SMMM Mesleğinin Dönüşen Risk Profili: Mevzuat (3568/5018) Temelli Analiz ve Çok Kriterli Önceliklendirme

Öz

Bu çalışma, Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik (SMMM) mesleğinde 3568 ve 5018 sayılı Kanunlar çerçevesinde şekillenen yeni risk alanlarını görünür kılmayı ve bu riskleri öncelik sırasına koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada, mevzuat ile ilgili kurumsal metinler sistematik biçimde incelenmiş; elde edilen bulgular bir kodlama şeması üzerinden sınıflandırılarak mesleğe ilişkin riskler kayıt altına alınmıştır. Ardından, risk kümelerinin göreli önemini belirlemek için Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) uygulanmış; uzman görüşleri ikili karşılaştırmalar yoluyla toplanmış ve ortak bir değerlendirmeye dönüştürülmüştür. Yapılan tutarlılık kontrolleri, uzman değerlendirmelerinin güvenilir olduğunu göstermektedir. Risklerin nihai öncelikleri ise uzmanların olasılık ve etki değerlendirmelerinden türetilen risk skorları ile AHP’den elde edilen ağırlıkların birlikte ele alınmasıyla oluşturulmuştur. Son olarak, bulguların tek bir uzmanın görüşüne aşırı bağımlı olup olmadığını görmek amacıyla duyarlılık/sağlamlık analizi yapılmış; sonuçların genel olarak değişmediği, özellikle en kritik risklerin sıralamasının büyük ölçüde korunduğu anlaşılmıştır. Genel tablo, uyum ve hukuki yükümlülükler ile operasyonel-dijital dönüşüm kaynaklı risklerin daha belirgin hâle geldiğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• SMMM
• Risk Profili
• Analitik Hiyerarşi Süreci
• Uyum
• İç Kontrol

The Evolving Risk Profile of the Certified Public Accountant Profession: A Law-Based Analysis of Laws No. 3568 And No. 5018 With A Multi-Criteria Prioritization Framework

Öz

This study aims to make visible the emerging risk domains reshaping the profession of Certified Public Accountant (CPA) in Türkiye (SMMM) within the framework of Laws Nos. 3568 and 5018, and to prioritize these risks systematically. To this end, relevant legislation and institutional documents were examined through a structured document analysis. The resulting evidence was organized using a coding scheme and translated into a set of profession-specific risk records. The Analytic Hierarchy Process (AHP) was then employed to estimate the relative importance of risk clusters; expert judgments were elicited via pairwise comparisons and aggregated into a consolidated assessment. Consistency checks indicate that the expert evaluations are reliable. Final risk priorities were derived by jointly considering (i) risk scores computed from experts’ probability–impact assessments and (ii) criterion weights obtained from the AHP. Finally, sensitivity and robustness analyses were conducted to assess whether any single expert’s judgments unduly drove the results; the findings remained largely stable, with the ranking of the most critical risks substantially preserved.

Anahtar Kelimeler

• CPA (SMMM)
• Risk Profile
• Analytic Hierarchy Process
• Compliance
• Internal Control

