Klasik Türk Şiirinde Riyânın Şiirsel ve İmgesel Dili

Öz

Bu makale, klasik Türk şiirinde “riyâ/ikiyüzlülük” temasını kavramsal, poetik ve sosyo-ahlaki eksenlerde bütüncül bir çerçevede incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, ahlaki bir zaaf olan riyânın klasik Türk şiirinde hangi ifade biçimleri ve imgelerle estetik bir görünüme kavuştuğunu ortaya koymaktır. Çalışmada gazel, kaside ve mesnevilerden seçilen temsil gücü yüksek örnekler yakın okuma yoluyla değerlendirilmiş; riyânın farklı dönem ve türlerdeki kullanımları karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Ardından, riyâ temasının klasik Türk şiirindeki kullanım biçimleri; ruhsal samimiyet kaybı, aşktaki içtenliğin zedelenmesi ve ibadete riyâ karışması ekseninde değerlendirilir. Toplumsal ilişkilerde yapmacıklığın geçer akçe oluşu ve saray meclislerindeki tekellüf arzusu da bu çerçevede irdelenmektedir. Riyânın şiirdeki görünüşü ayrıca perde, tespih, ayna, kılık-kıyafet ve çarşı-pazar gibi imgeler üzerinden değerlendirilmiştir. Bu imgelerin görünüş-hakikat, iç-dış ve samimiyet-gösteriş karşıtlıkları içerisindeki işlevleri üzerinde durulmuştur. İçselliğe dayanan samimiyet ile lafza dayalı gösteri dili arasındaki gerilim görünür kılınmıştır. İncelenen örnekler, riyânın klasik Türk şiirinde yalnızca ahlaki bir kusur olarak zikredilmediğini; farklı imgeler, tipler, karşıtlıklar ve söyleyiş biçimleriyle edebî bir malzemeye dönüştürüldüğünü göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, riyânın klasik Türk şiirindeki ifade ve temsil biçimlerini bir arada değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Riyâ
• ikiyüzlülük
• itibar rejimi
• klasik Türk şiiri
• imge repertuvarı

Etik Beyan

“Klasik Türk Şiirinde Riyânın Şiirsel ve İmgesel Dili” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma da etik kurul kararı zorunluluğu bulunmamaktadır. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimi beyan ederim.

The Poetic and Figurative Language of Hypocrisy in Classical Turkish Poetry

Öz

This article examines the theme of riyâ (hypocrisy) in classical Turkish poetry within a conceptual, poetic, and socio-moral framework. The main aim of the study is to reveal through which modes of expression and imagery riyâ, as a moral weakness, acquires an aesthetic form in classical Turkish poetry. Representative examples selected from ghazals, qasidas, and masnavis are analyzed through close reading, and the uses of riyâ across different periods and genres are considered comparatively. The ways in which the theme of riyâ appears in classical Turkish poetry are then discussed in relation to the loss of spiritual sincerity, the erosion of sincerity in love, and the intrusion of hypocrisy into acts of worship. The prevalence of artificiality in social relations and the desire for affectation in courtly gatherings are also examined within this framework. The poetic manifestations of riyâ are further evaluated through such images as the curtain, prayer beads, mirror, clothing, and marketplace. Particular attention is paid to the functions of these images within the oppositions of appearance and reality, inner and outer self, and sincerity and display. The tension between inward sincerity and a language of outward display is also highlighted. The examples examined show that riyâ is not merely mentioned as a moral fault in classical Turkish poetry, but is transformed into a literary element through different images, character types, oppositions, and modes of expression. In this respect, the study aims to consider together the forms through which riyâ is expressed and represented in classical Turkish poetry.

Anahtar Kelimeler

• Riyâ
• hypocrisy
• regime of esteem
• classical Turkish poetry
• imagistic repertoire

Etik Beyan

During the writing process of the study “The Poetic and Figurative Language of Hypocrisy in Classical Turkish Poetry” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: I declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, I can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

Kaynakça

1. Abdülkadir Geylani. (2023). Fethu’r-rabbânî. İstanbul: Semerkand Yayınları.
2. Ahmed-i Bîcân. (2014). Envâr-ül âşıkîn (U. Küçük, Haz.). İstanbul: Çelik Yayınevi.
3. Ahmed b. Hanbel. (2025). Müsned muhtasarı. İstanbul: Ocak Yayıncılık.
4. Ahmed Yesevî. (2018). Divân-ı hikmet (H. Bice, Haz.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
5. Ahterî Muslihuddin Mustafa Efendi. (1275). Ahterî-i Kebîr. İstanbul: Dârü’t-Tıbâati’l-Âmire.
6. Akpınar, Ş. (2006). Âgâh dîvânı ve incelenmesi [Doktora tezi]. Konya: Selçuk Üniversitesi.
7. Aksoyak, İ. H. (1999). Gelibolulu Mustafa Âlî ve divanları’nın tenkitli metni [Doktora tezi]. Ankara: Gazi Üniversitesi.
8. Andrews, W. G. (2000). Şiirin sesi toplumun şarkısı: Osmanlı gazelinde anlam ve gelenek (T. Güney, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.

