Conceptual and Grammatical Analysis of the Meaning of Tā-Hā 14

Yıl 2025, Sayı: 21, 151 - 182, 29.12.2025

Necla Yasdıman Demirdöven

https://doi.org/10.47502/mizan.1762123

Öz

This article aims to analyze the 14th verse of Surah Tā-Hā (إِنَّنِي أَنَا ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَاۖ فَٱعْبُدْنِي وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكْرِي) from linguistic and theological perspectives, focusing on the concepts of tawhid, worship, salāt, and dhikr. The verse’s double-pronoun structure (إِنَّنِي أَنَا), consecutive imperatives, the polysemy of the phrase “لِذِكْرِي,” variations in qirā’āt (recitations), and classical and modern interpretations of salāt are examined through a comparative methodology. The grammatical structure, the semantic impact of qirā’āt, and the etymology of the words are evaluated using classical and modern lexicons, i‘rāb works, and tafsir studies. Additionally, the content and translation preferences of 48 Turkish translations of the verse are quantitatively compared. This approach highlights the differences between classical and modern interpretive frameworks. The findings reveal the linguistic and theological richness of the verse and the Qur’an, as well as the transitions between classical and modern tafsir approaches. The study systematically explores the relationship between nahw (grammar) and tafsir, contributing to the conceptual integrity of the Qur’an through an interdisciplinary approach.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Tā-Hā 14 , Tawhid , Salāt , Dhikr

Etik Beyan

In the preparation of this study, all rules specified within the Higher Education Council’s Directive on Scientific Research and Publication Ethics have been observed. The study has been prepared originally and has neither been published elsewhere nor submitted for publication. The research involves no plagiarism, falsification, distortion, duplicate publication, salami publication, unfair authorship, or any other ethical violations. All sources used in the article have been cited in accordance with academic standards. This research does not require the approval of an ethics committee.

Destekleyen Kurum

İzmir Kâtip Çelebi University

Teşekkür

I would like to express my gratitude to the editorial board and the reviewers of Mizan journal for their attention, meticulous evaluation, and constructive contributions during the publication process of my article

Kavramsal ve Dilbilgisel Bakışla Taha 14. Âyetin Anlam Çözümlemesi

Öz

Bu makale, Tâ-Hâ Sûresi’nin 14. âyetini (إِنَّنِي أَنَا ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَاۖ فَٱعْبُدْنِي وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكْرِي) tevhid, ibadet, salât ve zikir kavramları çerçevesinde dilbilgisi ve teoloji açısından incelemeyi amaçlamaktadır. Âyetin çifte zamir yapısı (إِنَّنِي أَنَا), ardışık emirler, “لِذِكْرِي” tamlamasının çok anlamlılığı, kıraat farkları ve salât kavramının klasik ve modern yorumları karşılaştırmalı yöntemle analiz edilmiştir. Dilbilgisi yapısı, kıraatlerin anlam etkisi ve kelimelerin kökeni klasik ve modern sözlükler, i‘râb eserleri ve tefsir çalışmalarıyla değerlendirilmiştir. Makalede ayrıca 48 Türkçe mealin içerik ve çeviri tercihleri sayısal verilerle karşılaştırmaya dahil edilmiştir. Bu yöntemle klasik dönemle modern dönemin yorum farklılıkları ortaya çıkarılmıştır. Bulgular, âyetin ve Kur’ân’ın dilsel ve teolojik zenginliğinin yanı sıra, klasik ve modern tefsir yaklaşımları arasındaki geçişleri de ortaya koymuştur. Çalışma, nahiv-tefsir ilişkisini sistematik olarak ele alarak Kur’ân’ın kavramsal bütünlüğüne disiplinler arası katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgati , Tâ-Hâ 14 , Tevhid , Salât , Zikir

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi kapsamında belirtilen tüm kurallara uyulmuştur. Çalışma, özgün olarak hazırlanmış olup, başka bir yerde yayımlanmamış veya yayımlanmak üzere gönderilmemiştir. Araştırmada, intihal, sahtecilik, çarpıtma, tekrar yayımlama, dilimleme, haksız yazarlık ve diğer etik ihlaller yapılmamıştır. Makalede yararlanılan tüm kaynaklara usulüne uygun olarak atıf yapılmıştır. Araştırma, herhangi bir etik kurul izni gerektirmemektedir.

