Tarihte ve Günümüzde Kırgız Türklerinin Sosyal ve Kültürel Hayatına Dair Bazı Tespitler

Öz

Kırgız Türkleri çocukluklarından itibaren, halk içindeki davranış biçimlerine bağlı olarak büyüğe saygı, vatana ve devlete sadakat, tabiattaki bütün canlılara karşı sevgi, hak, hukuk, adalet gibi kavramları öğrenerek büyümüşlerdir. Türkistan’a 1881-1882’lerde seyahatte bulunan bir Fransız, bugünkü Kazak-Kırgızları anlatırken onları; “kısa boylu, geniş yüzlü, küçük ve çatık gözlü, yay gibi eğri bacaklı” diye tarif etmekte ve “Kırgızları gördüğünde Hunları hatırladığını” söylemektedir. Ama daha sonraki yıllarda Kırgız topraklarını istila eden Ruslar, onların mallarını, mülklerini sömürdüğü gibi, iyi huylarını da unutturup, her türlü kötü şeye alıştırdı. Kırgızistan’ın işgaliyle beraber, Rusya’nın ne kadar işe, güce yaramaz adamı varsa, Kırgızistan’a göçtüler. Kaynaklar Hakas-Kırgızlardan bahsederken onların kışın üzeri ağaç kabuklarıyla örtülü evlerinin olduğunu, et yiyip, kısrak sütü içtiklerini, ektikleri darı, arpa, buğdayı el değirmenleriyle öğüttüklerini ve zenginlerin hayvan sürülerinin binlerce sayıya ulaştığına dair bilgiler aktarmaktadır. Hayvancı bir toplum yapısına sahip Kırgız Türkleri, yetiştirdikleri hayvanların yünlerini eğirerek, ürettikleri ipliklerle halı, kilim, keçe, halat ve elbiseler dokumuşlardır. Bu sebepten Türkistan ve Sibirya Türklerinde hayvan ürünleriyle, bu ürünlerden meydana gelen ekonomi oldukça gelişmiştir. Çince kaynaklar başta olmak üzere 8 ve 9. yüzyıllara ait Kök Türk harfli metinler ile Arapça ve Farsça tarihi belgeler Kırgız Türklerinin sosyal yaşayışlarına dair pek çok malzemeyi bizlere sunmaktadır. Çalışmamızda Kırgız Türklerinin sosyal ve kültürel hayatlarını, kaynaklar ışığında ayrıntılı olarak inceleyeceğiz.

Anahtar Kelimeler

• Kırgız-Hakas Türkleri
• Kırgız Sosyal Hayatı
• Kırgız Ekonomik Hayatı
• Kırgız Kültürü

Etik Beyan

“Tarihte ve Günümüzde Kırgız Türklerinin Sosyal ve Kültürel Hayatına Dair Bazı Tespitler” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma da etik kurul kararı zorunluluğu bulunmamaktadır. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimi beyan ederim.

Some Observations on The Social and Cultural Life of Kyrgyz Turks in History and Today

Öz

The Kyrgyz Turks have grown up learning concepts such as respect for elders, loyalty to the homeland and the state, love for all living creatures in nature, rights, law, and justice, based on the behavioral norms within their community from childhood onward. A Frenchman who traveled to Turkistan in 1881-1882 described the present-day Kazakh-Kyrgyz as “short, broad-faced, small-eyed and squinty, with bow-legged legs,” and said that “seeing the Kyrgyz reminded him of the Huns.” But in later years, the Russians who invaded Kyrgyz lands exploited their property and possessions, made them forget their good habits, and accustomed them to all kinds of evil. With the occupation of Kyrgyzstan, all the useless men in Russia migrated to Kyrgyzstan. Sources mention that the Khakas-Kyrgyz people had houses covered with tree bark in winter, ate meat, drank mare's milk, ground the millet, barley, and wheat they grew with hand mills, and that the herds of the wealthy numbered in the thousands. The Kyrgyz Turks, who had a pastoral society, spun the wool of the animals they raised and wove carpets, rugs, felt, ropes, and clothes with the yarn they produced. For this reason, the economy based on animal products and the goods made from these products was quite developed among the Turks of Turkistan and Siberia. Chinese sources, along with 8th and 9th century texts written in the Old Turkic alphabet and historical documents in Arabic and Persian, provide us with a wealth of material on the social life of the Kyrgyz Turks. In our study, we will examine the social and cultural life of the Kyrgyz Turks in detail, based on the sources.

