Halk Müziği Derleme Çalışmalarında Bağlamanın Yeri: Tunceli 1944

Öz

Türk halk müziği, sözlü kültüre dayalı aktarım biçimi ve anonim yapısı sebebiyle derleme çalışmalarına ihtiyaç duyan bir müzik türüdür. Halk müziği üzerine yapılan bu çalışmalar hem geleneksel repertuvarın korunması hem de yeni icra biçimlerinin gün yüzüne çıkarılıp kayıt altına alınabilmesi açısından önem arz etmektedir. Özellikle Cumhuriyet dönemi itibariyle kurumsal ve sistematik bir nitelik kazanan derleme çalışmalarında Anadolu’nun pek çok bölgesinde yaygın olarak icra edilen halk çalgısı olma özelliğini taşıyan bağlama hem icra hem de bir aktarım aracı kimliğiyle ön saflarda yer almıştır. Bu süre zarfında derleme çalışmalarının gerçekleştirildiği çeşitli bölgelerde bağlamanın kaynak kişilerin ezgilerini icra etmesinde kolaylaştırıcı bir rol üstlendiği, araştırmacıların ise kaynak kişilerden edindiği melodik yapıyı çözümleme ve kayıt altına alma aşamasında bağlamadan yoğun bir şekilde faydalandığı gözlemlenmektedir. Başka bir ifade biçimiyle bağlama, derlemeci ile kaynak kişi arasında müzikal bir iletişim aracı olarak işlev görmüş, çoğu zaman ezgilerin hatırlanmasını ve yeniden icra edilmesini sağlamıştır. Bu durum göz önüne alındığında bağlama, Türk halk müziği derleme çalışmaları esnasında sürecin merkezinde yer alan bir unsur olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışmanın amacı, 1944 yılında “Ankara Devlet Konservatuvarı Derleme Heyeti” öncülüğünde Tunceli’de gerçekleştirilen halk müziği derleme çalışmalarında bağlamanın yeri ve işlevsel konumunu incelemek, alanda tespit edilen materyaller arasında bağlama ile ilgili olanları tanıtmak ve bu icraları farklı müzikal açılardan değerlendirip durum saptama yöntemi ile aktarmaktır. Bu amaç doğrultusunda, derleme çalışmasında bağlamanın yeri, yöre icracı profilleri, icra edilen eserlere dair bilgiler, bağlama icracılarının kullanmış olduğu icra teknikleri ve bağlamanın yörede ne sıklıkla bir eşlik çalgısı olarak kullanıldığı gibi hususlar ele alınıp tartışmaya açılmıştır. Çalışma, nitel araştırma yöntemleri ile yürütülmüş olup veriler doküman analizi aracılığıyla yorumlanmıştır. Tunceli’de gerçekleştirilen halk müziği derleme çalışmalarından elde edilen veriler ışığında bulgular, bağlamanın yörede sıklıkla icra edilen bir halk çalgısı olmasının yanı sıra, icracı kimliğinin şekillenmesinde bir rol üstlendiği ve bu çalgının yalnızca bir icra aracı olarak değil aynı zamanda yöre müziğinin aktarımını güçlendiren bir köprü işlevi gördüğü yönündedir. Bu çalışmanın halk müziği üzerine gerçekleştirilmiş derleme çalışmalarına katkı sunması, bireyleri derleme çalışmaları, derlemecilik kavramı üzerine düşünmeye sevk etmesi ve gelecekte hazırlanabilecek olan çalışmalara örnek teşkil etmesi açısından önem arz ettiği düşünülmektedir. Bu çalışmanın amacı, 1944 yılında “Ankara Devlet Konservatuvarı Derleme Heyeti” öncülüğünde Tunceli’de gerçekleştirilen halk müziği derleme çalışmalarında bağlamanın yeri ve işlevsel konumunu incelemek, alanda tespit edilen materyaller arasında bağlama ile ilgili olanları tanıtmak ve bu icraları farklı müzikal açılardan değerlendirip durum saptama yöntemi ile aktarmaktır. Bu amaç doğrultusunda, derleme çalışmasında bağlamanın yeri, yöre icracı profilleri, icra edilen eserlere dair bilgiler, bağlama icracılarının kullanmış olduğu icra teknikleri ve bağlamanın yörede ne sıklıkla bir eşlik çalgısı olarak kullanıldığı gibi hususlar ele alınıp tartışmaya açılmıştır. Çalışma, nitel araştırma yöntemleri ile yürütülmüş olup veriler doküman analizi aracılığıyla yorumlanmıştır. Tunceli’de gerçekleştirilen halk müziği derleme çalışmalarından elde edilen veriler ışığında bulgular, bağlamanın yörede sıklıkla icra edilen bir halk çalgısı olmasının yanı sıra, icracı kimliğinin şekillenmesinde bir rol üstlendiği ve bu çalgının yalnızca bir icra aracı olarak değil aynı zamanda yöre müziğinin aktarımını güçlendiren bir köprü işlevi gördüğü yönündedir. Bu çalışmanın halk müziği üzerine gerçekleştirilmiş derleme çalışmalarına katkı sunması, bireyleri derleme çalışmaları, derlemecilik kavramı üzerine düşünmeye sevk etmesi ve gelecekte hazırlanabilecek olan çalışmalara örnek teşkil etmesi açısından önem arz ettiği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tunceli
• Türk halk müziği
• Bağlama
• Derleme çalışmaları
• Derlemeci

