“Kanı benimle ahdin pâdişâhım”: Pargalı İbrahim Paşa’nın İdamı Üzerine Yazılan Mersiyeler

Öz

Osmanlı topraklarına nasıl geldiği hususunda sınırlı bilgiye sahip olduğumuz İbrahim Paşa’nın (ö. 1536) Şehzade Süleyman’la (ö. 1566) Manisa’da tanıştığı ve çocukluk yıllarından itibaren şehzadenin hizmetinde olduğu kabul edilmektedir. Kânûnî Sultan Süleyman tarafından sadaret makamına layık görülen İbrahim Paşa, bu makamda bulunmuş ya da bulunacak hiçbir kimsenin erişemediği bir iktidar ve ihtişama sahip olarak on üç yıl boyunca Osmanlı Devleti’ne hizmet etmiştir. Siyasî ve idarî alandaki nüfuzunun yanı sıra ilmî ve edebî sahadaki geniş himaye politikasıyla Osmanlı kültür hayatının gelişmesinde önemli bir rol oynayan İbrahim Paşa’nın Mart 1536’da ansızın idam edilmesi onu seven şair ve diğer mahmîlerin gönlünde derin bir üzüntü ve hayrete sebep olmuştur. Başta İbrahim Paşa’dan belki de en büyük himayeyi gören Hayâlî Bey (ö. 1557) olmak üzere Kabûlî (ö.?) ve mahlasını gizlemek isteyen bir şair, bu ani infaza mersiyeler aracılığıyla tepki göstermişlerdir. Bununla birlikte, söz konusu mersiyelerde padişaha “çarh/felek” metaforu üzerinden sert bir itiraz gösterildiği ve bu infaz kararının protesto edildiği görülmektedir. Makalenin ilk bölümünde, İbrahim Paşa’nın hayatı ve onu idama götüren süreç kronolojik bir çerçevede ele alınmış, ikinci bölümde ise Türk edebiyatında sadrazamlar için yazılan mersiyelere değinilmiştir. Üçüncü bölümde İbrahim Paşa’nın katli üzerine yazıldığı tespit edilen üç mersiye edebî ve tarihî bağlamda ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Son olarak, şairler patronu olan İbrahim Paşa için yazılan mersiyeler değerlendirilerek ölümünden sonra şairlerin ona yönelik bakış açıları ve akıbetine verdikleri tepkiler ilk kez kapsamlı olarak ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Mersiye
• Pargalı İbrahim Paşa
• Hayâlî Bey
• Kabûlî
• 16. Yüzyıl

“My padishah, where is the promise you made to me?”: Elegies Written on the Execution of Pargalı Ibrahim Pasha

Öz

Little is known about how Ibrahim Pasha (d. 1536) came to Ottoman lands, but it is generally accepted that he met Prince Suleiman (d. 1566) in Manisa and served the prince from his childhood onward. Appointed to the position of Grand Vizier by Sultan Suleiman the Magnificent, Ibrahim Pasha served the Ottoman State for thirteen years with a power and splendor unmatched by anyone who held or would hold this position. In addition to his influence in political and administrative fields, he played a significant role in the development of Ottoman cultural life through his extensive patronage policies in the scientific and literary spheres. Appointed to the Grand Viziership by Suleiman the Magnificent, Ibrahim Pasha served the Ottoman Empire for thirteen years, wielding a power and splendor unmatched by anyone who had held or would hold that office. The sudden execution of Ibrahim Pasha in March 1536 – who played a significant role in the development of Ottoman cultural life through his patronage in scientific and literary spheres, alongside his political and administrative influence – caused deep sorrow and confusion among the poets and protégés who held him in high regard. Among those who responded to this sudden execution through elegies were Khayālī Beg (d. 1557), who had perhaps received the greatest patronage from Ibrahim Pasha, along with Qabūlī (d. ?) and a poet who wished to conceal his pen name. In these elegies, a sharp protest against the sultan is discernible through the metaphor of çarh/felek (fate/the revolving sphere), and the execution is treated as an act worthy of condemnation. In the first part of the article, Ibrahim Pasha’s life and the process leading to his execution are addressed within a chronological framework, while the second part touches upon the elegies written for grand viziers in Turkish literature. In the third part, three elegies identified as being written upon the execution of Ibrahim Pasha are analyzed in detail within their literary and historical contexts. Finally, through an evaluation of the elegies written for Ibrahim Pasha – the patron of poets – the poets’ perspectives on him after his death and their reactions to his demise have been comprehensively demonstrated for the first time.