Anahtar Kelimeler

• Kyrgyz-Khakas Turks
• Kyrgyz Social Life
• Kyrgyz Economic Life
• Kyrgyz Culture

Etik Beyan

During the writing process of the study “Some Observations on The Social and Cultural Life of Kyrgyz Turks in History and Today” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: I declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, I can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

Kaynakça

1. Abazov, R. (2000). Ekonomik geçiş ve küresel baskılar: Kırgızistan örneği. Avrasya Etüdleri, 18, 39-56.
2. Abdyldaeva, Z. (2019). Orta Asya jeopolitiği ve jeoekonomisinde Kırgızistan’ın yeri [Yüksek Lisans Tezi]. Sakarya Üniversitesi.
3. Abramzon, S. M. (2021). Kırgız ve Kırgızistan tarihine ilişkin seçme eserler (Çev. A. Ünal). Phoenix Yayınları.
4. Achylova, R. (1995). Kırgızistan dış politikasındaki öncelikler ve politik kültür. Avrasya Etüdleri, 2(1), 2-29.
5. Adamoviç, A. (1963). Sovyetler Birliğinde Milli Edebiyatlar. Dergi, 9/33, 3-21.
6. Ağgün, K. ve Amasya, E. (2020). Kırgızistan eğitim tarihi (yenilik ve gelişmeler) history of Kırgızistan education (ınnovation and developments). Turansam, 12/48, 394-401.
7. Akkaymak, M. (2009). Avrupa-Asya ulaştırma koridorları ve yeniden canlanan İpek Yolu. [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
8. Aras, B ve Dikkaya, M. (1996). Avrupa-Türk Cumhuriyetleri ilişkileri. Yeni Forum, 17(327), 1-39.

