Кыргыз жана Түрк Тилдериндеги Фузия Кубулушу

Öz

Дүйнөдөгү тилдер морфологиялык классификация боюнча төрткө бөлүнөт: агглютинативдүү (жалганма), аморфтук (уңгучул), флективдүү (кубулма) жана инкорпоративдик (сөз-сүйлөм). Бул классификациянын шарттуу экендигин бир топ окумуштуулар белгилешет. Анткени, белгилүү бир топтогу тилдерге мүнөздүү болгон тилдик бирдиктер башка топтогу тилдерде да кездешүүсү толук мүмкүн. Мисалы, кыргыз тили агглютинативдүү тилдердин тобуна кирсе да, флективдүү, аморфтук тилдерге таандык өзгөчөлүктөрдү табууга болот. Же болбосо флективдүү тилдерден агглютинативдүү тилдерге таандык өзгөчөлүктөрдү да кездештирүү мүмкүн. Бул макалада сыпаттоо, анализ жана синтез, классификация, салыштырма-типологиялык ж.б. методдордун жардамы менен, негизинен, флективдүү тилдерге мүнөздүү болгон фузия кубулушу кыргыз жана түрк тилинде да айрым сөздөрдө кездешери аныкталды. Мисалы, кыргыз тилинен сүйлө (сөз+ла=сүйлө), ойно (оюн+ла=ойно), чаап (чап+ып=чаап) ж.б. сөздөрдү мисал келтирүүгө болот. Түрк тилинде да ушул сыяктуу эле мисалдарды табуу мүмкүн: söz+la=söyle, dinle+yor=dinliyor, benze+a=benze ж.б. Фузия кубулушу кыргыз жана түрк тили үчүн мүнөздүү кубулуш болбосо дагы, анын айрым көрүнүштөрү бар экендигин белгилөөгө болот.

Anahtar Kelimeler

• фузия кубулушу
• кыргыз тили
• түрк тили

Etik Beyan

“Кыргыз жана түрк тилидериндеги фузия кубулушу” аттуу изилдөө ишин жазуу процессинде илимий эрежелер, этика эрежелери жана цитата эрежелери сакталган. Чогултулган маалыматтар бурмаланган эмес, жарыялоо үчүн башка академиялык басылмаларга жөнөтүлгөн эмес. Керектүү этикалык уруксат - Кыргыз-Түрк «Манас» университети кеңешинин 31-май 2024 тарых жана 2024_9 номурлуу чогулушунда алынган. Изилдөөчүлөрдүн салым кошуусу боюнча пайыздык билдирүү: Изилдөөчүлөрдүн кошкон салымдары тең болуп эсептелет. Конфликт билдирүүсү: Изилдөөдө эч кандай конфликт потенцсиал жок деп эсептелет. Каржы билдирүүсү: Бул изилдөө үчүн эч кандай мекемеден же уюмдан каржы алынган эмес. Жасалма интеллек жана анын түрлөрүн колдонуу боюнча билдирүү: Жасалма интеллект жана анын түрлөрү бул макаланы жазууда колдонулган эмес. Маалымат алмашуу боюнча билдирүү: Биз бул изилдөөнүн маалыматтарын тиешелүү "этикалык принциптер жана редакциялык саясат" бөлүмүндө белгиленген шарттарга ылайык, натыйжаларды ырастоо максатында акылга сыярлык суроо-талап боюнча жеткире аларбызды билдиребиз.

The Fusion Phenomenon in Kyrgyz and Turkish Languages

Öz

Languages around the world are classified into four categories based on morphology: agglutinative, isolating, fusional, and incorporative. Many linguists note that this classification is conditional, as linguistic features typical of one language group may also be found in languages of other groups. For example, although the Kyrgyz language belongs to the agglutinative language group, it also contains features characteristic of fusional and isolating languages. Similarly, features typical of fusional languages can be found in agglutinative languages. This article primarily focuses on the phenomenon of fusion, which is characteristic of fusional languages, and demonstrates that certain words in both the Kyrgyz and Turkish languages exhibit fusion. For instance, in Kyrgyz, examples like сүйлө (сөз + ла = сүйлө), ойно (оюн + ла = ойно), and чаап (чап + ып = чаап) can be cited. In Turkish, similar examples can also be found: söz + la = söyle, dinle + yor = dinliyor, benze + a = benze, etc. Although fusion is not a dominant phenomenon in Kyrgyz and Turkish, it is evident that certain forms of fusion exist in these languages.

