Görme Engelli Bekâr Bireylerin Aile Kurma Süreçlerinin Baskı Karşıtı Sosyal Hizmet Bağlamında Değerlendirilmesi

Öz

Bu araştırmanın amacı, görme engelli bekâr bireylerin aile kurma süreçlerini Baskı Karşıtı Sosyal Hizmet perspektifiyle incelemektir. Nitel araştırma yöntemi ve eleştirel fenomenoloji deseniyle yürütülen çalışmada, 18 görme engelli bekâr birey ile derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Veriler, sosyo-demografik bilgi formu ve yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla toplanmış; tematik analiz tekniği ve MAXQDA 20 programı ile analiz edilmiştir. Araştırma bulguları, “damgalayıcı toplumsal algı ve mikro düzey baskı”, “korumacı ve sınırlayıcı sosyal çevre”, “öznelliğin inşası ve direniş stratejileri” ile “politika ve uygulama önerileri” olmak üzere dört ana tema altında sunulmuştur. Araştırmanın Baskı Karşıtı Sosyal Hizmet bağlamındaki en önemli sonucu, sosyal hizmet pratiğinin radikal bir şekilde yeniden tanımlanması gerektiğine işaret etmektedir. Bulgular, sosyal hizmetin geleneksel bir “uyum sağlatma” veya “psiko-sosyal destek” mekanizması olmaktan çıkarılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bunun yerine sosyal hizmet; görme engelli bireylerin aile kurma süreçlerinde geliştirdikleri gündelik direniş pratiklerini tanımalı, bu pratikleri güçlendirmeli, eşitsiz iktidar ilişkilerine yönelik aktivist stratejiler geliştirmeli ve kolektif bir bilinç oluşturma mücadelesinin parçası haline gelmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Görme Engelli
• Aile
• Engellilik
• Baskı Karşıtı Sosyal Hizmet
• Sosyal Hizmet

Etik Beyan

“Görme Engelli Bekâr Bireylerin Aile Kurma Süreçlerinin Baskı Karşıtı Sosyal Hizmet Bağlamında Değerlendirilmesi” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Gerekli olan etik kurul izinleri Sakarya Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimleri Etik Kurulu'nun 21.01.2026 tarihli ve 95/10 sayılı kararı ile alınmıştır. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimi beyan ederim.

An Evaluation of the Family Formation Processes of Single Individuals with Visual Impairments in the Context of Anti-Oppressive Social Work

Öz

The aim of this study is to examine the family formation processes of single individuals with visual impairments from an Anti-Oppressive Social Work Perspective. Conducted using a qualitative research method and a critical phenomenology design, the study involved in-depth interviews with 18 single individuals with visual impairments. Data were collected using a sociodemographic information form and a semi-structured interview form, and analyzed using thematic analysis and the MAXQDA 20 software. The research findings are presented under four main themes: “stigmatizing social perceptions and micro-level oppression,” “protective and restrictive social environments,” “the construction of subjectivity and resistance strategies,” and “policy and practice recommendations.” The most significant finding of the study within the context of Anti-Oppressive Social Work points to the need for a radical redefinition of social work practice. The findings reveal that social work must be moved away from its traditional role as a mechanism for “promoting adaptation” or providing “psychosocial support.” Instead, social work must recognize the everyday resistance practices that visually impaired individuals develop during their family-building processes, strengthen these practices, develop activist strategies targeting unequal power relations, and become part of the struggle to build collective consciousness.

