Üniversite Yurt Yemekhanelerinde Tabak İsrafı: Psikolojik Bir İnceleme

Öz

Gıda israfı küresel ölçekte çevresel, ekonomik ve toplumsal sorunlara yol açan ciddi bir problemdir. Gıda israfının önemli bir kısmını oluşturan tabak israfı, tabakta bırakılan yenilebilir yiyecekleri tanımlamak için kullanılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, yurt yemekhanelerinden faydalanan üniversite öğrencilerinin tabak israfı davranışlarını, bu davranışa ilişkin duygu ve düşüncelerini ve israfa yönelik farkındalık düzeylerini sosyal bilişsel kuram çerçevesinde incelemektir. Araştırma, nitel betimsel araştırma deseni kullanılarak yürütülmüştür. Çalışma kapsamında 14 üniversite öğrencisiyle yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler, tümdengelim ve tümevarım yaklaşımlarının bir arada kullanıldığı hibrit içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiştir. Analiz sonucunda sekiz kategori (yemek hizmeti algısı, beslenme bilinci, tabak israfı deneyimi, tüketim ortamı, sosyal etki, duygular, tutum ve değerler, israf farkındalığı) ve yedi alt kategori (sunum, hijyen, porsiyon, lezzet, servis, aile, din) belirlenmiştir. Ortaya çıkan kategori ve alt kategoriler, kuramsal çerçeveyi oluşturan birey, çevre ve davranış boyutları esas alınarak sınıflandırılmıştır. Öğrencilerin büyük çoğunluğunun gıda israfını uygun olmayan bir davranış olarak değerlendirdiklerini ve bu nedenle pişmanlık ile üzüntü hissettiklerini belirtmelerine rağmen, sıklıkla tabak israfı yaptıkları görülmüştür. Ayrıca öğrencilerin yurt yemeklerine yönelik olumsuz algılara sahip oldukları, sağlıklı ve dengeli beslenme konusunda bilgi eksiklikleri bulunduğu ve gıda israfına ilişkin farkındalıklarının yetersiz olduğu belirlenmiştir. Yurt yemekhanelerinde tabak israfına yönelik herhangi bir yaptırımın bulunmaması, bu davranışın zamanla normalleşmesine ve kabul edilebilir bir uygulama olarak algılanmasına katkıda bulunmuştur. Elde edilen bulgular, bireysel, davranışsal ve çevresel etmenlerin karşılıklı etkileşimini vurgulayan sosyal bilişsel kuram çerçevesinde tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Gıda İsrafı
• Tabak İsrafı
• Üniversite Yurt Yemekhaneleri
• Sosyal Bilişsel Kuram
• Karşılıklı Belirleyicilik
• Gözlem Yoluyla Öğrenme

Plate Waste in University Dormitory Dining Halls: A Psychological Analysis

Öz

Food waste is a major global issue with environmental, economic, and social impacts. Plate waste, a key part of food waste, refers to edible food left uneaten on plates. This study aims to explore the plate waste behaviors of university students using dormitory dining halls, their related thoughts and feelings, and their awareness of food waste within the framework of social cognitive theory. The research used a qualitative descriptive research design. Semi-structured interviews were conducted with 14 university students. The data obtained were analyzed through a hybrid content analysis method combining deductive and inductive approaches. Eight categories (perception of food service, nutritional awareness, plate waste experience, consumption setting, social influence, emotions, attitudes and values, waste awareness), and seven subcategories (presentation, hygiene, portion, taste, service, family, religion) were identified. The resulting categories and subcategories were classified under the individual, environment, and behavior components of the theoretical framework. Although the majority of students considered food waste to be an inappropriate behavior and reported feelings of regret and sadness when engaging in it, they were nevertheless found to frequently waste food on their plates. In addition, students were found to hold negative perceptions of dormitory meals, possess insufficient knowledge regarding healthy and balanced nutrition, and demonstrate limited awareness of food waste. The absence of any sanctions against plate waste in dormitory dining halls appears to have contributed to the normalization of this behavior over time, leading it to be perceived as an acceptable practice. The findings were discussed within the framework of social cognitive theory, which emphasizes the reciprocal interaction among personal, behavioral, and environmental factors.