9. Aslan, Ü. (Haz.). (2018). Ivaz Paşa Oğlu Atâyî dîvanı. Ankara: TDK Yayınları.
10. Atalay, V. (2017). Vechî dîvânı: İnceleme, metin [Yüksek lisans tezi]. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
11. Atik, A. (2003). Celîlî divanı (3b-46a) (inceleme-metin) [Yüksek lisans tezi]. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.
12. Atmaca, E. (Haz.). (2020). Harimî (Şehzade Korkut) divanı. Konya: Palet Yayınları.
13. Ayan, H. (1981). Cevrî: Hayâtı, edebî kişiliği, eserleri ve divanının tenkidli metni. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
14. Ayan, H. (1990). Nesîmî Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları.
15. Aydın, H. (1976). Muhâsibî’nin tasavvuf felsefesi. Ankara: Pars Matbaası.
16. Ayverdi, İ. (2005). Misalli büyük Türkçe sözlük (3 cilt). İstanbul: Kubbealtı Neşriyâtı.
17. Balbaba, S. (2009). Kemal Ümmî Divanı: Tenkitli metin-indeks [Yüksek lisans tezi]. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi.
18. Bayram, F. (2022). Elmalılı Hamdi Yazır ile Kur’an sohbetleri. İstanbul: Timaş Yayınları.
19. Bilkan, A. F. (1997). Nâbi divanı. İstanbul: MEB Yayınları.
20. Camus, A. (2019). Düşüş. İstanbul: Can Yayınları.
21. Cemşid ve Salihpur. (1370). Ferheng-i Câme. Tebriz.
22. Cervantes, M. de. (2014). Don Kişot. İstanbul: Antik Batı Klasikleri.
23. Cibran, H. (2012). Gönlün sırları. İstanbul: Kapı Yayınları.
24. Çağrıcı, M. (2008). Riyâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 35, ss. 137-138). İstanbul: TDV Yayınları.
25. Çolak, İ. (2020). Mirror image in Turkish painting and literature. Eurasian Art & Humanities Journal, 12, 25–27.
26. Deger, M. B. (2019). Klasik Türk edebiyatında zâhidin riyâ tesbihi. Kesit Akademi Dergisi, (21), 261–273.
27. Devellioğlu, F. (2010). Osmanlıca–Türkçe ansiklopedik lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
28. Doğan, M. N. (2009). Fuzûlî, Leyla ve Mecnun. İstanbul: Yelkenli Kitabevi.
29. Doha Historical Dictionary of Arabic. (t.y.). Doha Historical Dictionary of Arabic. https://www.dohadictionary.org/
30. Dursun, M. (1990). Nihânî dîvânı (inceleme-metin) [Yüksek lisans tezi]. Ankara: Gazi Üniversitesi.
31. Ertaylan, İ. H. (1961). Sinan Paşa - Maârif-nâme (tıpkıbasım). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
32. Eşrefoğlu Rumi. (2015). Nefislerin terbiyesi. İstanbul: Sufi Kitap.
33. Felek, Ö. (2007). Fehîm-i Kadîm Dîvânı’nın tahlîli [Doktora tezi]. Fırat Üniversitesi.
34. Ferîdüddin Attâr. (2002). Tezkiretü'l-evliyâ (S. Uludağ, Çev.). İstanbul: Mavi Yayıncılık.
35. Filibeli Ahmed Hilmi. (2016). Bâtıniler: İblis Behmen. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları.
36. Filibeli Ahmed Hilmi. (2017). A’mâk-ı hayâl. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
37. Goffman, E. (2009). Günlük yaşamda benliğin sunumu (B. Cezar, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
38. Gönel, H. (2013). Rusçuklu Zarîfî dîvânı. Ankara: Grafiker Yayınları.
39. Güler, Z. (2004). Şeyh Gâlib Divanı’nda ayna sembolü. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 103–121.
40. Hâris el-Muhâsibî. (2008). er-Riâye li-hukûkillâh: Kalp hayatı (Çev. Abdülhakim Yüce, 3. bs.). İzmir: Işık Yayınları.
41. Hüseyin Remzî. (1305). Lügat-ı Remzî. İstanbul: Hüseyin Remzî Matbaası.
42. İbn Hazm. (1985). el-Ahlâk ve’s-siyer fî müdâvâti’n-nüfûs. Beyrut.
43. İmam Gazâlî. (2015a). İlmin fazileti. İstanbul: Çelik Yayınları.
44. İmam Gazâlî. (2015b). İhyâ-u ulûmi'd-dîn: İslamî ilimlerin yeniden inşası (A. F. Meyan, Çev.). İstanbul: Çelik Yayınevi.
45. İmam Gazâlî. (2019). Cah ve riyâ. İstanbul: Çelik Yayınları.
46. İmam Gazâlî. (2021). Kitâbü riyâzeti'n-nefs ve tehzîbi'l-ahlâk. İstanbul: Çelik Yayınları.
47. İmam Gazâlî. (2024). Kalbin hastalıkları. İstanbul: Hayykitap Yayınları.
48. İmam Nevevi. (2010). Peygamberimizden hayat ölçüleri. İstanbul: Erkam Yayınları.
49. İpekten, H. (1970). Nâilî divanı. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
50. İrk, E., Erkorkmaz Çoban, Ü., & Yıldırım, S. (2025). Riyâ olgusu: Bireysel ve toplumsal yansımaları üzerine nitel bir araştırma. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 8(2), 431-450.
