On the Origin Myth of the Khakas Kharga (Crow) Tribe

Öz

This study examines the origin myths of the Kharga (Crow) tribe, a branch of the Shors among the South Siberian Turks, within the framework of Shamanic belief systems. By analyzing different versions of the narratives, particular attention is given to the motifs of the flood, the sacred mountain, birds as totem or spitir animals, and crisis themes in anthropogonic myths. In these myths, Khara Tag occupies a central position as both an ancestral mountain and a sacred space. In Khakas folklore, the mountain is associated with birth and death, symbolizing a return to the ancestors and serving as the dwelling place of spiritual beings. The Kharga myth shows significant parallels with the anthropogonic legends of other Turkic groups. Furthermore, the study demonstrates how the mountain cult, together with totemic bird motifs, functions as a key element in the construction of collective memory and ethnic identity. It is concluded that although the crow does not appear as a salvific totemic animal in these narratives, the sacralization of Khara Tag legitimizes the tribe’s origins and reinforces its place within Khakas cultural consciousness.

Anahtar Kelimeler

• Khakas
• Shor
• Shamanism
• crow
• anthropogonic myths

Hakas Harğa (Karga) Aşiretinin Köken Miti Üzerine

Öz

Bu çalışma, esas olarak Güney Sibirya Türklerinden Şorların bir kolu olan ve günümüzde Hakaslar arasında Harğa (Karga) adıyla varlığını sürdüren aşiretin köken anlatılarını ve bunların Şamanik inanç sistemi içerisindeki yerini incelemektedir. Aşiretin köken mitinin farklı varyantları karşılaştırmalı olarak ele alınmakta, özellikle tufan, dağ, totem hayvanı olarak kuşlar ve antropogonik mitlerdeki kriz temaları üzerinde durulmuştur. Anlatılarda Hara Tağ’ın soy dağı ve kutsal mekân olarak merkezi konumu dikkat çekmektedir. Hakas folklorunda dağ, doğum ve ölümle ilişkilendirilen bir mekân olmasının yanı sıra hem atalara dönüş hem de kutsal varlıkların ikamet yeri olarak tasvir edilmektedir. Bu bağlamda Harğa aşiretinin köken miti, diğer Türk topluluklarının antropogonik mitleriyle paralellikler göstermektedir. Çalışmada ayrıca Şamanizmde dağ kültünün, totemik hayvan anlatılarıyla birlikte toplumsal kimlik ve kolektif hafızanın inşasında oynadığı rol ortaya konulmuştur. Son olarak Harğa aşiretinin etnik hafızasında karganın kurtarıcı rol üstlenmemekle birlikte, Hara Tağ’ın kutsallaştırılması üzerinden soyun meşrulaştırıldığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hakas
• Şor
• Şamanizm
• karga
• antropogonik mitler

Kaynakça

1. Aristov, N. A. (2007). Zametki ob etniçeskom sostave Tyurkskih plemen i narodnostey i svedeniya ob ih çislennosti, içinde Uryanhay. Tıva depter. Antologiya nauçnoy i prosvetitelskoy mısli o drevney Tuvinskoy zemle i ee naselnikah, ob Uryanhaye-Tannu Tuve, uryanhaytsah-Tuvintsah, o drevnostyah Tuvı: v 7 tt. T. 2: Plemena Sayano-Altaya. Uryanhaytsı (IV v. – naçalo XX v.) (Haz. S. K. Şoygu), (s. 282–353), Мoskva: Slovo.
2. Burnakov, V. A. (2006). Duhi srednogo mira v traditsionnom mrovozzrenii Hakasov. Novosibirsk: İzd-vo İnstituta arheologii i etnografii SO RAN.
3. Burnakov, V. A. (2010). Obraz vranovıh ptits v mirovozzrenii Hakasov. Problemı istorii, filologii, kulturı, Vp. 30, 4, 346–362.
4. Burnakov, V. A. (2021). Poçitaniye “zemli-vodı” v traditsii severnıh Hakasov-Kızıltsev (konets XIX- seredina XX v.). Vestnik arheologii, antropologii i etnografii, 3 (54), 196-205.
5. Burnakov, V. A., Burnakov, A. A., Torbostayev, K. M., Tsıdenova, D. Ts. (2014). Tigǐr tayığ – jertvoprinoşeniye Nebu v kulture Hakasov (konets XIX-naçalo XXI veka). Vestn. Novosib. gos. un-ta. Seriya: İstoriya, filologiya. T. 13, Vp. 5: Arheologiya i etnografiya, 271–283.
6. Butanayev, V. Y. (1993). Proishojdeniye i rasseleniye Hakasskih seokov, içinde Etniçeskaya istoriya narodov Yujnoy Sibiri i Tsentralnoy Azii (s. 235-263). (Red. B. R. Zoriktuyev). Novosibirsk: Nauka.
7. Butanayev, V. Y. (1994). Proishojdeniye Hakasskih rodov i familii/Hooray söökterǐ paza pǐçǐkke kǐrceñ öbekelerǐ. Abakan: Laboratoriya etnografii NİS AGPİ.
8. Butanayev, V. Y. (2003). Burhanizm Tyurkov Sayano-Altaya. Abakan: İzd.-vo Hakasskogo gosudarstvenogo universiteta im. N. F. Katanova.