Anahtar Kelimeler

• Visually Impaired
• Family
• Disability
• Anti-Oppressive Social Work
• Social Work

Etik Beyan

During the writing process of the study “An Evaluation of the Family Formation Processes of Single Individuals with Visual Impairments in the Context of Anti-Oppressive Social Work” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. In addition, permission was obtained from the Sakarya University, Social and Humanities Sciences Ethics Committee (Date: 21/01/2026 and Decision no: 95/10) to conduct the research. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: I declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, I can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

Kaynakça

1. Akbaş, E. (2014). Sosyal çalışmada çağdaş eleştirel perspektifler. SABEV Yayınları.
2. Alptekin, H. (2024). Engelli bireylerin gündelik yaşamda karşılaştığı sosyal dışlanma pratikleri. Olgu Sosyoloji Dergisi, 3(2), 107–117. https://doi.org/10.58632/olgusos.1570374
3. Altuntaş Duman, N., & Doğanay, G. (2017). Toplumsal dışlanma pratikleri üzerinden Trabzon’da engelli kadınlar. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 20(2), 1–48. https://doi.org/10.18490/sosars.345505
4. Antonucci, T. C., & Jackson, J. S. (1990). The role of reciprocity in social support. In B. R. Sarason, I. G. Sarason, & G. R. Pierce (Eds.), Social support: An interactional view (pp. 173–198). John Wiley & Sons.
5. Arı, A. (2022). Türkiye’de engellilik ve engellilerin eğitimi üzerine bir derleme. Humanistic Perspective, 4(3), 589– 605. https://doi.org/10.47793/hp.1117918
6. Ateş, H. İ., Kırkıncıoğlu, M., & Teke, A. (2022). Eğitim sektöründeki engelli çalışanların iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili karşılaştıkları sorunların incelenmesi. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 12(2), 411–425. https://doi.org/10.31020/mutftd.1032481
7. Avşaroğlu, S., & Çavdar, İ. (2018). Görme engelli çocuklara sahip anne-babaların kaygı düzeylerinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (47), 105–122. https://doi.org/10.21764/maeuefd.399486.
8. Baines, D. (2011). An overview of anti-oppressive social work practice: Neoliberalism, inequality, and change. In D. Baines (Ed.), Doing anti-oppressive practice (pp. 1–24). Fernwood Publishing.

9. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
10. Bringer, J. D., Johnston, L. H., & Brackenridge, C. H. (2006). Using computer-assisted qualitative data analysis software to develop a grounded theory project. Field Methods, 18(3), 245–266. https://doi.org/10.1177/1525822X06287602
11. Borren, M. (2025). Critical phenomenology. In: de Warren, N., Toadvine, T. (eds) Encyclopedia of phenomenology. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-47253-5_494-1
12. Buluş, S. (2022). Engelli bireylere yönelik kamusal sosyal yardım ve sosyal hizmetler. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, Prof. Dr. M. Fatih Uşan’a Dekanlıkta 10. Yıl Anısına Teşekkür Armağanı (2022–2), 835–872. https://doi.org/10.33432/ybuhukuk.1136491
13. Burcu, E. (2011). Türkiye’deki engelli bireylere ilişkin kültürel tanımlamalar: Ankara örneği. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 28(1), 37–54.
14. Burcu, E. (2020). Engellilik sosyolojisi. Anı.
15. Burke, B. & Dalrymple, J. (2006). Anti-oppressive practice: Social care and the law. Open University Press.
16. Buz, S. & Karabulut, A. (2015). Ortopedik engelli kadınlar: Toplumsal cinsiyet çerçevesinde bir çalışma. Igdir University Journal of Social Sciences, (7), 25-45.
17. Creswell, J. W., & Miller, D. L. (2000). Determining validity in qualitative inquiry. Theory Into Practice, 39(3), 124–130. https://doi.org/10.1207/s15430421tip3903_2
18. Çakır-Temel, N. N. (2023). İş hayatında kadın çalışanlar: Türkiye–Avrupa ülkeleri karşılaştırmaları. In Ç. Demir & N. Çetiner (Eds.), Engelli kadın çalışanların çalışma hayatındaki karşılaştıkları zorluklar: Türkiye–İspanya karşılaştırması (ss. 61–91). Eğitim Yayınevi.
19. Doğancı, H. K. & Tuncay, T. (2020). Tarihsel süreçte kadının aile içindeki konumunun feminist sosyal hizmet yaklaşımı temelinde değerlendirilmesi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 31(3), 1324-1351.
20. Dominelli, L. (2002). Anti-oppressive social work: Theory and practice. Palgrave Macmillan.
21. Dominelli, L. (2015). Baskı karşıtı uygulama: Yirmi birinci yüzyılın zorlukları. In R. Adams, L. Dominelli, & M. Payne (Eds.), Sosyal hizmet: Temel alanlar ve eleştirel tartışmalar (pp. 83–99). Nika Yayınevi.
22. Duman, N. A. & Doğanay, G. (2017). Toplumsal dışlanma pratikleri üzerinden Trabzon’da engelli kadınlar. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 20(2), 1-48.
23. Foucault, M. (2011). Özne ve iktidar (Seçme yazılar 2). Ayrıntı Yayınları.
24. Freire, P. (2017). Ezilenlerin pedagojisi (D. Hattatoğlu & E. Özbek, Trans.). Ayrıntı Yayınları.
25. Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many ınterviews are enough?: An experiment with data saturation and variability: Field Methods, 18(1), 59-82. https://doi.org/10.1177/1525822X05279903
26. Goffman, E. (2020). Damga örselenmiş kimliğin idare edilişi üzerine notlar. (Ş. Geniş, L. Ünsaldı & S. N. Ağırnaslı, Çev.). Heretik Yayıncılık.
27. Hollomotz, A. (2012). Disability, oppression and violence: Towards a sociological explanation. Sociology, 47(3), 477-493. https://doi.org/10.1177/0038038512448561
28. İçağasıoğlu Çoban, A. (2003) Gelişim dönemlerine göre özürlülüğün etkisi. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi. 3 (1-2), 39- 55.
29. Kağıtçıbaşı, Ç. (2007). Family, self, and human development across cultures: Theory and applications. Routledge.
30. Kalaç, M. Ö., & Kılınç, M. (2023). Eğitim 5.0’a geçişin engelli öğrenciler ve erişilebilirlik açısından etkileri. Journal of University Research, 6(3), 229–237. https://doi.org/10.32329/uad.1285615
31. Kalaycı, S. (2020). Engelli bireylerin kamusal hizmetlere erişebilmesinde belediyelerin yeri. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 83–104. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.817709
32. Kaldık, B. (2024). Engelli bireylerin sosyal dışlanma deneyimleri üzerine fenomenolojik bir araştırma. Toplum ve Sosyal Hizmet, 35(3), 393–420. https://doi.org/10.33417/tsh.1366165
33. Kara, Ö., & Yücelsin-Taş, Y. T. (2024). Görme engelli öğrencilerin yabancı dil öğreniminde karşılaştıkları zorluklar. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 59(59), 240–253. https://doi.org/10.15285/maruaebd.1356799
34. Kasiram, M., & Subrayen, R. (2013). Social exclusion of students with visual impairments at a tertiary institution in KwaZulu-Natal, South African Family Practice, 55(1), 66-72
