AN ANALYSIS OF TASKS IN EIGHTH GRADE MATHEMATICS TEXTBOOKS ACCORDING TO THEIR COGNITIVE DEMAND LEVELS

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 16, 181 - 197, 31.12.2025

Hakan Nurlu , Nida Emül

https://doi.org/10.56677/mkuefder.1749669

Öz

The purpose of this study was to examine the cognitive demand levels of mathematical tasks in the Numbers and Operations Learning area of 8th-grade mathematics textbooks. This is a qualitative study using document analysis. Based on the identified research questions, tasks within the Numbers and Operations Learning area were identified in two different 8th-grade mathematics textbooks recommended by the Ministry of National Education. These tasks were first examined by type and categorized into four task types: preparation, solution-based tasks, practice, and assessment. Then, all tasks in the preparation, practice, and assessment types were analyzed according to the cognitive demand levels defined by Smith and Stein (1998). The findings indicated that more than half of the tasks in both textbooks had low cognitive demand levels. All findings were comparatively analyzed based on the type of tasks in the textbooks and discussed within the context of relevant literature.

Anahtar Kelimeler

Cognitive Demand , Mathematical Textbooks , Mathematical Tasks

SEKİZİNCİ SINIF MATEMATİK DERS KİTAPLARINDAKİ GÖREVLERİN BİLİŞSEL İSTEM DÜZEYLERİNE GÖRE İNCELENMESİ

Öz

Bu araştırmanın amacı 8. sınıf matematik ders kitaplarının sayılar ve işlemler öğrenme alanında yer alan matematiksel görevlerin bilişsel istem düzeylerinin incelenmesidir. Araştırma nitel araştırma yaklaşımı ile yürütülmüş olup doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Belirlenen araştırma soruları doğrultusunda öncelikle Millî Eğitim Bakanlığı, Talim Terbiye Kurulunun kararı ile okutulması önerilen iki farklı 8. sınıf matematik ders kitabında sayılar ve işlemler öğrenme alanı kapsamında bulunan görevler belirlenmiştir. Bu görevler tür bakımından incelenmiş ve hazırlık, çözümlü, alıştırma ve değerlendirme olmak üzere dört görev türü grubuna ayrılmıştır. Daha sonra hazırlık, alıştırma ve değerlendirme türündeki görevlerin tümü Smith ve Stein (1998) tarafından betimlenen bilişsel istem düzeylerine göre analiz edilmiştir. Elde edilen bulgulara göre her iki kitapta da ilgili alan kapsamında yer alan görevlerin yarısından fazlasının bilişsel istem düzeyinin düşük düzeyde olduğu görülmüştür. Tüm bulgular kitaplardaki görevlerin türüne dayalı olarak karşılaştırmalı olarak incelenmiş ve ilgili literatür kapsamında tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel İstem Düzeyi , Ders Kitapları , Matematiksel Görevler