9. Arat, R.R. (1977). Kırgızistan. İslam ansiklopedisi, 6, (ss. 735-741). Milli Eğitim Basımevi.
10. Artamonov, M.I. (2020). Kimmerler ve İskitler. (Çev. M. Şen). Selenge Yayınları.
11. Aşçı, S.A. (2018). Kırgızistan’da yapılan doğrudan yabancı yatırımların bir değerlendirmesi. İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi, 3(6), 83-101.
12. Atsız. (1971). Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nden Seçmeler,.C. I, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
13. Aynakulova, G. (1997). Kırgızlarda evlilik ve aile. Bilig, 6, 174-179.
14. Aziz Ahmet, M., Siyasi tarihi ve müesseseleriyle Delhi Türk İmparatorluğu. (Çev. T. Say). Tercüman 1001 Eser.
15. Bacon, E., (tarihsiz) Esir Orta Asya. (Çev. T. Say). Tercüman 1001 Eser.
16. Bacot, J. (1956). Reconnaisance en haute Asie septentrionale par cinq envoyes ouigours au VIII e siecle. Journal Asiatique, CCXLIV, 137-153.
17. Baigunakov, D. ve Sabdenova, G. (2014). Some results of studying the ancient history of Kazakhstan. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 131, 304-308.
18. Bal, H. (2004). Geçiş ülkelerinde yolsuzluk ve kayıtdışı ekonomi: Kırgızistan bavul ticareti örneği. MÜ. Sosyal Bilimler Dergisi, 5(9), 169-195.
19. Barthold, V.V. (2004). Orta Asya Türk tarihi dersleri. (Haz. H. Dağ). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Barthold, V.V. (2010). Orta Asya tarih ve uygarlık. (Çev. D. A. Batur) Selenge Yayınları.
21. Biylibayev, K.Ş. (2015). Kırgızdardın siyasi jana sostsialdık-ekonomikalık abalı. Nauka, Novıe Tehnologii i İnnovatsii, No 3.
22. Bonora, G. L. ve Vidale, M. (2013). The middle chalcolithic in southern Turkmenistan and the archaeological record of ılgynly-depe. Ancient Iran and its neighbours. (Ed. C. A. Petrie). Oxbow Books.
23. Bonvalot, G. (tarihsiz). Eski yurt, (Çev. R. Uzmen). Tercüman 1001 Eser.
24. Butanayev, V.Ya ve Butanayeva, I.I. (2001). Hakaskiy Istoriçeskiy Folklor. Abakan.
25. Butanayev, V.Ya ve Hudyakov, Yu. S. (2000). Istoriya Yeniseyskih Kırgızov. Abakan.
26. Caferoğlu, A. (1983). Türk kavimleri. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
27. Chen, C. (1975). Aksakals in the region of Eastern Turkistan. Ural-Altaische Jahrbücher, Band 47, (pp. 41-46), Wiesbaden: Harrassowitz.
28. Cumakunova, G. (2001). Kırgızistan’da alfabe meselesinin gelişmesi. Türksoy, 2, 11-14.
29. Çağatay, S. (1976). İslamiyetten önce Türk edebiyatı. Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları
30. Çeribaş, M. (2012). Sovyetler Birliği döneminde Kırgızistan’da Folklor çalışmalarında ideolojik yaklaşımlar: Er Soltoy Destanı örneği. Turkish Studies, 7(1), 753-780.
31. Defterdar Seyfi Çelebi, Türkistan ve Uzak Doğu seyahatnâmesi. (Haz. S. Acar). Selenge Yayınları.
32. Deliömeroğlu, Y. (1997). Hakaslar ve Hakasya. Yeni Türkiye, 3(16), 53-59.
33. Demir, O. (2022). Atın evcilleştirilmesinden tekerlekli arabalara savaş arabalarının kökenleri. Değişim Yayınları.
34. Devletov, N. O. (2020). Çin ile kültürel etkileşim sürecinde Hakas ölüm maskelerinin yeniden yorumlanması üzerine bir çalışma. Cappadocia Journal of Area Studies. (CJAS), 2(1) 20-36.
35. Devletşin, T. (1981). Sovyet Tataristanı. (Çev. M. Emircan). Kültür Bakanlığı Yayınları.
36. Devletşin, T., SSCB’de cilt lekesi: Türkler, (Haz. S. Şimşir). Post Yayınevi.
37. Dıykanbayeva, M. (2009). Kırgız atalar kültü ve Kırgız atalar kültünün yaşayan kültüre etkileri [Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi.
38. Drompp, M.R. (1999). Breaking the Orkhon tradition: Kirghiz adherence to the Yenisei region after AD. 840. Jounal of the American Oriental Society, 119(3), 390-403.
