metni’t-Tenḳîḥ fî Uṣûli’l-fıḳh. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1957.
• Üsmendî, Ebü’l-Feth Alâüddîn Muhammed b. Abdilhamîd b. Hüseyn el-. Beẕlü’n-naẓar fi’l-uṣûl. thk. Muhammed Zeki Abdulbir. Kahire: Mektebetü’-Türâs, 1. Basım, 1992.
• Yeşilyayla, Şeyma. Dilin Vaz‘ı ve İçtihatlara Etkisi. Ankara Okulu Yayınları, 1. Basım, 2024.
• Yılmaz, Ömer. “Hanefîlerde Âmmın Kapsamı ve Arka Planındaki Tartışmalar”. DokuzEylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (28 Aralık 2016), 181-210. https://doi.org/10.21054/deuifd.284964
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 3. Basım, 1987.
• Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî elMinhâcî eş-Şâfiî ez-. Teşnîfü’l-mesâmiʿ bi-Cemʿi’l-cevâmiʿ. thk. Abdullah Rebî Seyyid Abdulazîz. 4 Cilt. Mekke: Mektebetü Kurtuba li’l-Bahsi’l-İlmî - İhyâü’tTurâs - Tevzîu’l-Mektebeti’l-Mekkiyye, 1. Basım, 1998.
• Zerkeşî, Ebû Abdullah Bedreddîn Muhammed ez-. el-Baḥru’l-muḥîṭ fî uṣûli’l-fiḳh. 8 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübî, 1. Basım, 1994.
• Zeylaî, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî b. Mihcen b. Yûnus es-Sûfî el-Bâriî. Tebyînü’l-ḥaḳāʾiḳ. 6 Cilt. Kahire: el-Matbaʿatü’l-Kübra el-Emîriyye, 1. Basım, 1895.