Kaynakça

1. Akçakanat, Ö., Özdemir, O., Kiliçarslan, Ş. (2021), "Muhasebe Meslek Mensuplarının Mesleki Sorumluluk Sigortalarına Bakış Açıları Üzerine Bir Araştırma", Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(1), ss.137-162. https://izlik.org/JA44FK64EG
2. Altunal, I., Özbek, A. (2024), "Muhasebe Meslek Mensuplarının Dijital Dönüşümde E-Dönüşüm Uygulamalarına Bakış Açılarının Değerlendirilmesi: Defter-Beyan Sistemi Üzerine Bir Araştırma", Muhasebe ve Denetime Bakış, (72), ss.125-144. https://doi.org/10.55322/mdbakis.1375572
3. Atabay, İ. (2025), "Muhasebe Meslek Mensuplarının Yapay Zekâya Olan Tutum, Kaygı ve Dirençleri: Dirençten İş Birliğine Geçiş", İzmir Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler Dayanışma Dergisi, 8(3), ss.391-411. https://doi.org/10.69599/izd.3032
4. Bai, X., Nunez, M. A., Kalagnanam, J. R. (2012), "Managing Data Quality Risk in Accounting Information Systems", Information Systems Research, 23(2), ss.453-473. doi:10.1287/isre.1110.0371
5. Baran, E., Baskan, T. D. (2021), "Muhasebe Meslek Mensuplarının Etik Dışı Davranış Sergilemelerinin Nedenleri: Literatür İncelemesi", Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(2), ss.470-506. doi:10.54558/jiss.976281.
6. Bellon, M., Dabla-Norris, E., Khalid, S., Lima, F. (2022), "Digitalization to Improve Tax Compliance: Evidence from VAT E-invoicing in Peru", Journal of Public Economics, 210, ss.104661. doi:10.1016/j.jpubeco.2022.104661
7. Bowen, G. A. (2009), "Document Analysis as a Qualitative Research Method", Qualitative Research Journal, 9(2), ss.27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
8. Bozkurt, C. (2009), "5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun İç Kontrol Bağlamında Değerlendirilmesi", Denetişim, (3), ss.29-40. https://izlik.org/JA98UR57XA

