Ideological Transformation of Azerbaijani Turks During Three Revolutions (1905-1911)

Öz

Between 1905 and 1911, the Russian, Iranian, and Young Turk revolutions not only reshaped the internal dynamics of the respective nation-states but also profoundly transformed the ideological orientations and political mobilisation processes of the populations inhabiting the peripheral regions of multiethnic empires. Azerbaijani Turks, who lived under both Russian and Iranian autocracies, redefined their processes of modernisation and political awareness under the influence of these revolutions. During this period, a notable shift occurred toward various ideological currents, including socialism, Pan-Islamism, Pan-Turkism, and nationalist movements advocating for independence. The 1905 Russian Revolution laid the groundwork for the spread of concepts such as national socialism and social democracy, triggering new political debates among the Azerbaijani intelligentsia. The Iranian Constitutional Revolution, particularly with the resistance centred in Tabriz, brought Pan-Azerbaijani aspirations to the surface. In this context, constitutional demands and socialist struggles became intertwined among Azerbaijani Turks, converging in a shared pursuit of social transformation and political rights. The Young Turk Revolution facilitated the institutionalisation of Pan-Turkism across the Turkic world and enabled Azerbaijani intellectuals to collaborate with Ottoman ideologues, allowing this ideology to be transmitted into the Transcaucasian region. This study highlights the critical role of the revolutionary processes between 1905 and 1911 in the political and ideological transformation of the Azerbaijani Turks. The developments of this period offer a significant reference point for understanding not only the internal dynamics of the Azerbaijani Turks but also their interactions with regional and global political movements

Anahtar Kelimeler

• Revolution
• Constitution
• Socialism
• Pan-Turkism
• Pan-Azerbaijansim

Üç Devrim Sürecinde (1905-1911) Azerbaycan Türklerinin İdeolojik Dönüşümü

Öz

1905-1911 yılları arasında vuku bulan Rus, İran ve Jön Türk devrimleri, yalnızca ilgili ulus-devletlerin iç dinamiklerini değil, aynı zamanda çokuluslu imparatorlukların periferik bölgelerinde ikamet eden halkların ideolojik yönelimlerini ve siyasal mobilizasyon süreçlerini de köklü bir biçimde dönüştürmüştür. Hem Rus hem de İran otokrasisi altında varlıklarını sürdüren Azerbaycan Türkleri, modernleşme ve siyasal bilinçlenme süreçlerini bu devrimlerin etkisiyle yeniden tanımlamışlardır. Bu dönemde, sosyalist, Panislamist, Pantürkist ve milli bağımsızlık yanlısı fikir akımları arasında bir yönelim gözlemlenmiştir. 1905 Rus Devrimi, millî sosyalizm ve sosyal demokrasi gibi kavramların yayılmasına zemin hazırlayarak Azerbaycan Türk entelijansiyası arasında yeni siyasal tartışmaları tetiklemiştir. İran Meşrutiyet Devrimi, özellikle Tebriz merkezli direnişle birlikte Pan-Azerbaycancı özlemleri gün yüzüne çıkarmıştır. Bu süreçte, Azerbaycan Türkleri arasında anayasal taleplerle sosyalist mücadele iç içe geçmiş, toplumsal değişim ve siyasal hak arayışı ortak bir paydada buluşmuştur. Jön Türk Devrimi, Türk dünyasında Pantürkizmin kurumsallaşmasına ve Azerbaycan Türkü aydınların Osmanlı İmparatorluğu'ndaki ideologlarla iş birliği içinde bu ideolojiyi Transkafkasya'ya taşımasına imkân tanımıştır. Bu çalışma, 1905-1911 yılları arasındaki devrimsel süreçlerin Azerbaycan Türklerinin siyasal ve ideolojik dönüşümündeki kritik rolünü ortaya koymaktadır. Bu dönemde yaşananlar, Azerbaycan Türklerinin hem kendi iç dinamiklerini hem de bölgesel ve küresel siyasetle etkileşimlerini anlamak adına önemli bir referans noktası sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Devrim
• Anayasa
• Sosyalizm
• Pantürkizm
• Pan-Azerbaycanlılık

Kaynakça

1. Abrahamian, Ervand, Iran Between Two Revolutions, Princeton University Press, New Jersey 1982.
2. Afary, Janet, The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, and the Origins of Feminism. Columbia University Press, New York 1996.
3. Ağaoğlu, Ahmed, İran ve Devrimi, Azerneşr, Baku 2009.
4. Alekberov, Faik, Milli İdeoloji Problemine Tarihi-Felsefi Bakış, II. Bölüm, Elm ve Tahsil, Baku 2014.
5. Altstadt, Audrey L, “Azerbaijani Turks’ Response to Russian Conquest”, Studies in Comparative Communism, Vol. 19, No. 3/4, (1986), pp. 267–286.
6. Altstadt, Audrey L, The Azerbaijani Turks Power and Identity under Russian Rule, Hoover Institution Press, California 1992.
7. Altstadt, Audrey L, The Politics of Culture in Soviet Azerbaijan 1920-1940, Routledge, New York 2016.
8. Anderson, Benedict, Hayali Cemaatler: Milliyetçiliğin Kökenleri ve Yayılması, çev. İskender Savaşır, 2. Bs., Metis Yayınları, İstanbul 1995.

