Türk Çini Sanatının Tarihsel Gelişimi ve Eser-i İstanbul Çinileri

Yıl 2025, Sayı: 28, 187 - 207, 24.06.2025

Beste Segah Serdar Öztürk

Öz

Türk çini sanatı; desen, renk ve üslûp özellikleriyle ait olduğu dönemin sanat anlayışını, kültürünü ve yaşam biçimini
yansıtan, köklü geçmişe sahip geleneksel sanatlarımızdan biridir. Yüzyıllar boyunca teknik ve bezeme açısından çeşitli
değişimler göstermiş; mimaride özellikle yapıların süslemelerinde estetik bir unsur olarak tercih edilmiştir. 1903 yılında
Karahoça’da yapılan kazılarda ortaya çıkan mavi yeşil tonlardaki karo levhalar, Uygur Devleti (745-840) dönemine
tarihlendirilmiştir. Bu buluntular, çini sanatının Türk mimarisinde ilk kullanımını göstermesi bakımından büyük önem
taşımaktadır. Selçukluların 1071 yılında Anadolu’yu fethi ile birlikte, İslâm kültürünün etkileri Anadolu mimarisinde çini
sanatıyla görülmeye başlamıştır. Osmanlı Devleti’nin klasik dönemlerinde bu sanat, büyük bir yükselişe geçmiş, çeşitli
sanatçılar tarafından farklı üslûplar geliştirilmiş, yerli üretim İznik ve daha sonra Kütahya çinileriyle büyük bir kültür
mirası hâline gelmiştir. 1845 yılında Sultan Abdülmecid’in emriyle Tophane Müşiri Ahmet Fethi Paşa tarafından Beykoz
İncirköy yakınlarında Eyüp, Balat ve Beykoz çevresindeki küçük imalathanelerde çalışanlar bir araya getirilerek bir fabrika
kurulmuştur. “Eser-i İstanbul” damgalı eserlerin üretildiği bu fabrikada şekerlikler, tabaklar, sürahiler gibi çok çeşitli sofra
malzemelerinin yanında diğerlerinden ayrılan özellikleriyle çini levhalar ön plana çıkmaktadır. Bu çalışmada Türk çini
sanatının tarihsel gelişim süreci ve Millî Saraylar Koleksiyonu’nda bulunan “Eser-i İstanbul Çinileri” incelenmiş, eserler
teknik, form ve üslûp özellikleri bakımından değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Çini , İznik Çinileri , Kütahya Çinileri , Eser-i İstanbul Çinileri , Milli Saraylar Koleksiyonu