35. Kavuran, D., & Uslu, A. (2022). Kamusal mekânlarda görme engelli kullanıcılar için erişilebilirliğin değerlendirilmesi: Ankara Batı Adalet Sarayı örneği. Türkiye Peyzaj Araştırmaları Dergisi, 5(1), 11–26. https://doi.org/10.51552/peyad.1026889
36. Kaytez, N., Durualp, E., ve Kadan, G. (2015). Engelli çocuğu olan ailelerin gereksinimlerinin ve stres düzeylerinin incelenmesi. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 4(1), 197-213.
37. Korkmaz, B. C. (2023). Türkiye’de engelli istihdamında yaşanan zorluklar. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 23(1), 62–81. https://doi.org/10.54961/uobild.1264127
38. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1986). But is it rigorous? Trustworthiness and authenticity in naturalistic evaluation. New directions for evaluation, (30), 73-84. https://doi.org/10.1002/ev.1427
39. Mamatoğlu, N. & Tasa, H. (2018). Engelliye yönelik ayrımcılık ve iş yerinde engelli. Türkiye Klinikleri Psychology- Special Topics, 3(1), 1-10.
40. Oliver, M. (2013). The social model of disability: Thirty years on. Disability & Society, 28(7), 1024–1026. https://doi.org/10.1080/09687599.2013.818773
41. Olkin, R. (1999). What psychotherapists should know about disability. Guilford Press.
42. Papadaki, M., & Tzvetkova-Arsova, M. (2013). Social attitudes and beliefs of sighted people towards blindness and blind persons. Specijalna edukacija i rehabilitacija, 12(4), 481-499.
43. Patton, M. Q. (2018). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. Pegem Yayınları.
44. Purcell, E. (2014). Oppression’s three new faces; rethinking ıris young’s “five faces of oppression” for disability theory”. S.N.Asumah ve Nagel M. (Der.) Diversity, Social Justice and Inclusive Excellence: Transdisciplinary and Global Prespectives içinde. (ss.185-206) State Univerity of New York Press .
45. Sarı, K. S. (2021). Görme engellilerle baskı karşıtı uygulama: Kesişimsel perspektif temelinde niteliksel bir araştırma. (Doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Ensitüsü, Ankara.
46. Seylim, E. (2021). Veli görüşlerine göre engelli bireylerin eğitim hakkına erişim durumları: Sorunlar ve çözüm önerileri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 20(80), 2272–2292. https://doi.org/10.17755/esosder.848731
47. Shenton, A. K. (2004). Strategies for ensuring trustworthiness in qualitative research projects. Education for information, 22(2), 63-75.
48. Sue, D. W., Capodilupo, C. M., Torino, G. C., Bucceri, J. M., Holder, A. B., Nadal, K. L., & Esquilin, M. (2007). Racial microaggressions in everyday life: Implications for clinical practice. American Psychologist, 62(4), 271–286. https://doi.org/10.1037/0003-066X.62.4.271
49. Şen, B., & Aykara, A. (2018). Görme engelli ve zihinsel engelli çocuğu olan ailelerde öfke yönetiminin karşılaştırılması. Toplum ve Sosyal Hizmet, 29(1), 27–45.
50. Şimşek, B. (2024). Engelli annesi olmak: Konjenital katarakt ile doğan bebeklerin görme engelli olma potansiyeli üzerine ebeveynlerinin yaşadığı travmatik süreçler. In Ş. Çağın, S. Karadağ, & D. Maktal Canko (Eds.), Özel gereksinimli çocuk anneleri (pp. 141–148). Ege Üniversitesi Yayınları.
51. Tuncay, T. & İl, S. (2007). Sosyal hizmette baskı karşıtı uygulama sosyal adalet paradigması temelinde bir özgürleştirme pratiği. Toplum ve Sosyal Hizmet, 17(2), 59-72.
52. Uzunaslan, Ş., & Duyan, V. (2022). Damgalanmış bir grubun “farklılık” algısı ve damganın yeniden üretilmesi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 33(1), 1–21. https://doi.org/10.33417/tsh.933131
53. Weiss, G., Murphy, A. V., & Salamon, G. (Eds.). (2020). 50 concepts for a critical phenomenology. Northwestern University Press.
54. Yazıcı, F., Okcu, B., & Sözbilir, M. (2015). Ailelerin görme engelli çocuklarına yönelik gelecek kaygıları. Ege Eğitim Dergisi, 16(1), 142–164. https://doi.org/10.12984/eed.90933
55. Yenipazarlı, A., Çondur, F., & Cömertler, N. (2020). Engelli bireylerin kamu hizmetlerinden memnuniyeti: Nazilli ilçesi örneği. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 77–93. https://doi.org/10.30803/adusobed.790217
56. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
57. Young, I. M. (2014). Five faces of oppression. Asumah, S. N., & Nagel, M. (Eds.). In Diversity, social justice and inclusive excellence: Transdisciplinary and global prespectives (pp. 3-33). State Univerity of New York Press.