Destekleyen Kurum

İzmir Katip Çelebi Üniversitesi

Teşekkür

Makalemin yayımlanması sürecinde gösterdikleri ilgi, titiz değerlendirme ve yapıcı katkılarından dolayı Mizan dergisi editör kuruluna ve hakemlerine teşekkür ederim

Kaynakça

• Akşit, Eyup. “Metin Dilbilimsel Bir Analiz: Abdullah b. Revâha’nın Hz. Hamza’nın Şehadetine İlişkin Şiirinde Bağlaşıklık Öğeleri.” Balıkesir Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (2019), 127–156.
• Âlûsî, Şihâbeddin Mahmûd b. Abdullah el-Hüseynî. Rûhu’l-Meânî fî Tefsîri’l-Kur’âni’lAzîm ve’s-Seb’i’l-Mesânî. 16 cilt, thk. Ali Abdülbârî Atıyye. Beyrut: Dârü’lKütübi’l-İlmiyye, 1415.
• el-Askerî, Ebû Hilâl Hasan b. Abdullah, el-Furûk fi’l-Luğa, thk. Muhammed İbrahim Selîm, Kahire: Dâru’l-İlmi ve’s-Sekâfe, 1997.
• Bayraklı, Bayraktar. Yeni Bir Anlayışın Işığında Kur’ân Tefsiri. 21 cilt. 4. Basım. İstanbul: Bayraklı Yayınları, 2013.
• Bekiroğlu, Harun ve Ahmet Taşdoğan. “İsrâiloğulları’nın Taşıdığı Yük Meselesi: Taha Sûresi 20/87. Âyetiyle İlgili Bir İnceleme.” Diyanet İlmî Dergi 56/3 (2020), 721– 754.
• Behcet Sâlih. el-İʿrâbü’l-Mufassal li Kitâbi’llâhi’l-Mürettel. 12 Cilt. Beyrut/Amman: Dâru’l-Fikr, 1993.
• Beydâvî, Nâsıruddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer. Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Teʾvîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Mer‘aşlî. 5 cilt. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1418
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur’ân-ı Kerîm Türkçe Meali Âlisi ve Tefsiri. 8 cilt. İstanbul: Bilmen Basım ve Yayınevi, 1985.
• Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’s-sahîh. 8 cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1401/1981.
• Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l-Beyân. Çeviren: Ömer Faruk Hilmi. 14 cilt. İstanbul: Erkam Yayınları, 2012.
• Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh: Tâcü’l-Luğa ve Sıhâhu’l-Arabiyye. 6 cilt, thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. 4. Basım. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 1407/1987.
• Cora, Mustafa. “Kur’ân Tefsirinin Önemi / Kulluk ve Dini Görevle İlgisi.” Kesit Akademi 5/18 (2019), 87-100.
• Çelik, Yusuf. “Kuranda İbadet.” Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 41 (2014), 203-219.
• Çetiner, Bedreddin. Fâtiha’dan Nâs’a Esbâb-ı Nüzûl: Kur’ân Âyetlerinin İniş Sebepleri. 2 cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2002
• Daloğlu, Ahmet. “Allah ve ‘O’ (Kadir-i Mutlak) Neden Farklı Varlıklardır? Kozmik Hiyerarşinin Gizemi”. YouTube. 03 Ocak 2024. Erişim 2 Kasım 2025. https://www.youtube.com/watch?v=B2AUeqa4SiY
• Daloğlu, Ahmet. “Rabb, Allah, ‘O’ ve ‘Biz’ Kimdir?”. YouTube. 07 Eylül 2023. Erişim 2 Kasım 2025. https://www.youtube.com/watch?v=fM0aN7dToj8
• Daloğlu, Ahmet. Şeytan Haklıysa!. İstanbul: Şira Yayınları, 2025.
• Deâs, Ahmed Ubeyd – Humeydân, İsmâîl Mahmûd el-Kâsım. İ‘râbü’l-Kur’âni’l-Kerîm. 3 Cilt. Dımaşk: Dârü’l-Münîr ve Dârü’l-Fârisî, 1425/2004.
• Derviş, Muhyiddin Mustafa b. Ahmed. İ’rabu’l-Kur’ân ve Beyânühu. 9 cilt, Beyrut: Dâru’l-Yemâme-Dâru İbn Kesîr, 1415/1995.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yusuf b. Ali. el-Bahru’l-Muhît fî’t-Tefsîr. 10 cilt, thk. Sıtkı Muhammed Cemîl. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1420/2000.
• Esed, Muhammed. Kur’ân Mesajı: Meal-Tefsir. 2 cilt. İstanbul: İşaret Yayınları, 2015. Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbu’l-Ayn. 8 cilt. thk. Mehdî el-Mahzûmî, İbrâhîm esSâmirânî. Beyrut: Dârü ve Mektebeti’l-Hilâl, t.y.
• Ferrâ, Yahyâ b. Ziyâd. Meâni’l-Kur’ân. 3 cilt. thk. Ahmed Yûsuf Necâtî. Beyrut: Âlemü’lKütüb, 1980.
• Fîrûzâbâdî, Ebu’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb. el-Kâmûsü’l-Muhît. Beyrut: Dâr Sâdır, 2005.
• Işık, Şemsettin. “Tâhâ Sûresinin 95–97. Âyetlerini Anlama ve Anlamlandırmada İsrailiyyatın Etkisi”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/5 (Haziran 2014), 136–162.