9. Bozkurt, R., Durgun, A. (2024), "Dijitalleşme ve Vergi Uygulamalarında Dijital Teknolojilerin Kullanılması", Bilge Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(2), ss.30-39. https://doi.org/10.47257/busad.1568379
10. Çakmak, E. K. (2025), "Dijital Çağda Vergi İdareleri: Türk Vergi İdaresinin Dijital Dönüşüm Olgunluğu", Maliye Dergisi, 188, ss.215-250. https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2025/07/09-188-Dijital-Cagda-Vergi-Idareleri-6d26e326dd2d2966.pdf Erişim Tarihi: 12.01.2026
11. Çevik, Z. (2025), "Muhasebe ve Meslek Mensuplarının Muhasebe Etiğine İlişkin Algısına Yönelik Nitel Bir Araştırma", İşletme Bilimi Dergisi, 13(1), ss.158-174. doi:10.22139/jobs.1625345.
12. Çirpan, H., Akbaş, Ö. F. (2021), "Serbest Muhasebeci Mali Müşavir Meslek Mensuplarının Karmaşık Etik Problemleri", Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(1), ss.79-91. doi:10.29106/fesa.832309.
13. Coso (2013), Internal Control-Integrated Framework: Executive Summary. https://www.sechistorical.org/collection/papers/2010/2013_0501_COSOInternal.pdf Erişim Tarihi: 10.10.2025
14. Coso (2017), Enterprise Risk Management-Integrating with Strategy and Performance. https://static.poder360.com.br/2023/09/Diretriz-Enterprise-Risk-Management-Coso-2017.pdf Erişim Tarihi: 04.11.2025
15. Dağdeviren, M., Akay, D., Kurt, M. (2004), "İş Değerlendirme Sürecinde Analitik Hiyerarşi Prosesi ve Uygulaması", Gazi Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, 19(2), ss.131-138. https://izlik.org/JA88UW44SM
16. Dendeş, E., A., Armağan, E., Erincik Dendeş, A. (2021), "Muhasebe Meslek Mensuplarının Hizmet Kalitesi ile Müşteri Memnuniyeti ve Ağızdan Ağıza İletişim İlişkisi", Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(1), ss.1-24. doi:10.18026/cbayarsos.901665
17. Gezgin, H. G. (2024), “Defter ve Belgelerde Dijital Dönüşümün Meslek Mensupları Üzerindeki Etkilerinin Analizi: Bursa İli Örneği”, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi.
18. Gib (2013), E-Fatura Portalı Kullanım Kılavuzu (v1.5). https://ebelge.gib.gov.tr/dosyalar/kilavuzlar/e-FaturaPortaliKullanimKilavuzu-v1.5.pdf Erişim Tarihi: 11.12.2025
19. Gib (2022), Defter-Beyan Sistemi Genel Kullanım Kılavuzu (Versiyon 2.0, 15.06.2022). https://www.defterbeyan.gov.tr/documents/kilavuz/defter-beyan-sistemi-genel-kullanim-kilavuzu-version-2_0-15_06_2022.pdf Erişim Tarihi: 25.12.2025
20. Gök, A. G. (2025), "Dijitalleşmenin Muhasebe Meslek Mensuplarına Etkileri Üzerine Nitel Bir Araştırma: Alanya Örneği", BilgeTürk Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(2), ss.115-134. https://izlik.org/JA22EZ34ZE
21. Haapamaki, E., Sihvonen, J. (2019), "Cybersecurity in Accounting Research", Managerial Auditing Journal, 34(7), ss.808-834. https://doi.org/10.1108/MAJ-09-2018-2004
22. Hmb (2006), “Üst Yöneticiler için İç Kontrol ve İç Denetim Rehberi”. Ankara. https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2019/06/4046elkitabipdf.pdf Erişim Tarihi: 05.11.2025
23. Hoppe, F., Gatzert, N., Gruner, P. (2021), "Cyber Risk Management in SMEs: Insights from Industry Surveys", Journal of Risk Finance, 22(3/4), ss.240-260. https://doi.org/10.1108/JRF-02-2020-0024
24. Iesba (2024), Handbook of the International Code of Ethics for Professional Accountants (Including International Independence Standards) (2024 ed.), IFAC. Https://Www.Ethicsboard.Org/Publications/2024-Handbook-International-Code-Ethics-Professional-Accountants Erişim Tarihi: 01.10.2025
25. Ifac ve CA ANZ (2023). Quality Management Toolkit for Small- and Medium-Sized Firms. https://www.ifac.org/news-events/2023-11/new-ifac-ca-anz-quality-management-toolkit-will-help-small-and-medium-sized-practices-globally Erişim Tarihi: 02.10.2025
26. Iia (2020), “The IIA's Three Lines Model (Updated English Version)”.https://www.theiia.org/globalassets/documents/resources/the-iias-three-lines-model-an-update-of-the-three-lines-of-defense-july-2020/three-lines-model-updated-english.pdf Erişim Tarihi: 21.01.2025
27. Iso (2018), ISO 31000:2018-Risk Management-Guidelines. https://www.iso.org/standard/65694.html.
28. Iso (2021), ISO 37301:2021 Compliance Management Systems-Requirements with Guidance for Use. https://www.iso.org/standard/75080.html