39. Drompp, M.R. (2002). The Yenisei Kyrgyz from early times to the Mongol conquest. The Turks, Vol. I, İçinde H. C. Güzel, K. Çiçek ve S. Koca, (Ed.), (ss. 480-488). Yeni Türkiye Yayınları.
40. Egeli, H. A ve Emsen, Ö.S. (2002). Geçiş Sürecinde Kırgızistan Ekonomisi. MÜ. Sosyal Bilimler Dergisi, 2(4), 103- 116.
41. Eliade, M. (1964). Shamanism. archaic techniques of ectasy. Princeton University Press.
42. Ergeshov, E. (2011). Kırgız Türklerinin kültüründe müzikterapi uygulamaları ve maneviyat ilişkisi [Yüksek Lisans Tezi] Ankara Üniversitesi.
43. Esin, E. (1978). İslamiyetten önceki Türk kültür tarihi ve İslama giriş. Edebiyat Fakültesi Matbaası.
44. Frye, R. N. (2001). The heritage of Central Asia. Markus Wiener Publishers
45. Gömeç, S. Y. (1993). Tarihte ve günümüzde Kırgızistan. Yeni Forum, 14(289), 36-39.
46. Gömeç, S. Y. (2013). Konar-göçer Türklerde ekonomik hayat. SDÜ. Sosyal Bilimler Dergisi Prof. Dr. Kemal Göde Armağan Sayısı.
47. Gömeç, S. Y. (2018). Kök Türk Yazıtları ve Manas Destanındaki bazı benzerlikler. Türk Dünyası Araştırmaları, 41(239), 241-249.
48. Gömeç, S. Y. (2018). Türk Cumhuriyetleri ve toplulukları tarihi. (8. Baskı). Berikan Yayınları.
49. Gömeç, S. Y. (2021). Türk destanlarına giriş. (4. Baskı). Berikan Yayınları.
50. Gömeç, S. Y. (2024). Bir savaş ve spor faaliyeti olarak sürek avlarının önemi. Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu Armağanı, İçinde, M U. Yücel ve F. A. Ilgın, (Ed.). (ss. 101-109).Doğu Kütüphanesi.
51. Gömeç, S. Y. (2024). Türk Kültürünün Ana Hatları. (6. Baskı). Berikan Yayınları.
52. Gürbüz, Y. E. (2011). Orta Asya’nın ortasında bir ada: Kırgızistan. HÜ. Türkiyat Araştırmaları, 15, 419-447.
53. Istoriya Kırgızov i Kırgızstana, Bişkek 1998.
54. İbn Fazlan. (1975). İbn Fazlan seyahatnamesi. (Haz. R. Şeşen). Bedir Yayınları.
55. İnan, A. (1972). Tarihte ve bugün Şamanizm. (2. Baskı). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
56. İnan, A. (1987). Makaleler ve incelemeler. (2. Baskı). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
57. İnan, A. (2017). Eski Türk Dini Tarihi. Altınordu Yayınları.
58. İnan, A. (2017). Türkoloji ders notları. Altınordu Yayınları.
59. İsakov, A. (2007). Doğu Türkistan tarihinde Kırgızların tesirleri (1700-1878) [Yüksek Lisans Tezi]. Uludağ Üniversitesi.
60. İsakov, A. (2014). Kırgız-Moğol ilişkileri (IX.-XV. Yüzyıl) [Doktora Tezi]. Ankara Sosyal Bilimler Enstitüsü.
61. İsakov, B. (2009). XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Kırgızların sosyal ve ekonomik tarihi, Bişkek.
62. İsakov, B. (2014). Kırgız konargöçerlerinde aile ve akrabalık terimleri. The Central Asiatic Roots of Ottoman Culture, İçinde. İ. Şahin, B. İsakov ve C. Buyar, (ss.253-267). İstanbul Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği Yayını.
63. Karadovut, Z. ve Aksoy, M. (2004). Kırgız gelenekleri ve Abramzon. SÜ. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 1(1), 1-10.
64. Karatalov, N. (2012). Geçiş ekonomilerinde yabancı sermaye yatırımları ve Kırgızistan örneği [Yüksek Lisans Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
65. Kaşgarlı Mahmud. (1986). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi (Çev. B. Atalay), C. II-III, Türk dil Kurumu.
66. Kayıpov, S. (2009). Folklor üzerine yazılar. Bişkek.
67. Keleş, B. (2017). Kırgızlarda nişan ve düğün geleneği (toy). Türk Dünyası Araştırmaları, 116(229), 159-170.
68. Kitapçı, Z. (2014). Doğu Türkistan ve Uygur Türkleri arasında İslamiyet. Yedi Kubbe.
69. Koç, S. (2009). Sovyet Döneminden önce Kırgız edebiyatı, UÜ. Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 22-36.
70. Krader, L. (1958). Feudalism and the Tatar Polity of the middle ages. Comparative Studies in Society and History, 1(1), 76-99.
