XVI. Yüzyıl Tarihçisi Johannes Leunclavius’un Historiae Musulmanae Turcorum Adlı Eserinde Türkçeye Dair

Öz

Bu çalışmada, XVI. yüzyıl tarihçisi Johannes Leunclavius’un Historiae Musulmanae Turcorum adlı eserinde, eserin Latince tercümesinde bulunup Almanca aslında ve Türkçe tercümesinde bulunmayan iki lûgatçe bölümüne dikkat çekilmektedir. 1590’da ilk olarak Almanca yazılmış 1591’de ise Latinceye tercüme edilmiş olan eser, Osmanlı tarihini konu edinmekle beraber eserin söz konusu iki farklı sözlük bölümü, Türk dili araştırmaları açısından özgün bir nitelik taşımaktadır. Bu bölümlerde Osmanlı coğrafyasına ait yer adları, tarihî şahsiyetler, kültürel kavramlar ve çeşitli Türkçe, Arapça, Farsça, Yunanca ve İtalyanca kelimeler Latin harfleriyle kaydedilmiştir. Böylece, dönemin Türkçe telaffuz özelliklerine, tarihîne ve kültürel özelliklerine dair önemli veriler sunulmuştur. Makalede, Leunclavius’un hayatı, ilmî çalışmaları ve Türkoloji tarihindeki konumu anlatılmış, söz konusu bölümlerdeki lûgatçelerin Türk dil tarihi araştırmalarında ihmal edilmemesi gerektiği vurgulanmıştır. Ayrıca, Historiae Musulmanae Turcorum’un yalnızca tarihî değil, aynı zamanda dil bilgisel bir değer taşıdığına dikkat çekilmiş, eserdeki daha önce gözlerden kaçan bölümler tanıtılarak literatürdeki bu boşluk doldurulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Transkripsiyon/Çeviri-yazı Metinleri
• Johannes Leunclavius
• Historiae Musulmanae Turcorum
• Osmanlı Türkçesi
• Türk Dili Tarihi
• Ad Bilimi
• Sözlükçülük.

On the Turkish Language According to the Work Titled Historiae Musulmanae Turcorum by the XVI. Century Historian Johannes Leunclavius

Öz

This article examines the two glossary sections found exclusively in the Latin translation of Johannes Leunclavius’s 16th-century work Historiae Musulmanae Turcorum, which are absent from both the original German text and the Turkish translation. Originally composed in German in 1590 and translated into Latin in 1591, the work specifically addresses Ottoman history. Besides, the two distinct glossary sections in question are particularly significant for Turkish language studies, as they document place names, historical figures, cultural concepts, and a wide range of Turkish, Arabic, Persian, Greek, and Italian terms from the Ottoman world, all rendered in the Latin alphabet. In doing so, the study provides valuable data on the pronunciation features, historical context and cultural aspects of Turkish during the period in question. Further, it outlines Leunclavius’s biography and scholarly contributions, with particular emphasis on his place in the field of Turkology. In this context, the study contends that the glossaries represent an important yet previously neglected source for research on the history of the Turkish language. By introducing these overlooked sections, the article addresses a notable gap in the existing literature.

Anahtar Kelimeler

• Transcription/Transliteration Texts
• Johannes Leunclavius
• Historiae Musulmanae Turcorum
• Ottoman Turkish
• History of the Turkish Language
• Onomastics
• Lexicography.

Kaynakça

1. Ács, Pál, “Pro Turcis and contra Turcos: Curiosity, Scholarship and Spiritualism in Turkish Histories by Johannes Löwenklau (1541–1594)”, Acta Comeniana (International review of Comenius studies and early modern intellectual history) 25, (2011), s. 25-46.
2. Adamović, Milan, Das Türkische des 16. Jahrhunderts, Nach den Aufzeich – nungen des Florentiners Filippo Argenti (1533), Pontus Verlag, Göttingen 2001.
3. ________, Milan, Floransalı Flippo Argenti’nin Notlarına Göre (1533) 16. Yüzyıl Türkçesi, çev. Aziz Merhan, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2009.
4. Aksulu, N. Melek, Mohaç Esiri Bartholomaeus Georgiević, 1505-1566, ve Türklerle İ lgili Yazıları, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1998.
5. Babinger, Franz, Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, çev. Coşkun Üçok, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1992.
6. Berman, Nina, German literature on the Middle East: Discourses and practices, 1000-1989, Michigan Üniversitesi Yayınları, Michigan 2011.
7. Bombaci, Alessio, and Filippo Argenti, “La regola del parlare turcho di Filippo Argenti: materiale per la conoscenza del turco parlato nella prima metà del XVI secolo.” Regio istituto universitario orientale di Napoli, Centro di studi di Turcologia, Napoli (1938).
8. Bombaci, Alessio, “Padre Pietro Ferraguto e la sua grammatica Turca 1611”, Pubblicazioni dell’Istituto Superiore Orientale di Napoli, N. S., 1/1, (1940), s. 205-236.

9. Dilâç ar, Agop, “1612’de Avrupa’da Yayımlanan İlk Türkçe Gramerinin Özellikleri”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, Türk Dil Kurumu, (1971), s. 197-210.
10. Gallotta, Aldo, “Latin Harfleri İle Yazılmış Bir Kaç Osmanlı Atasözü”, İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 1980-1986, C XXIV-XXV, Edebiyat Fakültesi Basımevi, (İstanbul 1986), s. 235- 249.
11. _________, “La caratteristiche fonetiche della lingua turca di Giovan Battista Montabalno”, Annali dell’Universita degli Studi di Napoli L’Orientale, Rivista del Dipartimento di Studi Asiatici e del Dipartimento di Studi e Ricerche su Africa e Paesi Arabi, C 55/3, (1995), s. 253-268.
12. _________, “Giovan Battista Montalbano’nun Grammatica della lingua Turca’sının Fonetik Özellikleri”, Uluslararası Türk Dili Kongresi 26 Eylül 1988 – 3 Ekim 1988, Türk Dil Kurumu Yayınevi, Ankara 1996, s. 295-310.
13. Georgieuiz, Bartholomæo, De Tvrcarvm Moribvs Epitome, Lvgdvni, Apvd Ioan Tornaesivm, 1567.
14. Hazai, Georgy, “Denkmäler des Osmanisch-Türkeritürkischen in nicht-arabischen Schriften”, Handbuch der türkischen Sprachwissenschaft, Teil I, Budapeşte 1990. s. 63-73.
15. _________, “Jakab Harsanyi-Nagy’ın Latin Harfleri İle Yazılmış Türkçe Metinleri”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, Türk Dil Kurumu, (Ankara 1971), s. 47-59.
16. _________, Das Osmanisch-Türkische Im XVII. Jahrhundert Untersuc – hungen An Den Transkriptionstexten Von Jakab Nagy De Harsany, Akadémiai Kiadó, Budapeşte 1973.