Anahtar Kelimeler

• Food Waste
• Plate Waste
• Dormitory Dining Halls
• Social Cognitive Theory
• Reciprocal Determinism
• Observational learning

Kaynakça

1. Akder R. N., Meseri R. & Çakıroğlu F. P. 2018, “Okul Çağı Çocukluk Döneminde Beslenme Eğitimi.” Ankara Sağlık Bilimleri Dergisi 7/2, 1–10. DOI: 10.1501/Asbd_0000000082
2. Akmeşe H. & İlyasov A. K. 2022, “Açık Büfe Servis Sisteminde Gıda İsrafı: Rus Misafirler Üzerine Bir İnceleme.” Journal of Global Tourism and Technology Research 3/1, 1–14. DOI: 10.54493/jgttr.996373
3. Antasouras G., Vasios G. K., Kontogiorgis C., Ioannou Z., Poulios E., Deligiannidou G. E., Troumbis A. Y. & Giaginis C. 2023, “How to Improve Food Waste Management in Hospitals through Focussing on the Four Most Common Measures for Reducing Plate Waste.” The International Journal of Health Planning and Management 38/2, 296–316. DOI: 10.1002/hpm.3586
4. Arslan S. A., Daşkapan A. & Çakır B. 2016, “Üniversite Öğrencilerinin Beslenme ve Fiziksel Aktivite Alışkanlıklarının Belirlenmesi.” TAF Preventive Medicine Bulletin 15/3, 171–180. DOI: 10.5455/pmb.1-1436432564
5. Babich R. & Smith S. 2010, “Cradle to Grave: An Analysis of Sustainable Food Systems in a University Setting.” Journal of Culinary Science & Technology 8, 180–190. DOI: 10.1080/15428052.2010.535747
6. Bandura A. 1986. Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory. Englewood Cliffs.
7. Bandura A., Ross D. & Ross S. A. 1961, “Transmission of Aggression through Imitation of Aggressive Models.” The Journal of Abnormal and Social Psychology 63/3, 575–582. DOI: 10.1037/h0045925
8. Cavazos R. L., Taylor K., Eary R. B. & Doty S. 2023, “Institutional and Individual Effects of Greenwashing on Food Waste.” Sustainability 15/1, 221. DOI: 10.3390/su15010221

