Maitrisimit ve Daśakarmapathāvadānamālā Metninde Yer Alan Sanskritçe Kelimelerin Yazım Farklılıklarının Sebebi

Öz

Türkler, geçmişten bugüne kadar birçok milletle etkileşimde bulunmuştur. Bu etkileşim, ticaret, kültür ve din gibi farklı alanlarda görülmektedir. Etkileşimlerin en belirgin etkisi, dilde kendini gösterir. Bir dilden başka bir dile kelime girmesindeki en önemli sebeplerden biri çeviridir. Yani bir dilden başka bir dile çeviri yapılırken birçok yabancı kökenli kelime dile dahil olmaktadır. Bu bağlamda Eski Uygur Türkçesine baktığımız zaman pek çok kelimenin ara diller aracılığıyla dile girdiği görülmektedir. Çünkü Eski Uygur Türkçesinde de çeviri yoluyla dile kazandırılan birçok eser bulunmaktadır. Bu çalışmada Maitrisimit ve Daśakarmapathāvadānamālā metni ele alınacaktır. Bu metinlerdeki Sanskritçe kökenli kelimeler incelenecek ve bu kelimelerin yazımındaki farklılığın sebebi ortaya koyulmaya çalışılacaktır. Bu kelimelerin hangi ara diller vasıtasıyla dile girdiği de belirlenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Uygur Türkçesi
• Sanskritçe
• ara dil

Reasons for the Spelling Differences in Sanskrit Words in the Texts of Maitrisimit and Daśakarmapathāvadānamālā

Öz

The Turks have interacted with many nations from the past to the present. This interaction has been seen in many ways such as commercial, cultural and religious. The greatest effect of the interactions is reflected in the language. One of the most important reasons for words entering from one language to another is translation. In other words, when translating from one language to another, many words of foreign origin enter the language. In this context, when we look at Old Uyghur Turkish, we see that many words entered the language through intermediate languages. Because there are many works in Old Uyghur Turkish that were brought into the language through translation. In this study, the texts Maitrisimit and Daśakarmapathāvadānamālā will be discussed. The Sanskrit-origin words in these texts will be examined and the reason for the difference in the spelling of these words will be tried to be revealed. Moreover, the investigation will reveal which intermediary languages contributed to the integration of these terms into the language.

Anahtar Kelimeler

• old Uyghur Turskish
• Sanskrit
• interlanguage

Kaynakça

1. Adams, Douglas Q, A Dictionary of Tocharian B, Rodopi, Amsterdam 1999.
2. Arslan, Hüsnü Çağdaş, “Suvarnaprabhāsa-Sūtra’nın Eski Uygurca ve Çince Çevirileri Üzerine Bir Değerlendirme”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten LXVIII, (2020), s. 203–215.
3. Aydemir, Hakan, Die alttürkische Xuanzang–Biographie IX: Nach der Handschrift von Paris, Peking und St. Petersburg sowie nach dem Transkript von Annemarie v. Gabain ediert, übersetzt und kommentiert, II. Xuanzang Leben und Werk: Band 34, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 2013.
4. ———, “Tocharian Bilingualism, Language Shift, and Language Death in the Old Turkic Context.” Sino- Platonic Papers 337 (2023), s. 1-89.
5. Ayazlı, Özlem, Altun Yaruk Sudur VI. Kitap, Türk Dil Kurumu, Ankara 2012.
6. BT VII: Kara, Georg ve Peter Zieme, Berliner Turfantexte VII: Fragmente tantrischer Werke in uigurischer Übersetzung, Brepols, Turnhout 1976.
7. BT VIII: Kara, Georg ve Peter Zieme, Die uigurischen Übersetzungen des Guruyogas “Tiefer Weg” von Saskya Panṭita und der Maŋjuśīnāmasamgīti, Akademie Verlag, Berlin 1977.
8. BT XXXVII: Wilkens, Jens. Buddhistische Erzählungen aus dem alten Zentralasien: Edition der altuigurischen Dasakarmapathāvadānamālā, 3 cilt, Brepols, Turnhout 2016.

9. Çetin, Engin, Altun Yaruk VII. Kitap, Türk Dil Kurumu, Ankara 2020.
10. Dietz, Siglinde, Mehmet Ölmez ve Klaus Röhrborn, Die alttürkische Xuanzang–Biographie V. Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2015.
11. Elio, Provasi, “Sanskrit and Chinese in Sogdian garb: the transcription of Indic proper names in the Sogdian Buddhist texts”, in Multilingualism and History of Knowledge: Volume I, ed. Braarvig, Jens E., Mark J. Geller, Vladimir Sadovski ve Gebhard J. Selz, Sitzungsberichte der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Austrian Academy of Sciences Press, Vienna 2013.
12. ———, eds. Multilingualism and History of Knowledge: Volume II – Linguistic Developments along the Silk Road: Archaism and Innovation in Tocharian, Austrian Academy of Sciences Press, Vienna 2012.
13. Elmalı, Murat, Daśakarmapathāvadānamālā, Türk Dil Kurumu, Ankara 2022.
14. Eltschinger, Vincent, “Why Did the Buddhists Adopt Sanskrit?”, Open Linguistics III (2017), s. 308–326.
15. Emeneau, Murray B, “The Nasal Phonemes of Sanskrit”, Language XXII, 2 (1946), s. 86–93.
16. Giles, Herbert A, A Chinese-English Dictionary. 2nd ed. Shanghai, London 1912.
17. Georg Kara – Peter Zieme, Ein Uigurisches Totenbuch, Akademiai Kiado, Budapest 1978.
18. Gulcalı, Zemire, “Eski Türkçeden Çağdaş Uygurcaya /I/ Ünlüsü Üzerine”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 6/12 (2020), s. 263–275.
19. ———, Altun Yaruk Sudur X. Kitap, Türk Dil Kurumu, Ankara 2021. Kasai, Yukiyo, “Sanskrit Word Forms Written in Brāhmī Script in the Old Uyghur Buddhist Texts”, Journal of the International Association of Buddhist Studies 38 (2015), s. 401–422.
20. Kaya, Ceval, Uygurca Altun Yaruk, Türk Dil Kurumu, Ankara 2021.
21. Laut, Jens Peter, “Zu den ‘gelehrten Entlehnungen’ indischer Herkunft im Alttürkischen”, in Historical Linguistics and Philology of Central Asia: Essays in Turkic and Mongolic Studies, ed. Khabtagaeva, Bayarma., Olach, Zsuzsanna, Brill, Leiden; Boston 2022.
22. Masahiro, Shōgaito, “Budist Moğol Metinlerindeki Uygurca Unsurlar Üzerine”, Bitig Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 1, (2022), s. 115-134.
23. Monier-Williams, Monier, Sanskrit-English Dictionary, Oxford University Press, Oxford 1899. Mirsultan, Aysima, Die Xuanzang-Biographie X, Otto Harrassowitz Verlag, Wiesbaden, 2010.