Etik Beyan

“Halk Müziği Derleme Çalışmalarında Bağlamanın Yeri: Tunceli 1944” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma da etik kurul kararı zorunluluğu bulunmamaktadır. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimi beyan ederim.

The Role of the Bağlama in Folk Music Compilation Studies: Tunceli 1944

Öz

Turkish folk music is a musical genre that requires compilation (field collection) studies due to its oral transmission tradition and anonymous structure. Such studies conducted on folk music are of great importance both for the preservation of the traditional repertoire and for the documentation and recording of newly emerging performance practices. Particularly during the Republican period, compilation studies gained an institutional and systematic character, and within this process, the bağlama being a widely performed folk instrument across many regions of Anatolia occupied a prominent position both as a performance instrument and as a means of musical transmission. Throughout this period, it is observed that in various regions where compilation studies were carried out, the bağlama played a facilitating role in enabling source persons to perform their melodies, while researchers extensively utilized the instrument during the stages of analyzing and recording the melodic structures obtained from these source persons. In other words, the bağlama functioned as a musical communication tool between the compiler and the source person, often enabling the recollection and re-performance of melodies. Considering this context, the bağlama emerges as a central element in Turkish folk music compilation studies. The aim of this study is to examine the role and functional position of the bağlama in the folk music compilation studies conducted in Tunceli in 1944 under the leadership of the “Ankara State Conservatory Compilation Committee,” to introduce the materials related to the bağlama identified within the collected data, and to evaluate these performances from various musical perspectives through a descriptive approach. In line with this objective, issues such as the position of the bağlama within the compilation process, the profiles of regional performers, information regarding the performed works, the performance techniques employed by bağlama players, and the frequency with which the bağlama was used as an accompanying instrument in the region are addressed and discussed. This study was conducted using qualitative research methods, and the data were analyzed through document analysis. In light of the data obtained from the folk music compilation studies carried out in Tunceli, the findings indicate that the bağlama is not only a frequently performed folk instrument in the region but also plays a role in shaping the performer’s identity, functioning not merely as a performance tool but also as a bridge that strengthens the transmission of regional musical culture. It is believed that this study is significant in terms of contributing to compilation studies in the field of folk music, encouraging individuals to reflect on compilation practices and the concept of compilation, and serving as a reference for future research.

Anahtar Kelimeler

• Tunceli
• Turkish folk music
• Bağlama
• Compilation studies
• Compiler

Etik Beyan

During the writing process of the study “The Role of the Bağlama in Folk Music Compilation Studies: Tunceli 1944” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: I declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, I can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

Kaynakça

1. Arsunar, F. (1937). Tunceli-Dersim halk türküleri ve pentatonik. İstanbul: Resimli Ay Matbaası
2. Erdoğan, G., Kara, H., ve Mengüş, E. (2019). Tunceli aleviliğinde inanç-müzik ilişkisi üzerine bir alan araştırması. Turkish Studies Dergisi, 14(2), 501-525 doi: 10.29228/TurkishStudies.22736
3. Grave, M. ve Şahin Ö. (2019) Anlatılmazı ifade etmek: yeni Dersim sound’un oluşumu. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları
4. Grave, M., (2016). Dersim coğrafyasının uçsuz bucaksız müzikleri. Erişim adresi: http://www.agos.com.tr/tr/yazi/14506/dersim-cografyasininucsuz-bucaksiz-muzikleri. Erişim tarihi: 11.02.2026
5. Kahraman, M. ve Kahraman, K. (2006). Binler Kapısı. İstanbul: Kalan Müzik.
6. Kaplan, A. ve Kes, B. (2023). Hüadk folklor arşivi derleme fişleri: Tunceli 1944. Sahne ve Müzik Dergisi, 9(16), 81-166.
7. Kara, H. ve Erdoğan, G. (2020). Tunceli’de bağlama/saz yapımı ve müzik kültürü üzerine bir alan araştırması. Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi, 12(32), 1462-1479. https://doi.org/10.12981/mahder.792632
8. Karasar, N. (2020). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel.

9. Şenel, S. (2018). Muzaffer Sarısözen. İstanbul: Pelikan Basım Matbaa, Isbn: 978-605-66533-1-5
10. Yönetken H.B. (2006). Derleme notları I.kitap. Ankara: Sun Yayınevi