• İbn Abbâd, İsmâîl b. Abbâd. el-Muhît fi’l-Luga. 11 cilt, thk. Muhammed Hasan Âl Yâsîn. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1414/1994.
• İbn Akîl, Bahâüddîn Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahmân. Şerhu İbn Akîl alâ Elfiyyeti İbn Mâlik. 4 cilt. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. Kahire: Dâru’t-Turâs, 1980.
• İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. 30 cilt, Tunus: edDâru’t-Tûnisiyye, 1405/1984.
• İbn Dureyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen. Cemheretü’l-Luga. 3 cilt, thk. Remzî Münîr Baʿlebekî. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 1407/1987.
• İbn Fâris, Ebu’l-Hüseyn Ahmed. Muʿcemü Mekâyîsi’l-Luğa. 6 cilt, thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1399/1979.
• İbn Hişâm el-Ensârî, Cemâleddîn Ebû Muhammed Abdullah b. Yûsuf. Muğni’l-Lebîb an Kütübi’l-E’ârîb. 2 cilt. thk. Mâzin el-Mubârek. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1985.
• İbn Hişâm el-Ensârî, Cemâleddîn Ebû Muhammed. Şerhu Katri’n-Nedâ ve Belli’s-Sadâ. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. Kahire: el-Mektebetü’t-Ticâriyye, 1963.
• İbn Hişâm el-Ensârî, Cemâleddîn Ebû Muhammed. Evḍaḥu’l-Mesâlik ilâ Elfiyyeti İbni Mâlik. 4 cilt. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. Kahire: Mektebetü’tTîcâriyye, 1967.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdülmelik b. Hişâm el-Himyeri el-Muʿâfirî (ö.218/833).
• es-Sîretü’n-Nebeviyye. thk. Mustafa es-Sekkâ, İbrâhîm el-Ebyârî, Abdülhafîz Şelebî. Kahire: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1375/1955.
• İbn Kesîr, İsmâil bin Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. 8 cilt, thk. Sâmî b. Muhammed esSelâme. 2. Basım. Riyad: Dâru’t-Taybe, 1420/1999.
• İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem el-İfrîkî. Lisânü’l-Arab. 15 cilt. Beyrut: Dâr Sâdır-Dâr Beyrut, 1414/1993.
• İbn Yaʿîş, Muvaffakuddîn Ebu’l-Bekā Yaʿîş b. Alî el-Mevsılî. Şerhu’l-Mufassal. 10 cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, t.y.
• İslamoğlu, Mustafa. Hayat Kitabı Kur’an: Gerçekçi Meal-Tefsir. 3. Basım. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2010.
• İzutsu, Toshihiko. Kur’ân’da Allah ve İnsan. çev. Süleyman Ateş. Ankara Üniversitesi Basımevi, 1975.
• Kasapoğlu, Abdurrahman. “Kişilik Gelişimi Açısından Namaz.” Hikmet Yurdu, Düşünce – Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 8/16 (2015/2), 11–54.
• Karaalp, Cahit. “Salât Kavramının Semantik Analizi.” İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (2018), 173-212.
• Karaman, Hayrettin – Çağrıcı, Mustafa – Dönmez, İbrahim Kâfi – Gümüş, Sadrettin. Kur’ân Yolu. 5 cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2006.
• Keskioğlu, Osman. Nüzûlünden Günümüze Kur’ân-ı Kerim Bilgileri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1987.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿu li Ahkâmi’l-Kurʾân. 20 cilt, thk. Ahmed el-Berdûnî ve İbrâhim Etfeyyiş. Kahire: Dâru’l-Hicr, 1384/1964.
• Mâtürîdî, Ebû Mansur Muhammed b. Muhammed. Tefsîru’l-Mâturidî, Te’vîlât-u Ehli’s-Sünne. 10 cilt, thk. Mecdi Baslum. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2005.
• Mesut Okumuş. “Semantik ve Analitik Açıdan Kur’ân’da Salât Kavramı.” Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/6 (2004), 1-30.
• Mevdûdî, Ebû’l-A‘lâ. Tefhîmu’l-Kur’ân. çev. Muhammed Han Kayanî vd. 7 cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, 2005.
• Monnot, Guy. “Kur’ân’da Tanrılar.” çev. Ramazan Adıbelli. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 11/1 (2011), 245–259.
• Mukâtil, Ebu’l-Hasan Mukâtil b. Beşir el-Ezdî el-Belhî. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. 5 cilt, thk. Abdullah Mahmud Şehâte. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 1423/2002.