71. Kur’an-ı Kerim ve Meâli (1982). (Meal ve Tefsir C. Yıldırım). Tercüman.
72. Kurban, İ. (1992). Şarki Türkistan Cumhuriyeti. (1944-1949). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
73. Levine, M. A. (1999). Botai and the origins of horse domestication. Journal of Anthropological Archaeology, 18, 29-78.
74. Mori, M. (1987). Yenisey Yazıtlarındaki Sekiz Adaklıg Barım üzerine, Erdem, 3/8, 349-356.
75. Naskali, E. G. (2002). Bağımsız Türk Cumhuriyetlerinde dil politikaları. Bağımsızlıklarının 10. Yılında Türk Cumhuriyetleri, İçinde, Naskali, E. G. ve E. Şahin (Ed.). Sota Yayınları.
76. Orynbayeev, Z. (2012). Geçmişten günümüze Kazakistan-Kırgızistan ilişkileri. [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
77. Ögel, B. (1981). Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi. C. I. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
78. Ölçekçi, T. (2004). Kırgızların birinci ve ikinci dünya savaşları arasında sosyo-kültürel durumları [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi.
79. Pashalieva, M. ve Kahriman, H. (2016). Bir geçiş ekonomisi olarak Kırgızistan’da doğrudan yabancı yatırımlar ve Orta Asya ülkeleri ile kıyaslanması, Yönetim ve Ekonomi, 23(1), 163-188.
80. Pay, S. (2008). Kırgızistan: Dinlerin müsabaka alanı. UÜ. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17/2.
81. Polat, K. (2007). Kırgız halk dindarlığında dua fenomeni. Uluslararası Türk Dünyasının İslamiyete Katkıları Sempozyumu Bildirileri, İ. H. Göksoy ve N. Durak. (Ed.). Fakülte Kitabevi.
82. Potapov, L. P. (1964). The Khakasy. The people of Siberia. M. G. Levin and L. P. Potapov. (Ed.). University of Chicago Press.
83. Pumpelly, R. (1904). Explorations in Turkestan. Published by the Carnegie Institution of Washington.
84. Radloff, W. (1954). Sibirya’dan I/I, Çev. A.Temir. Maarif Basımevi
85. Radloff, W. (1976). Sibirya’dan seçmeler. (Çev. A. Temir). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
86. Radloff, W. (1999). Türklerin kökleri. (Çev. A. Ekinci ve Y. Ünlü). C. V.
87. Saray, M. (1975). Rusya’nın Türk ilerinde yayılması. Boğaziçi Yayınları.
88. Savinov, D.G. (1973). Etnokulturnıye svyazi naseleniya Sayano-Altaya v Drevnetyurkskoye vremya, Tyurkologiçeski Sbornik. Moskva.
89. Stepanova, E.V. (2020). Saddles of the Hun-Sarmatian period. In. Masters of the Steppe: The impact of the Scythians and later nomad societies of Eurasia. S. V. Pankova ve St. J. Simpson (Ed.). Archaeopress Publishing Lgt.
90. Tuş, M. (2009). Kırgızlarda aksakallar. Selçuklu’dan Osmanlı’ya Bilim, Kültür ve Sanat: Mikail Bayram Armağanı, M. Demirci (Ed.). Kömen Yayınları.
91. Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü (1993). C. VIII, 2. Baskı. Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
92. Vambery, A. (1993). Bir Sahte Dervişin Orta Asya Gezisi. (Haz. N. A. Özalp). Ses Yayınları.
93. Von Gabain, A. (1950). Über Ortsbezeichnungen im Alttürkischen. Studia Orientalia.
94. Wen-shen, T. (1967). Li Tê-Yü’nün mektuplarına göre Uygurlar. (840-900) [Doktora Tezi]. Taipei.
95. Wusiman, P. (2008). A. N. Kuropatkin ve onun kaşgarya adlı eseri. [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul.
96. Yalgın, A.R. (1993). Cenupta Türkmen oymakları. (2. Baskı), C. I-II. Kültür Bakanlığı Yayınları.
97. Yazı, M.E. (2007). Çarlık döneminde Kırgızlar (1852-1917) [Doktora Tezi]. Fırat Üniversitesi.
98. Yusupov, K. (1995). Manas Destanı. (Aktaranlar: F. Türkmen ve A. İnayet). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
99. Yüce, M-Kalkan, İ. (2007). Ortalık Asya devletler birliği fikrinin tarihsel gelişimi ve ikinci Türkistan forumu. Akademik Bakış, 11, 1-19.
100. Zuchowska, M. (2013). From China to Palmyra: the value of Silk. Swiatowit, 11(52), 133-154.