Anahtar Kelimeler

• Elegy
• Pargalı Ibrahim Pasha
• Khayali Bey
• Qabûlî

Kaynakça

1. Açıkgöz, Namık, Riyâzü’ş-Şu’arâ, Müellifi: Riyâzî Mehemmed Efendi, Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2017.
2. Akgün, Ahmet, Hoca-zâde Mehmed Efendi’nin İbtihâcü’t-Tevârîh’i, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1994.
3. Aydın, Ayşegül, Kanuni Döneminde Bir Veziriazam: Pargalı İbrahim Paşa, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa 2019.
4. Bozkurt, Firuze, 16. Yüzyıla Ait Bir Şiir Mecmūası, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Niğde 2007.
5. Bozyiğit, Esra, Taşlıcalı Yahyâ Bey Divanı (İnceleme-Tenkitli Metin-Nesre Çeviri-Sözlük), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2021.
6. Bragadin, Pietro, “Sommario Della Relazione Di Pietro Bragadin Bailo a Costantinopoli”, Le Relazioni Degli Ambasciatori Veneti Al Senato, ed. Eugenio Alberi, Societa Editrice Fiorentina, Firenze 1855.
7. Canım, Rıdvan, Tezkiretü’ş-Şu῾arâ ve Tabsıratu’n-Nuzamâ (İnceleme-Metin), Müellifi: Latîfî Efendi, Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2018.
8. Clot, Andre, Suleiman the Magnificent, Saqi Books, 2012.

9. Çavuşoğlu, Mehmed, Yahyâ Bey Dîvân, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1977.
10. Çelik Vural, Büşra, Hayâlî Bey Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Dil İçi Çeviri), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya 2021.
11. Çelik, Büşra – Muzaffer Kılıç, Derzi-zāde ‘Ulvī Dīvān, DBY Yayınları, İstanbul 2018.
12. Çelik, Büşra, Topkapı Sarayı Kütüphanesi Revan No: 1969’da Kayıtlı Mecmû’a-i Eş’âr (vr. 1-168) (İnceleme-Metin), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya 2015.
13. De’ Ludovisi, Daniello, “Relazione Dell’impero Ottomano Riferita in Senato Dal Segretario Daniello De’ Ludovisi A Dì 3 Giugno Del 1534”, Relazioni Degli Ambasciatori Veneti Al Senato, Ed. Eugenio Alberi, Seri III, Volume I, Firenze 1840.
14. Demirtaş, Funda, Celâl-zâde Mustafa Çelebi, Tabakâtü’l-Memâlik ve Derecâtü’l-Mesâlik, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri 2009.
15. Donuk, Suat, Künhü’l-Ahbâr, Müellifi: Gelibolulu Âlî. 4. Rükün, 5. Cilt, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2024.
16. Emecen, Feridun, “Makbul İbrahim Paşa” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXI, (2000), s. 333-335.
17. Erdoğan, Mustafa, Kabûlî İbrahim Efendi, Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divanı (İnceleme-Tenkitli Metin-Dizin), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2008.
18. Erdoğan, Mustafa, Bursalı Rahmî Dîvânı, Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2017.
19. Erkan, Davut, Matrâkçı Nasûh’un Süleymân-nâmesi (1520-1537), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005.
20. Fahd Mohammed Taleb Saeed Al-Olaqi, “İbrahim Pasha: A Christian Hero in the Ottoman Palace”, TRAMES, 26/4, (2022), s. 427-441.