• Müslim, İbnü’l-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. 5 cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1401/1981. Nahhâs, Ebu Ca’fer Ahmed bin Muhammed bin İsmâil. İ’râbu’l-Kur’ân. 5 cilt, thk. Abdülmümin Halil İbrahim. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2000.
• Nas, Hasan. “Zihniyet İnşası Bağlamında Kur’ân’da Rubûbiyet.” İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. İstanbul 2020.
• Nesefî, Ebu’l-Berekât Abdullah b. Ahmed. Medârikü’t-Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl. 3 cilt, thk. Yusuf Ali Bedîvî. Beyrut, Dâru’l-Kelami’t-Tayyib, 1419/1998.
• Okuyan, Mehmet. Geniş Açıklamalı Kur’ân Meal-Tefsir. 2. Basım. İstanbul: Haliç Üniversitesi Yayınları, 2022.
• Râgıb el-İsfahânî, Ebu’l-Kâsım el-Hüseyn b. Muhammed. el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvûdî. Dımaşk-Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1412/1992.
• Râzî, Fahreddin Ebû Abdillah Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-Ğayb – et-Tefsîru’lKebîr. 32 cilt, 3. Basım. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420/2000.
• Râzî, Zeynüddîn Muhammed b. Ebîbekr. Muhtâru’s-Sıhâh. thk. Yusuf eş-Şeyh Muhammed. 5. Basım. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, t.y.
• “Salât”. Muʿcem Doha’t-Târîhî li’l-Luğati’l-ʿArabiyye. Erişim 5 Aralık 2025. https://www.dohadictionary.org/dictionary
• Sâfî, Mahmûd. el-Cedvel fî İ’râbi’l-Kur’ân ve Sarfuhu. 20 cilt. Beyrut: Müessesetü’lEymân, 1416/1995.
• Semerkandî, Alâüddîn Muhammed b. Ahmed. Tuhfetü’l-Fukahâ. 3 cilt. Beyrut: Dâru’lKütübi’l-İlmiyye, 1984.
• Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osman. el-Kitâb. 4 cilt. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1988.
• Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’ân. Thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 2 cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1420/2000.
• Şamlıoğlu, Esra Erdoğan. Kur’ân’da Geçen Rab ve İlâh Kavramları Üzerine Semantik Bir İnceleme. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslâm Bilimleri (Tefsir) Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Taberî, Ebu Cafer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân. 26 cilt, thk. Abdullah b. Abdurrahman et-Türki ve Abdu’s-Sened Hasan Yemame. Kahire: Dâr Hacer, 1422/2001.
• Topaloğlu, Bekir. “Allah.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), cilt 2. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Ukberî, Ebu’l-Bekā Muhibbüddîn Muhammed b. Yûsuf, et-Tibyân fî İ’râbi’l-Kur’ân. Thk. Ali Muhammed el-Bicâvî. 2 cilt. Kahire: İsa el-Bâbî el-Halebî, 1396/1976.
• Ünsal, Fatıma. “Nüzûl-Sîret İlişkisi Bağlamında Taha Sûresi’nin Temel Vurguları.” UMDE Dini Tetkikler Dergisi 1/1 (Aralık 2018).
• Yasdıman Demirdöven, Necla. Kur’ân ve Mitolojiler: Kozmik Tuzak (Allah–Rab–O–Biz Ayrımı İddialarına Kavramsal ve Nahiv Temelli Reddiyeler). Ankara: İlahiyat Yayınları, 2025.
• Yasdıman Demirdöven, Necla. Kur’ân Tahlili (Sözlük, İ’rab (Kelime Analizi), Meal ve Tefsir Işığında). 12 cilt, İstanbul: Azim Dağıtım, 2022.
• Yıldırım, Celal. İlmin Işığında Asrın Kur’an Tefsiri. 14 cilt. İstanbul: Anadolu Yayınları, t.y.
• Yazır, Elmalılı M. Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. 10 cilt. İstanbul: Eser Neşriyat, 1979.
• Zebîdî, Muhammed Murtazâ el-Hüseynî. Tâcü’l-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs. 40 cilt. Kuveyt: Kültür, Sanat ve Edebiyat Konseyi Yayınları, 1385–1422/1965–2001.
• Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî. Meʿâni’l-Kurʾân ve İʿrâbüh. 5 cilt. thk. Abdulcelîl Abdu Şelebî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
• Zemahşerî, Mahmud b. Ömer. el-Keşşâf ʿAn Hakāiki’t-Tenzîl ve ʿUyûni’l-Ekâvîl fî Vucûhi’t-Tenzîl. 4 cilt. 3. Basım. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1407/1987.
• Zuhaylî, Vehbe. et-Tefsîru’l-Munîr fî’l-Akîde ve’ş-Şerîa ve’l-Menhec. 17 cilt. Dımaşk: Dârü’l-Fikr; Beyrut: Dârü’l-Fikr el-Muâsır, 1991.