Türk Çini Sanatının Tarihsel Gelişimi ve Eser-i İstanbul Çinileri

Türk çini sanatı; desen, renk ve üslûp özellikleriyle ait olduğu dönemin sanat anlayışını, kültürünü ve yaşam biçimini yansıtan, köklü geçmişe sahip geleneksel sanatlarımızdan biridir. Yüzyıllar boyunca teknik ve bezeme açısından çeşitli değişimler göstermiş; mimaride özellikle yapıların süslemelerinde estetik bir unsur olarak tercih edilmiştir. 1903 yılında Karahoça’da yapılan kazılarda ortaya çıkan mavi yeşil tonlardaki karo levhalar, Uygur Devleti (745-840) dönemine tarihlendirilmiştir. Bu buluntular, çini sanatının Türk mimarisinde ilk kullanımını göstermesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Selçukluların 1071 yılında Anadolu’yu fethi ile birlikte, İslâm kültürünün etkileri Anadolu mimarisinde çini sanatıyla görülmeye başlamıştır. Osmanlı Devleti’nin klasik dönemlerinde bu sanat, büyük bir yükselişe geçmiş, çeşitli sanatçılar tarafından farklı üslûplar geliştirilmiş, yerli üretim İznik ve daha sonra Kütahya çinileriyle büyük bir kültür mirası hâline gelmiştir. 1845 yılında Sultan Abdülmecid’in emriyle Tophane Müşiri Ahmet Fethi Paşa tarafından Beykoz İncirköy yakınlarında Eyüp, Balat ve Beykoz çevresindeki küçük imalathanelerde çalışanlar bir araya getirilerek bir fabrika kurulmuştur. “Eser-i İstanbul” damgalı eserlerin üretildiği bu fabrikada şekerlikler, tabaklar, sürahiler gibi çok çeşitli sofra malzemelerinin yanında diğerlerinden ayrılan özellikleriyle çini levhalar ön plana çıkmaktadır. Bu çalışmada Türk çini sanatının tarihsel gelişim süreci ve Millî Saraylar Koleksiyonu’nda bulunan “Eser-i İstanbul Çinileri” incelenmiş, eserler teknik, form ve üslûp özellikleri bakımından değerlendirilmiştir.