Kaynakça

• Altun, M., Arslan, Ç., & Yazgan, Y. (2004). Lise Matematik Ders Kitaplarının Kullanım Şekli ve Sıklığı Üzerine Bir Çalışma. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(2), 131-147.
• Arslan, S., & Özpınar, İ. (2009). İlköğretim 6. Sınıf Matematik Ders Kitaplarının Öğretmen Görüşleri Doğrultusunda Değerlendirilmesi. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, (12), 97-113.
• Aydoğdu, M., Tutak, T., & Göçük, Ş. (2020). Sekizinci Sınıf Öğrencilerinin Üslü Sayılar ile Köklü Sayılar Konularındaki Kavram Yanılgılarının Belirlenmesi. Uluslararası Eğitim Bilim ve Teknoloji Dergisi, 6(3), 240-257. https://doi.org/10.47714/uebt.799116
• Barcelos Amaral, R., & Hollebrands, K. (2017). An Analysis of Context-Based Similarity Tasks in Textbooks From Brazil and The United States. International Journal of Mathematical Education in Science and Technology, 48(8), 1166-1184. https://doi.org/10.1080/0020739X.2017.1315188
• Basyal, D., Jones, D. L., & Thapa, M. (2023). Cognitive Demand of Mathematics Tasks in Nepali Middle School Mathematics Textbooks. International Journal of Science and Mathematics Education, 21(3), 863-879. https://doi.org/10.1007/s10763-022-10269-3
• Birgin, O. (2016). Bloom taksonomisi. Bingölbali E., Arslan S. Ve Zembat İ. Ö. (Ed.) Matematik eğitiminde teoriler. Ankara: Pegem Akademi
• Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative research journal, 9(2), 27-40.
• Coşar, Y. (2011). İlköğretim altıncı sınıf matematik dersi çalışma kitabındaki soruların kapsam geçerlik ve yenilenmiş bloom taksonomisinin bilişsel süreç boyutuna göre analizi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Erzurum.
• Dane, A., Doğar, Ç., & Balkı, N. (2004). İlköğretim 7. sınıf matematik ders kitaplarının değerlendirmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(2), 1-18.
• Demiral, B.T. (2022). Ortaokul matematik ders kitaplarındaki geometri ve ölçme öğrenme alanı etkinlik ve problemlerinin yenilenmiş bloom taksonomisine göre incelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
• Dilekçi, S. (2022). Ortaokul matematik dersi kazanımlarının ve ünite değerlendirme sorularının solo taksonomisi ile incelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Afyon.
• Doyle, W. (1983). Academic Work. Review Of Educational Research, 53(2), 159-199. https://doi.org/10.3102/00346543053002159
• Duatepe Paksu, A. (2008). Üslü ve köklü sayılar konularındaki öğrenme güçlükleri. Özmantar, M.F., Bingölbali, E. ve Akkoç, H. (Ed.). Matematiksel kavram yanılgıları ve çözüm önerileri içinde. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• Engin, Ö., & Sezer, R. (2016). 7. sınıf matematik ders kitabındaki ve programdaki etkinliklerin bilişsel istem düzeylerinin karşılaştırılması. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (42), 24-46.
• Erbaş, İ. (2021). Ortaokul matematik dersi öğretim programı kazanımlarının ve matematik ders kitabı değerlendirme sorularının solo taksonomisi çerçevesinde incelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Konya.
• Erbaş, A. K., & Alacacı, C. (2009). 6 ve 7. Sınıf Türk Matematik Ders Kitaplarının Amerikan ve Singapur Ders Kitapları ile Karşılaştırmalı Bir Analizi. Ankara: TÜBİTAK.
• Erkoç Özçetin, E. (2022). Sekizinci sınıf matematik ders kitabı ve eba’daki matematiksel görevlerin bilişsel istem düzeylerine göre incelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
• Hacısalihoğlu Karadeniz, M., & Hodancı, A. N. (2022). Altıncı Sınıf Öğrencilerinin Tam Sayılar Konusundaki Kavram Yanılgılarının Belirlenmesi. Journal of Computer and Education Research, 10(20), 358-370. https://doi.org/10.18009/jcer.1087195
• Hadar, L. L. (2017). Opportunities to learn: Mathematics Textbooks and Students’ Achievements. Studies in Educational Evaluation, 55, 153-166. https://doi.org/10.1016/j.stueduc.2017.10.002