Kaynakça

• Kaynakça Arşiv Belgeleri T.C. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Devlet Arşivi (BOA) Akalın, Yılmaz Bilgi. Yadigar-ı Kütahya Suna ve İnan Kıraç Koleksiyonunda Kütahya seramikleri, İstanbul: Mapa Medya Yayın, 1997.
• Altun Ara, Öney, Gönül. Osmanlı’da Çini Seramik Öyküsü, Anadolu Selçuklu Çini ve Seramik Sanatı, İstanbul: MKB Yayınları, 1998.
• Altun Ara. “Osmanlı Çiniciliğinde İznik”, Osmanlı Ansiklopedisi. Cilt 11. İstanbul: Yeni Türkiye Yayınları, 1999, 213-319.
• Arık Rüçhan. Anadolu Selçuklu Saraylarında Çini, Anadolu Toprağının Hazinesi Çini, Selçuklu ve Beylikler Çağı Çinileri. İstanbul: Kale Grubu Kültür Yayınları, 2007.
• Aslanapa, Oktay. Türk Sanatı, Remzi Kitabevi, İstanbul 1984. Aslanapa, Oktay. “Osmanlı Devri Keramik Sanatı” Antika 27, İstanbul: Mısırlı Yayınları, 1987.
• Aslanapa, Oktay. Anadolu Türk Çini ve Keramik Sanatı, 10, 5/1, İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1965.
• Aslanapa Oktay. “Kütahya Keramik Sanatı”, Atatürk’ün Doğumunun 100. Yılına Armağan. Kütahya: Formül Matbaası, 1981.
• Atasoy, Nurhan. Raby, J. İznik Seramikleri, London: Alexandria Press - Teb, 1989.
• Bakır, Sitare, Turan Bakır. İznik Çinileri ve Gülbenkyan Koleksiyonu. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999.
• Bayraktar, Nedret. İstanbul Cam ve Porselenleri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1992.
• Bilgi, Hülya. Sadberk Hanım Müzesi ve Ömer M.Koç Koleksiyonlarından İznik Çini ve Seramikleri, İstanbul: Vehbi Koç Vakfı, 2009.
• Coşansel Karakullukçu, Demet. 150 Yılın Sessiz Tanıkları, Saray Porselenlerinde İzler. İstanbul: TBMM Milli Saraylar, 2007.
• Çelik, Zeynep. Şarkın Sergilenişi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2005.
• D. Arlı, Belgin, Arlı Altun, Ara. Anadolu Toprağının Hazinesi Çini. İstanbul: Kale Grubu Yayınları, 2008.
• Dönmez, E. Emine Naza .Topkapı Sarayı Bağdat Köşkü Çinileri, Art Sanat Araştırma Makalesi 15 (2021), İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınevi, 2021, 203 – 227.
• Eyice, Semavi. “Çinili Köşk”, TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 8. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993, 337-341.
• Germaner, Semra. “Osmanlı İmparatorluğunun Uluslararası Sergilere Katılımı ve Kültürel Sonuçları”, Tarih ve Toplum, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 95 (1991): 33-36.
• Gülçin, Erol. “Çinili Cami Külliyesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 8. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993, 335-337. Gürhan, S.G. Bursa ve Edirne Eserleri Işığında Çiniler, Anadolu’da Türk Devri ve Seramik Sanatı, İstanbul: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını, 2007.
• Haberal, Ecem. 19. Yüzyılda Eser-i İstanbul Damgalı Porselen Üretimi, Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2022
• İrepoğlu, Gül. Turkuaz Gökyüzünün ve Yeryüzünün Mirası, İstanbul: Bal Arısı Kitabevi 2019.
• Kerametli Can. “Asyadan Anadolu’ya Türk Çini ve Seramik Sanatı, Türk Çini Sanatından Örnekler”, Türk Süsleme Sanatları Serisi 11. Ankara: Ak Yayınları, 1986, 25.
• Kırımlı, F. “İznik Çinileri ve Cenovalı Çini Tüccarları” Antika 27, İstanbul: Mısırlı Yayınları 1987.
• Kocabaş, Hüseyin. Porselencilik Tarihî, Bursa: Yeni Basımevi, 1941.
• Küçükerman, Önder, Bayraktar, Nedret, Karakaşlı, Semra. Yıldız Porselen Koleksiyonu, İstanbul: Milli Saraylar, 1998.
• Öney, Gönül. Anadolu Selçuklu Mimarî Süslemesi ve El Sanatları, Ankara: İş Bankası Kültür Yayınları, 1988.
• Önder M, H. İzzet, C. Kerametli, İ. Akçaylı, İ. H. Oygar, S.Güner, Geza Feher. Türk Çini Sanatından Örnekler. İstanbul: 1986 Ak Yayınları, 32-42.
• Yetkin, Şerare. Mimar Sinan’ın Eserlerinde Çini Süsleme Düzeni. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1988.
• Yetkin, Şerare. Anadolu’da Türk Çini Sanatının Gelişmesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Kitabevi, 1986.
• Yenişehirlioğlu, F. Tekfur Sarayı Çinileri ve Eyüp Çömlekçiliği. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2007.
• İnternet (https://anadoluselcuklumimarîsi.com/tr-tr/cini) (01.04.2025) https://islamansiklopedisi.org.tr/cinili-kosk.(06.05.2025)