9. Ceyhun Sezgin A. & Ateş A. 2020, “Otel İşletmelerinde Gıda İsraf Boyutunu Belirlemeye Yönelik Bir Araştırma.” Journal of Tourism & Gastronomy Studies 8/4, 3489–3507. DOI: 10.21325/jotags.2020.773
10. Cialdini R. B., Kallgren C. A. & Reno R. R. 1991. “A Focus Theory of Normative Conduct: A Theoretical Refinement and Reevaluation of the Role of Norms in Human Behavior.” Ed. M. P. Zanna, Advances in Experimental Social Psychology. Academic Press, 201–234.
11. Conner D. S. 2019. “Institutional Food Service.” Ed. D. M. Kaplan, Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics. Dordrecht. DOI: 10.1007/978-94-024-1179-9_80
12. Creswell J. W. 2013. Nitel Araştırma Yöntemleri. Çev. M. Bütün & S. B. Demir. Ankara.
13. Creswell J. W. & Poth C. N. 2016. Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches. Thousand Oaks.
14. Çalışkan D. & Hatırlı S. A. 2023, “İsraf Ekonomisinin Teorik Analizi.” Selçuk Üniversitesi Akşehir Meslek Yüksekokulu Sosyal Bilimler Dergisi 15, 53–64.
15. Dere İ. & Çinikaya C. 2023, “Tiflis Bildirgesi ve BM 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının Çevre Eğitimi ve İklim Değişikliği Dersi Öğretim Programına Yansımaları.” Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 13/1, 1343–1366. DOI: 10.48146/odusobiad.1218188
16. Elshaer I., Sobaih A. E. E., Alyahya M. & Abu Elnasr A. 2021, “The Impact of Religiosity and Food Consumption Culture on Food Waste Intention in Saudi Arabia.” Sustainability 13/11, 6473. DOI: 10.3390/su13116473
17. Engström R. & Carlsson-Kanyama A. 2004, “Food Losses in Food Service Institutions: Examples from Sweden.” Food Policy 29/3, 203–213. DOI: 10.1016/j.foodpol.2004.03.004
18. Eriksson M., Osowski C. P., Malefors C., Björkman J. & Eriksson E. 2017, “Quantification of Food Waste in Public Catering Services: A Case Study from a Swedish Municipality.” Waste Management 61, 415–422. DOI: 10.1016/j.wasman.2017.01.035
19. Ermiş E., Doğan E., Erilli N. & Satıcı A. 2015, “Üniversite Öğrencilerinin Beslenme Alışkanlıklarının İncelenmesi: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Örneği.” Spor ve Performans Araştırmaları Dergisi 6/1, 30–40. DOI: 10.17155/spd.67561
20. Fereday J. & Muir-Cochrane E. 2006, “Demonstrating Rigor Using Thematic Analysis: A Hybrid Approach of Inductive and Deductive Coding and Theme Development.” International Journal of Qualitative Methods 5/1, 80–92. DOI: 10.1177/160940690600500107
21. Ferreira M., Martins M. L. & Rocha A. 2013, “Food Waste as an Index of Foodservice Quality.” British Food Journal 115/11, 1628–1637. DOI: 10.1108/BFJ-03-2012-0051
22. Ganglbauer E., Fitzpatrick G. & Comber R. 2013, “Negotiating Food Waste: Using a Practice Lens to Inform Design.” ACM Transactions on Computer-Human Interaction 20/2, 1–25.
23. Girotto F., Alibardi L. & Cossu R. 2015, “Food Waste Generation and Industrial Uses: A Review.” Waste Management 45, 32–41. DOI: 10.1016/j.wasman.2015.06.008
24. Guimarães N. S., Reis M. G., Júnio F. E. d. M., Fontes L. d. A., Raposo A., Saraiva A., Zandonadi R. P., Alturki H. A., Albaridi N. A. & de Carvalho I. M. M. 2024, “From Plate to Planet: A Systematic Review and Meta-Analysis on Strategies to Reduce Plate Food Waste at Food Services.” Sustainability 16/20, 9099. DOI: 10.3390/su16209099
25. Hamilton C., Denniss R. & Baker D. 2005. Wasteful Consumption in Australia. Discussion Paper No. 77. Canberra.
26. Hsieh H.-F. & Shannon S. E. 2005, “Three Approaches to Qualitative Content Analysis.” Qualitative Health Research 15/9, 1277–1288. DOI: 10.1177/1049732305276687
27. Ilić A., Bituh M., Brečić R. & Colić Barić I. 2022, “Relationship between Plate Waste and Food Preferences among Primary School Students Aged 7–10 Years.” Journal of Nutrition Education and Behavior 54/9, 844–852. DOI: 10.1016/j.jneb.2022.04.003
28. Iwasaki S., Prasopsin S. & Phutthai T. 2021, “Quantifying Avoidable Food Waste and Identifying Its Underlying Causes: A Case Study of a University Dormitory in Thailand.” Applied Environmental Research 43/4, 55–67. DOI: 10.35762/AER.2021.43.4.5
29. Kartal M., Bucak F. K. & Balcı E. 2017, “Üniversite Öğrencilerinin Beslenme Kültürleri.” Sağlık Akademisyenleri Dergisi 4/4, 332–338. DOI: 10.5455/sad.13-1511164129
30. Kilgore S. M., Krasinski K. E., Olushola-Oni M. A., Lieu C., Javier C., Perdomo Baca J. & Snyder B. 2026, “Quantifying Food Waste Produced in Dormitories: A Case Study from a University in New York, USA.” Challenges 17/1, 11. DOI: 10.3390/challe17010011
31. Koçak E., Arlı H., Zengin D., Doğan N. & İlyasoğlu H. 2023, “Öğrenci Yemekhanesinde Tabak İsrafının Nedenlerinin Araştırılması: Gümüşhane Üniversitesi Örneği.” Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi 12/2, 592–598.
32. Lazell J. 2016, “Consumer Food Waste Behaviour in Universities: Sharing as a Means of Prevention.” Journal of Consumer Behaviour 15/5, 430–439. DOI: 10.1002/cb.1581
33. Martins M. L., Rodrigues S. S., Cunha L. M. & Rocha A. 2016, “Strategies to Reduce Plate Waste in Primary Schools: Experimental Evaluation.” Public Health Nutrition 19/8, 1517–1525. DOI: 10.1017/S1368980015002797