• Henningsen, M., & Stein, M. K. (1997). Mathematical Tasks And Student Cognition: Classroom-Based Factors That Support and İnhibit High-Level Mathematical Thinking And Reasoning. Journal For Research İn Mathematics Education, 28, 524–549. https://doi.org/10.5951/jresematheduc.28.5.0524
• Hwang, J., & Ham, Y. (2021). Relationship Between Mathematical Literacy and Opportunity to Learn with Different Types of Mathematical Tasks. Journal on Mathematics Education, 12(2), 199-222. http://doi.org/10.22342/jme.12.2.13625.199-222
• Işık, C. (2008). İlköğretim İkinci Kademesinde Matematik Öğretmenlerinin Matematik Ders Kitabı Kullanımını Etkileyen Etmenler ve Beklentileri. Kastamonu Eğitim Dergisi, 16(1), 163-176.
• Jäder, J., Lithner, J., & Sidenvall, J. (2020). Mathematical PROBLEM Solving in Textbooks from Twelve Countries. International Journal of Mathematical Education in Science and Technology, 51(7), 1120-1136. https://doi.org/10.1080/0020739X.2019.1656826
• Jones, D. L., & Tarr, J. E. (2007). An Examination of The Levels of Cogitive Demand Required by Probability Tasks in Middle Grades Mathematics Textbooks. Statistics Education Research Journal, 6(2), 4-27. https://doi.org/10.52041/serj.v6i2.482
• Jones, K., Fujita, T., Clarke, N., & Lu, Y. W. (2008). Proof and Proving in Current Classroom Materials. Proceedings of the British Society for Research into Learning Mathematics, 28(3), 142-146.
• Karakuzu, B. (2017). İlkokul ve ortaokul matematik ders kitaplarındaki geometri görevlerinin tür, bağlam, temsil biçimi ve bilişsel istem düzeyleri açısından incelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Anadolu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
• Kwon, J., & Kim, G. (2013). An Analysis of Mathematical Tasks in the Middle School Geometry. The Mathematical Education, 52(1), 111-128.
• McCormick, M. (2016). Exploring the Cognitive Demand and Features of Problem Solving Tasks in Primary Mathematics Classrooms. Mathematics Education Research Group of Australasia.
• Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Sage Publications. Milli Eğitim Bakanlığı. (2018). Matematik Dersi Öğretim Programı (İlkokul ve Ortaokul 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. Sınıflar). Ankara: MEB.
• Munter, C., & Haines, C. (2019). Mathematics Teachers’ Enactment of Cognitively Demanding Tasks and Students’ Perception of Racial Differences in Opportunity. Mathematical Thinking and Learning, 21(3), 155-177. https://doi.org/10.1080/10986065.2019.1576002
• Mwadzaangati, L. (2019). Comparison of Geometric Proof Development Tasks as Set Up in the Textbook and as İmplemented by Teachers in the Classroom. Pythagoras, 40(1), 1-14.
• O'Sullivan, B., Breen, S., & O'Shea, A. (2013). We Never Did This: A Framework for Measuring Novelty of Tasks in Mathematics Textbooks. In: Proceedings: Fifth Conference on Research in Mathematics Education MEI 5. St. Patrick’s College, Drumcondra, pp. 284-295.
• Özgeldi, M., & Esen, Y. (2010). Analysis of Mathematical Tasks in Turkish Elementary School Mathematics Textbooks. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 2(2), 2277-2281. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2010.03.322
• Özturan Ecemiş, Ü. (2017). Türkiye’nin 5. sınıf matematik ders kitabındaki etkinliklerin bilişsel istem düzeylerinin uluslararası karşılaştırılması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• Park, A. M. (2011). Comparing the Cognitive Demand of Traditional and Reform Algebra 1 Textbooks. Claremont, CA: Harvey Mudd College Department of Mathemetics.
• Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. (M. Bütün ve S. B. Demir, Çev.). Ankara: Pegem Akademi.
• Polat, S., & Dede, Y. (2022). Ortaokul Matematik Dersi Öğretim Programları Cebir Öğrenme Alanındaki Kazanımların Bilişsel İstem Düzeylerindeki Eğilimler. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 41(1). https://doi.org/10.7822/omuefd.1073649