9. Butanayev, V. Y. ve Butanayeva, İ. İ. (1982). Çirĭm tamırları. Hakas kip-çoohtarı. Abakan: Hakasskoe otdelenie, Krasnoyarskogo knizhnogo izd.
10. Butanayev, V. Y. ve Butanayeva, İ. İ. (1996a). Harğa çonı, içinde Hooray çonnıñ törellerǐ (s. 124-125), Abakan: Laboratoriya etnografii NİS HGU.
11. Butanayev, V. Y. ve Butanayeva, İ. İ. (1996b). Abalar, içinde Hooray çonnıñ törellerǐ (s. 52-53), Abakan: Laboratoriya etnografii NİS HGU.
12. Butanayev, V. Y. ve Torbostayev, K. M. (2007). Birusintsı, içinde Entsiklopediya respubliki Hakasiya T. 1 (s. 81). Abakan: Polikor.
13. Campbell, J. (2020). Tanrıçalar ve tanrıça’nın dönüşümleri (Çev: Nur Küçük). İstanbul: İthaki Yayınları.
14. Davletov, T. B. (2015). Ah Çǐbek Arığ. Hakas Türklerinin kız alp yiğitlik destanı. Ankara: TÜRKSOY Yayınları.
15. Davletov, T. (2025). Sibirya Türklerinde Şamanizm ve milliyetçilik. İstanbul: Sarmal Kitabevi.
16. Dırenkova, N. P. (1940). Şorskiy folklor. Zapisi, perevod, vstupitelnaya statya i primeçaniya. Moskva: İzd-vo akademii nauk SSSR
17. Drevnetyurkskiy Slovar. (1969). V. M. Nadelyayev, D. M. Nasilov, E. R. Tenişev, A. M. Şerbak (Red.). Leningrad: Nauka.
18. Erkoç, H. İ. (2018). Çin ve Tibet Kaynaklarına göre Göktürk mitleri. Belleten, 82 (293), 51-82.
19. Gören, E. (2021). Homerosçu ilahiler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
20. Hakassko-Russkiy Slovar. (2006). O. V. Subrakova (Red.). Novosibirsk: Nauka.
21. Harva, U. (2015). Altay panteonu. Mitler, ritüeller, inançlar ve tanrılar (Çev: Ömer Suveren). İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
22. Hesiodos. (2020). Theogonia-İşler ve günler (Çev: Azra Erhat, Sabahattin Eyüboğlu). VII. Basım. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
23. Katanov, N. F. (2000). N. F. Katanov. Tallap alğan pǐlǐg toğıstarı. Hakas folklorınıñ paza etnografiyazınıñ tekstterǐ (Haz: V. Y. Maynagaşeva ve V. N. Tugujekova). Ankara: TÜRKSOY Yayınları.
24. Kenin Lopsan, M. (2002). Tıva Hamnarnıñ torulgaları. Mifı Tuvinskih Şamanov. Kızıl: Novosti Tuvy.
25. Kızlasov, İ. L. (1982). Gora-praroditelnitsa v folklore Hakasov. Sovetskaya Etnografiya, 2, 83-92.
26. Kimeyev, V. M. (2014). Problema etnogeneza Şortsev. Vestnik Kemerovskogo gosudarstvennogo universiteta, 3(59), T. 3, 54-66.
27. Kositskaya, İ. (2011). Moyi korni, içinde Ada çir-suu=Oteçestvo: Kraevedçeskiy almanah, Vp. I (s. 93-96), Abakan: M-vo kulturı Resp. Hakasiya, GBUK RH “NB im. N. G. Domojakova”.
28. Lvova, E. L., Oktyabrskaya, İ.V., Sagalayev, A. M. ve Usmanova, M. S. (2013). Güney Sibirya Türklerinin geleneksel dünya görüşleri. Kainat ve zaman. Nesneler dünyası (Çev: Metin Ergun). Konya: Kömen Yayınları.
29. Maynagaşev, S. D. (1916). Jertvoprinoşenie nebu u Beltir. Sbornik muzeya antropologii i etnografii, T. 14, Vypusk 3. Petrograd: Tipografiya imperatorskoy akademiya nauk, 93-102.
30. Muñoz, O. E. (2013). Mythopoetics: The symbolic construction of human identity. Volume I:Mythic Domain (Çev: Nur Ferrante). Madrid: Mandala Ediciones.
31. Obraztsı narodnoy literaturı Tyurkskih plemen, izdannıe V. Radlovım. (1907). T. 9: Nareçiya uryanhaytsev (soyotov), abakanskih tatar i karagasov. Tekstı, sobrannıe i perevedennıe N. F. Katanovım: Perevodı. İzd-vo AN SSSR.
32. Okutan Davletov, N. ve Jang, J. (2023). Eski Türk ve Kore-Jeju mezar heykelleri üzerine Şamanistik bir yorumlama. Millî Folklor, 139, 181-193.
33. Okutan Davletov, N. ve Davletov, T. (2025). Hakas Çitǐ Püür aşireti ve Köktürk Aşina hanedanının antropogonik mitleri üzerine. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (42), 217-230.
34. Potapov, L. P. (1957). Proishojdeniye i formirovaniye Hakasskoy narodnosti. Abakan: Hakasskoe knijnoe izdatelstvo.
35. Roux, J. P. (2005). Orta Asya’da kutsal bitkiler ve hayvanlar (Çev. Aykut Kazancıgil, Lale Arslan). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
36. Taşağıl, A. (1995). Göktürkler I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
37. Ulugbaşev, V. (2001). Hakas Cumhuriyeti’nin statüsü (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
38. Ural Batır Başkort halık eposı/Ural Batır Başkirskiy narodnıy epos. (2005). Red. Ahmet Suleymanov. Ufa: Kitap.
39. Zelinová, Z. ve Škvrnda, F. (2023). Anthropomorphic motifs in ancient Greek ideas on the origin of the cosmos. Human Affairs, 33(2): 172–183.