9. Ascher, Abraham, The Revolution of 1905, Vol. 1, Russia in Disarray, Stanford University Press, Stanford, CA 1988.
10. Atabaki, Touraj, Azerbaycan: Etnisite ve İran’da İktidar Mücadelesi, çev. Hojjat Ghasemlou, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2021.
11. Avagyan, Arshen, and Gaidz F. Minassian, Ermeniler ve İttihat ve Terakki; İşbirliğinden Çatışmaya, çev. Ludmilla Denisenko, 2. Bs., Aras Yayıncılık, İstanbul 2005.
12. Bagirova, I. S., Politicheskie partii i organizatsii Azerbaidzhana v nachale XX veka 1900–1917, Elm, Baku 1997.
13. Balaev, Aydyn, Azerbaydzhanskaya natsiya: Osnovnye etapy stanovleniya na rubezhe XIX–XX vv, TiRu, Moskva 2012.
14. Baykara, Hüseyin, Azerbaycan İstiqlal Mübarizesi Tarihi, Azerbaycan Devlet Neşriyatı, Baku 1992.
15. Bennigsen, Alexandre, “Panturkism and Panislamism in History and Today”, Central Asian Survey 3, no. 3, (1984), pp. 39–49.
16. Berberian, Houri, Roving Revolutionaries; Armenians and the Connected Revolutions in the Russian, Iranian, and Ottoman Worlds, University of California Press, Oakland, California 2019.
17. Bookchin, Murray, Devrimci Halk Hareketleri Tarihi; 1905’ten 1917’ye Rus Devrimleri, (Üçüncü Devrim/ Cilt 3), çev. Ali Ihsan Başgül, Dipnot Yayınları, Ankara 2013.
18. Browne, Edward G. The Persian Revolution of 1905-1909, Cambridge at the University Press, 1910.
19. Buniatov, Z. M, Istoriya Azerbaidzhana po dokumentam i publikatsiyam, Elm, Baku 1990.
20. Çağla, Cengiz, “The Liberal and Socialist Influences on Azerbaijani Nationalism at the Beginning of the 20th Century”, Central Asian Survey, 21/1, (2002), pp. 107–122.
21. Chapkevich, E. I., Bolshevistskaya pechat’ kak istochnik po istorii iranskoy revolyutsii 1905–1911 gg, Istoriografiya Irana Novogo i Noveyshego vremeni. Sb. st. – M., Moskva 1989.
22. De Waal, Thomas, The Caucasus, Oxford University Press, New York 2010.
23. Deutschmann, Moritz, “Cultures of Statehood, Cultures of Revolution: Caucasian Revolutionaries in the Iranian Constitutional Movement 1906-1911”, Ab Imperio, 2, (2013), pp. 165–190.
24. Feroz, Ahmad, The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908–1914, Clarendon Press, Oxford 1969.
25. Galichian, Rouben, Clash of Histories in the South Caucasus; Redrawing the map of Azerbaijan, Armenia and Iran, Bennett & Bloom, London 2012.
26. Georgeon, François, Türk Milliyetçiliğinin Kökenleri: Yusuf Akçura (1876–1935), çev. Alev Er, İletişim Yayınları, İstanbul 2024.
27. Gökalp, Ziya, Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak, 2. Bs., Akçağ Yayınları, Ankara 2010.
28. Hanioğlu, M. Şükrü, Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902–1908, Oxford University Press, New York 2001.
29. Hasanli, Jamil, Foreign Policy of the Republic of Azerbaijan; The Difficult Road to Western Integration 1918-1920, Routledge, New York 2015.
30. Hasanli, Jamil, Leadership and Nationalism in Azerbaijan; Ali Mardan Bey Topchibashov, Founder and Creator, Routledge, New York 2019.
31. Iskhakov, S. M, Pervaia russkaia revoliutsiia i musulmane Rossiiskoi imperii, Izdatel’stvo Sotsial’nopoliticheskaia Mysl, Moskva 2007.