51. İzzetbegoviç, A. (2022). Doğu Batı arasında İslam. İstanbul: Ketebe Yayınevi.
52. Kanar, M. (2019). Osmanlı Türkçesi sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları.
53. Karacoşkun, M. (2012). Din psikolojisi el-kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları.
54. Kavruk, H. (2001). Şeyhülislâm Yahyâ Divânı: Tenkitli metin. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
55. Küçükarıkan, N. (2006). Muhammed Hulûsî divançesi [Yüksek lisans tezi]. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
56. Kula, T. (2017). El-Muhâsibî’ye göre riyâ’nın insanın olumsuz kişilik yapılanmasına etkisi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(19), 37-49.
57. Kur’an-ı Kerim. (2021). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
58. Kuşeyrî, A. İ. (2014). Kuşeyri risalesi (S. Uludağ, Çev.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
59. Küçük, S. (hzl.) (1994). Bâkî Dîvânı. Ankara: TDK Yay.
60. Lane, E. W. (1863). An Arabic-English lexicon: Derived from the best and the most copious Eastern sources (Book I). London: Williams and Norgate.
61. Mermer, A. (Haz.). (1997). Karamanlı Aynî ve dîvânı. Ankara: Akçağ Yayınları.
62. Moran, B. (1994). Edebiyat kuramları ve eleştiri. İstanbul: İletişim Yayınları.
63. Muallim Nâcî. (1317). Lügat-i Nâcî. İstanbul.
64. Murtazâ ez-Zebîdî. (1965–2001). Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-Kāmûs (C. 38). Kuveyt: Vizâretü’l-İrşâd ve’l-Enbâ /
65. el-Meclisü’l-Vatanî li’s-Sekāfe ve’l-Fünûn ve’l-Âdâb.
66. Mütercim Âsım Efendi. (2014). Kāmûsu’l-Muhît tercümesi (Haz. Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
67. Mutçalı, A. (2012). Arapça-Türkçe sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları.
68. Okçu, N. (1993). Şeyh Galib, Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri, Şiirlerinin Umûmî Tahlîli ve Divânın Tenkidli Metni. 2 C. Ankara: Kültür Bakanlığı Yay.
69. Olgun, İ., & Dırahşan, C. (1984). Farsça–Türkçe; Türkçe–Farsça sözlük. Kayseri: Elhan Kitabevi.
70. Önder, M. (2022). Muhasibî’ye göre riyâ. Ankara: Debir Yayınları.
71. Öz, D. (1999). Koca Râgıb Paşa ve Dîvân-ı Râgıb [Doktora tezi]. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
72. Pala, İ. (2015). Bülbülün kırk şarkısı. İstanbul: Kapı Yayınları.
73. Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi.
74. Richardson, J. (1806). A dictionary, Persian, Arabic, and English (New ed., with additions and improvements by
75. C. Wilkins). London: William Bulmer and Co.
76. Salihpur, C. (1370). Ferheng‑i câmi‘‑i fârsî be‑türkî‑yi İstanbûlî. Tebriz: Lâleh.
77. Sarı, B. (2023). Hadislerde riya ve imana etkisi. Darulhadis İslami Araştırmalar Dergisi, 5(1), 243-262.
78. Steingass, F. (1992). A comprehensive Persian-English dictionary: Including the Arabic words and phrases to be met with in Persian literature. New Delhi: Asian Educational Services.
79. Süleyman Çelebi. (2021). Vesîlet’ün necât-mevlid. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
80. Şahinoğlu, S. A. (1997). Zâtî Divanı’ndaki soyut kavramlar (Gazeller kısmı) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
81. Şeriati, A. (2010). Kadın (Fatıma Fatımadır). Ankara: Fecr Yayıncılık.
82. Şeyh Sadi Şîrâzî. (1989). Rubailer ve ilk gazeller. İstanbul: MEB Yayınları.
83. Tanpınar, A. H. (2019). Beş şehir. İstanbul: Dergah Yayınları.
84. Tanrıbuyurdu, G. (2012). Mu’îdî-dîvân [Doktora tezi]. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi.
85. Tarlan, A. N. (1945). Hayâlî bey dîvânı. İstanbul: Burhaneddin Erenler Matbaası.
86. Tarlan, A. N. (1967). Zatî divanı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
87. Toska, Z. (1998). Klasik şiirimizde ayna. Sultanların aynaları içinde (ss. 31-57). İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi Yayınları.
88. Vanlı, M. (2021). Divan şiirinde ahlak-ı zemime tasavvuru. Sufiyye, 11, 281-314.
89. Yılmaz, K. (2018). Mebnî Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları.
90. Zülfe, Ö., & Başpınar, F. (Haz.). (2011). Kenzü’l-esrâr Mostarlı Ziyâ’î. İstanbul: Semerkand.