• Reçber, H., & Sezer, R. (2018). 8. sınıf matematik ders kitabındaki etkinliklerin bilişsel düzeyinin programdakilerle karşılaştırılması. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 51(1), 55-76.
• Sarıdaş, M. (2023). Ortaokul matematik öğretmen adaylarına göre matematiksel görevlerin bilişsel istem düzeyi: Görüşlerinin, ders senaryolarının ve uygulamalarının karşılaştırmalı bir incelemesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Amasya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Amasya.
• Smith, M. S., & Stein, M. K. (1998). Selecting and creating mathematical tasks: From research to practice. Mathematics teaching in the middle school, 3(5), 344-50. https://doi.org/10.5951/MTMS.3.5.0344
• Stein, M. K., Grover, B. W., & Henningsen, M. (1996). Building Student Capacity for Mathematical Thinking and Reasoning: Analysis of Mathematical Tasks Used in Reform Classrooms. American Educational Research Journal, 33(2), 455- 488. https://doi.org/10.3102/00028312033002455
• Stein, M. K., & Lane, S. (1996). Instructional Tasks and the Development of Student Capacity to Think and Reason: an Analysis of the Relationship Between Teaching and Learning in a Reform Mathematics Project. Educational Research and Evaluation, 2, 50-80. https://doi.org/10.1080/1380361960020103
• Stein, M. K., & Smith, M. S. (1998). Mathematical Tasks as a Framework for Reflection. Mathematics Teaching in the Middle School, 3(4), 268–275. https://doi.org/10.5951/MTMS.3.4.0268
• Stylianides, A. J., & Stylianides, G. J. (2008). Studying the Classroom İmplementation of Tasks: High-Level Mathematical Tasks Embedded in ‘Real-Life’Contexts. Teaching and Teacher Education, 24(4), 859-875. https://doi.org/10.1016/j.tate.2007.11.015
• Şahintepe, E. (2022). İlköğretim 8. sınıf matematik ders kitaplarının zihnin geometrik alışkanlıkları açısından incelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osman Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
• Tárraga-Mínguez, R., Tarín-Ibáñez, J., & Lacruz-Pérez, I. (2021). Analysis of Word Problems in Primary Education Mathematics Textbooks in Spain. Mathematics, 9(17), 2123. https://doi.org/10.3390/math9172123
• Toprak, Z., & Özmantar, M. (2019). Türkiye ve Singapur 5. sınıf Matematik Ders Kitaplarının Çözümlü Örnekler ve Sorular Açısından Karşılaştırmalı Analizi. Türk Bilgisayar ve Matematik Eğitimi Dergisi (TURCOMAT), 10(2), 539-566. https://doi.org/10.16949/turkbilmat.490210
• Törnroos, J. (2005). Mathematics Textbooks, Opportunity to Learn and Student Achievement. Studies in Educational Evaluation. 31(4), 315-327. https://doi.org/10.1016/j.stueduc.2005.11.005
• Ubuz, B., Erbaş, A. K., Çetinkaya, B., & Özgeldi, M. (2010). Exploring the Quality of the Mathematical Tasks in the New Turkish Elementary School Mathematics Curriculum Guidebook: the Case of Alge. ZDM- The International Journal on Mathematics Education, 42, 483-491.
• Ubuz B., & Sarpkaya G. (2014) İlköğretim 6. Sınıf Cebirsel Görevlerin Bilişsel İstem Seviyelerine Göre İncelenmesi: Ders Kitapları ve Sınıf Uygulamaları. İlköğretim Online, 13(2), 594-606, 2014.
• Yanık, S. Y. (2023). Ortaöğretim kurumlarına ilişkin merkezi sınav matematik soruları ile matematik 8. sınıf ders kitabındaki soruların incelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Kahramanmaraş.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık. Yılmaz, Ş. (2018). Bilişsel talep düzeylerine göre 8. sınıf matematik ders kitaplarındaki etkinliklerin kalitelerinin belirlenmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Gaziantep.
• Yılmaz, S., & Güzel, S. (2020). Sekizinci sınıf öğrencilerinin kareköklü ifadeler konusundaki matematiksel dil kullanım düzeyleri ve dile ilişkin görüşleri. Kafkas Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7, 282-302. https://doi.org/10.30900/kafkasegt.733078