Anahtar Kelimeler

• Fusion phenomenon
• Kyrgyz language
• Turkish language

Etik Beyan

During the writing process of the study “The Fusion Phenomenon in Kyrgyz and Turkish Languages” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. In addition, permission was obtained from the Kırgız-Türk Manas University Social and Humanities Sciences Ethics Committee (Date: 31/05/2024 and Decision no: 2024/9) to conduct the research. Statement of Contribution Rate of Researchers: The contribution rates of the authors in the study are equal. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: We declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, we can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

Kaynakça

1. Abduvaliyev, İ. (2008). Kyrgyz tilinin morgologiyasy. Poligraf resurs.
2. Abdyrahmanova, R. D. (2014). Lingvisticheskaya tipologiya. KRSU.
3. Ahmanova, O. (1966). Slovar lingvisticheskih terminov. "Sovetskaya ensiklopediya".
4. Alimova, M. (2018). Nekotoryye tipologicheskiye osobennosti slova v strukture uzbekskogo yazyka. European science, № 10 (42).).28-42. https://cyberleninka.ru
5. Arakin, V. (1989). Tipologiya yazykov i problema metodicheskogo prognozirovaniya. Moskva: "Vysshaya Shkola".
6. Baskakov, A. N. (1979). Istoriko-tipologiçeskaya morfologiya tyurskih yazıkov. Nauka.
7. Ergin, M. (2009). Türk Dil Bilgisi. Bayrak Yayınları.
8. Gadjiyeva, A. Yu. (2013). O roli vnutrenney i vneshney fleksii v slovo v formoobrazovanii tyurkskih yazykov (O hronologii protsessa vovlechonnosti flektivnyh mehanizmov). Uchenyye zapiski Tavricheskogo natsionalnogo universiteta imeni V.I. Vernadskogo. Seriya "Filologiya. Sotsiyalnyye komunikatsii". Tom 26 (65). № 1, 313-317. https://cyberleninka.ru

9. Humboldt, F. V. (1984). O roli vnutrenney i vneshney fleksii v slovo i formoobrazovanii. Humboldt F.V. Izbranyye trudy po yazykoznaniyu. Progress.
10. Ibragimov, S. (2000). Til iliminin negizderi. Raritet info.
11. Japarov, Sh. jana Sydykova,T. (2013). Azyrky kyrgyz tilinin fonetikasy. Teknik BB KTMU.
12. Guseynov, Ş. (t.y.). http://jurnal.org/articles/2009/fill59.html
13. Karasayev, H. (2009). Kyrgyz tilinin orfografiyalyk sozdugu. Maml. til jana ensiklopediya .
14. Karatayeva, S. (2020). Morfemalardyn chekteshken jerinde kelip chykkan sozulma unduulor. Nauka, novyye tehnologii i innovatsii Kyrgyzstana. №10, 255-260. https://doi.org/10.26104/NNTIK.2019.45.557
15. Koduhov, V. I. (1987). Vvedeniye v yazykoznaniye. "Prosvesheniye".
16. Kononov, A. N. (1971). Struktura i istoriya tyurkskih yazykov. İchinde: Kononov A.,O fuzii v tyurkskih yazykah (108-120-б). Nauka.
17. Kononov, A. N. (1980). Grammatika tyurskih runiçeskih pamyatnikov. Nauka.
18. Korkmaz, Z. (1960). Türkçede Ek Yığılması Olaylarının Meydana Gelişi Üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 8, 173-180.
19. Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. TDK Yayınları.
20. Kuznetsov, P. (2009). Morfologicheskiye klassifikatsiya yzykov. Materiyaly k kursam yazykov. URSS.
21. Manas, Sayakbay Karalayevdin variyanty boyuncha. (2010). Tuz.: A. Jainakova, A. Akmataliyev. Sozduktu dayardagan A. Mamytov. Surottoru T. Gertsendiki. Turar.
22. Menges K. G. (2000). Turk elderi jana alardyn tilderi. Turkologiyaga kirishuu. (Kotorgon: Taalay Abdiyev). Elita basma borboru.
23. Musayev, S. J. (1998). Jalpy til ilimi. İlim.
24. Oruzbayeva, B. O. (1972). Lingvistikalyk terminderdin kyrgyzcha-oruscha sozdugu. Ilim.
25. Reformatskiy, A. A. (1996). Vvedeniye v yazykovedeniye. Aspent Press.
26. Sharafutdinova. N. S. (2008). Teoriya i istoriya lingvisticheskoy nauki. Vostok-Zapad.
27. Tenishev, E. (2011). Izbrannyye trudy. IIYAL UNTS RAN.
28. Кudaibergenov, S., Tursunov, A. jana Sadykov, J. (1980). Kyrgyz adabiy tilinin grammatikasy. İlim Basması.
29. Karalaev, S. (2010). Manas: baatjrdjk äpos: Saqkbay Karalaevdin variantj boüncha. ed. Zhaĭnakova, A., Akmataliev, A., & Gert︠s︡en, T., Turar.