34. McMaster A. L. 2020. Understanding Food Waste Produced by Tertiary Students Living in Student Flats: Implications for Marketers and Policy Makers. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, University of Canterbury, New Zealand.
35. Miles M. B., Huberman A. M. & Saldana J. 2014. Qualitative Data Analysis. Thousand Oaks.
36. Muştu Ç., Ceylan V. & Sarıışık M. 2020, “COVID-19 Virüs Salgını Kaynaklı Karantina Sürecinin Evsel Gıda Atıklarına Etkileri.” Tarım Ekonomisi Dergisi 26/2, 157–165.
37. Nikolaus C. J., Nickols-Richardson S. M. & Ellison B. 2018, “Wasted Food: A Qualitative Study of US Young Adults’ Perceptions, Beliefs and Behaviors.” Appetite 130, 70–78. DOI: 10.1016/j.appet.2018.07.026
38. Özçiçek Dölekoğlu C. 2017, “Gıda Kayıpları, İsraf ve Toplumsal Çabalar.” Tarım Ekonomisi Dergisi 23/2, 179–186. DOI: 10.24181/tarekoder.364946
39. Özçiçek Dölekoğlu C. & Var I. 2016. “Tabakta Kalan Yemekler: Üniversite Yemekhanesinden Örnek.” XII. Tarım Ekonomi Kongresi Bildiri Kitabı, 2067–2074.
40. Özütürker S. & Özer B. K. 2016, “Erzincan Üniversitesi Öğrencilerinin Beslenme Alışkanlıkları ve Antropometrik Özelliklerinin Değerlendirilmesi.” Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9/2, 63–74.
41. Principato L., Secondi L. & Pratesi C. A. 2015, “Reducing Food Waste: An Investigation on the Behaviour of Italian Youths.” British Food Journal 117/2, 731–748. DOI: 10.1108/BFJ-10-2013-0314
42. Reynolds C., Goucher L., Quested T., Bromley S., Gillick S., Wells V. K., Evans D., Koh L., Kanyama A. K., Katzeff C., Svenfelt Å. & Jackson P. 2019, “Consumption-Stage Food Waste Reduction Interventions: What Works and How to Design Better Interventions.” Food Policy 83, 7–27. DOI: 10.1016/j.foodpol.2019.01.009
43. Sandelowski M. 2000, “Whatever Happened to Qualitative Description?” Research in Nursing & Health 23, 334–340. DOI: 10.1002/1098-240X(200008)23:4<334::AID-NUR9>3.0.CO;2-G
44. Schanes K., Dobernig K. & Gözet B. 2018, “Food Waste Matters: A Systematic Review of Household Food Waste Practices and Their Policy Implications.” Journal of Cleaner Production 182, 978–991. DOI: 10.1016/j.jclepro.2018.02.030
45. Sezek F., Kaya E. & Doğan S. 2008, “Üniversite Öğrencilerinin Genel Beslenme Alışkanlıkları, Katkılı Besinler Hakkındaki Bilgi, Görüş ve Tutumları.” Çankaya University Journal of Arts and Sciences 1/10, 117–134. Kaynak: https://izlik.org/JA69WM93WM
46. Silvennoinen K., Heikkilä L., Katajajuuri J. M. & Reinikainen A. 2015, “Food Waste Volume and Origin: Case Studies in the Finnish Food Service Sector.” Waste Management 46, 140–145. DOI: 10.1016/j.wasman.2015.09.010
47. Strong K. A., Parks S. L., Anderson E., Winett R. & Davy B. M. 2008, “Weight Gain Prevention: Identifying Theory-Based Targets for Health Behavior Change in Young Adults.” Journal of the American Dietetic Association 108/10, 1708–1715. DOI: 10.1016/j.jada.2008.07.007
48. Taylor M. C. 2005. “Interviewing.” Ed. I. Holloway, Qualitative Research in Health Care. Maidenhead, 39–55.
49. Tekin Ö. A., Yüce S. & Ergürbüz E. 2021. “Üniversite Öğrencilerinin Gıda İsrafı Tutumları Üzerine Ampirik Bir Araştırma.” Co-Eds. Daha İyi Bir Dünya İçin Turizm. Florida, 174–191.
50. Thyberg K. L. & Tonjes D. J. 2016, “Drivers of Food Waste and Their Implications for Sustainable Policy Development.” Resources, Conservation and Recycling 106, 110–123. DOI: 10.1016/j.resconrec.2015.11.016
51. Tomasello M. 2014, “The Ultra-Social Animal.” European Journal of Social Psychology 44/3, 187–194. DOI: 10.1002/ejsp.2015
52. United Nations Environment Programme (UNEP). 2024. Food Waste Index Report 2024. Nairobi. Kaynak: https://www.unep.org/resources/publication/food-waste-index-report-2024
53. Ündevli A., Kadam G., Bekdik Y. L., Yılmaz H. İ. & Çobanoğlu F. 2019, “Aydın İlinde Gıda İsrafının Belirlenmesi: Bir Örnek Olay Çalışması.” Tarım Ekonomisi Dergisi 25/2, 169–184. DOI: 10.24181/tarekoder.592049
54. Vidgen H. A. & Gallegos D. 2014, “Defining Food Literacy and Its Components.” Appetite 76, 50–59. DOI: 10.1016/j.appet.2014.01.010
55. Whitehair K. J., Shanklin C. W. & Brannon L. A. 2013, “Written Messages Improve Edible Food Waste Behaviors in a University Dining Facility.” Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics 113/1, 63–69. DOI: 10.1016/j.jand.2012.09.015
56. Wu Y., Tian X., Li X., Yuan H. & Liu G. 2019, “Characteristics, Influencing Factors, and Environmental Effects of Plate Waste at University Canteens in Beijing, China.” Resources, Conservation and Recycling 149, 151–159. DOI: 10.1016/j.resconrec.2019.05.022
57. Yılmaz E. & Özkan S. 2007, “Üniversite Öğrencilerinin Beslenme Alışkanlıklarının İncelenmesi.” Fırat Sağlık Hizmetleri Dergisi 2/6, 87–104.
58. Zhao X. & Manning L. 2019, “Food Plate Waste: Factors Influencing Insinuated Intention in a University Food Service Setting.” British Food Journal 117/7, 1536–1549. DOI: 10.1108/BFJ-07-2018-0481