29. Katkat Özçelik, M. (2018), "Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin Sorunları ve Bu Sorunların Cinsiyet Boyutu: Artvin ve Rize Örnekleri", Karadeniz Araştırmaları, 15(58), ss.99-125. https://izlik.org/JA23YX49FX
30. Katkat Özçelik, M., Öztürk, Z. ve Alibaş, T. (2025), "Muhasebe Meslek Mensuplarının Dijitalleşme ve Yapay Zekâ Teknolojisini Algılama ve Uygulama Düzeylerinin Araştırılması", Muhasebe ve Denetime Bakış Dergisi, (76), ss.133-156. https://doi.org/10.55322/mdbakis.1659307
31. Kiral, B. (2020), "Nitel Bir Veri Analizi Yöntemi Olarak Doküman Analizi", Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), ss.170-189. https://izlik.org/JA54BW95FL
32. Kotsogiannis, C., Salvadori, L., Karangwa, J., Murasi, I. (2025), "E-invoicing, Tax Audits and VAT Compliance", Journal of Development Economics, 172, ss.103403. https://doi.org/10.1016/j.jdeveco.2024.103403
33. Kvkk (2018), Kişisel Verilerin Güvenliği Rehberi (Teknik ve İdari Tedbirler). https://www.kvkk.gov.tr/yayinlar/veri_guvenligi_rehberi.pdf
34. Lang, M., Karmanska, A., Jarvis, R. (2016), “Accounting and Ethics: Pressure Experienced by the Professional Accountant. European Federation of Accountants and Auditors for SMEs (EFAA)”. https://efaa.com/wp-content/uploads/2021/06/20161221_EFAA_Pressure_Survey.pdf
35. Memiş, M. Ü., Çürük, T., Ünal, Y. (2019), "Elektronik Uygulamaların Vergi Denetimi Üzerine Etkisi: Denetimin Tarafları Üzerine Bir Araştırma", Maliye Dergisi, 176, ss.474-504. https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2019/09/176-21.pdf
36. Mert, H., Güner, M., Duyar, G. (2022), “Dijitalleşme Sürecinin Gelişimi Ve Muhasebe Uygulamalarina Etkileri Yönünden İstanbul İlinde Smmm’ler Üzerinde Bir Araştirma”, Muhasebe ve Denetime Bakış, 22(66), 195-218. https://doi.org/10.55322/mdbakis.1055937
37. Özçelik, H., Angi, G. G. (2017), "Muhasebe Meslek Mensuplarının Meslek Etiği ve Etik İkilem Algıları: Antalya İli Örneği", Muhasebe ve Denetime Bakış, (50), ss.141-158. https://izlik.org/JA24YT49NH
38. Saaty, T. L. (1980), The Analytic Hierarchy Process: Planning, Priority Setting, Resource Allocation, McGraw-Hill.
39. Saaty, T. L. (2008), "Decision Making with the Analytic Hierarchy Process", International Journal of Services Sciences, 1(1), ss.83-98. doi:10.1504/IJSSci.2008.01759
40. Sak, R., Sak, Ş. İkbal, T., Öneren Şendil, Ç., Nas, E. (2021), "Bir Araştırma Yöntemi Olarak Doküman Analizi", Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), ss.227-250. https://doi.org/10.33400/kuje.843306
41. Saldana, J. (2016), The Coding Manual for Qualitative Researchers (3rd ed.), SAGE.
42. Scott, J. (1991), A Matter of Record: Documentary Sources in Social Research, Polity Press.
43. Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirlerin Mesleki Faaliyetlerinde Uyacakları Etik İlkeler Hakkında Yönetmelik, (19.10.2007 tarih ve 26675 sayılı Resmi Gazete).
44. Soobaroyen, T. ve Chengabroyan, C. (2007), "Auditors' Perceptions of Time Budget Pressure, Premature Sign Offs and Under-Reporting of Chargeable Time: A Survey", International Journal of Auditing, 10, ss.201-218. https://doi.org/10.1111/j.1099-1123.2006.0350.x
45. T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı İç Kontrol ve Ön Malî Kontrole İlişkin Usul ve Esaslar, (31.12.2005 tarih ve 26040 sayılı Resmi Gazete, 3. Mükerrer).
46. T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı Kamu İç Kontrol Standartları Tebliği, (26.12.2007 tarih ve 26738 sayılı Resmi Gazete).
47. Türmob (2007), “Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Mesleklerine İlişkin Haksız Rekabet ve Reklam Yasağı Yönetmeliği”. https://www.verginet.net/dtt/11/SM_SMMM_YMM.aspx
48. Uzun, E., Sezer, İ.,Kuytan Budak, E. (2022), "Dijitalleşmenin Muhasebe Meslek Mensuplarına Etkileri: Şırnak İli Örneği", İktisadi ve İdari Yaklaşımlar Dergisi, 4(2), ss.15-31. doi:10.47138/jeaa.1185492
49. 5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, (24.12.2003 tarih ve 25326 sayılı Resmi Gazete).
50. 3568 Sayılı Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu, (13.06.1989 tarih ve 20194 sayılı Resmi Gazete).