Arkeolojik Veriler Üzerinden Afanasyevo Kültürü ve Anıtsal Kurgan Mimarisi Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışmada, Kalkolitik Çağ ile İlk Tunç Çağı geçiş döneminde tarih sahnesine çıkan ve Güney Sibirya ile İç Asya'nın geniş coğrafyasında yayılım gösteren Afanasyevo kültürünün toplumsal yapısı, kurgan geleneği üzerinden incelenmektedir. Doğu Avrupa'daki Yamnaya kültüründen köken aldığı son genetik ve arkeolojik araştırmalarla ortaya konan bu göçebe toplumun tarihsel süreci; Yenisey'den Altay Dağları'na, Moğolistan'dan Çin'in Sincan bölgesine kadar uzanan devasa bir alana yayılmasıyla net bir biçimde takip edilebilmektedir. Arkeolojik verilerin de gösterdiği üzere; başlangıçtaki eşitlikçi kabile düzeninin zamanla yerini kalıtsal ve tabakalaşmış bir elit sınıfına bıraktığı anlaşılmaktadır. Toplumun büyük bir çoğunluğu basit çukur mezarlara defnedilirken; yönetici sınıf olarak adlandırılan elit kesimin, inşası için muazzam bir işgücü seferber edilen taş ve ahşap yapıdaki devasa kurgan mezarlara gömüldüğü görülmektedir. Afanasyevo toplumundaki sınıf farkları, mezar hediyelerinin zenginliğinden ziyade; kurganların anıtsal hacimleri ve inşaları sırasında organize edilen büyük ölçekli işgücü aracılığıyla kendini göstermektedir. Bu mimari boyut ve organizasyonel farklılık, söz konusu topluma yerleşmiş olan sosyal tabakalaşmayı kanıtlayan en somut delil olarak değerlendirilmektedir. Devasa kurgan formlarının sadece anıt mezar işlevi görmekten ziyade, göç edilen yeni coğrafyalardaki siyasi hakimiyetin somut tezahürleri olarak da kullanıldığı tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra kurganlar; üzerinde anma ateşlerinin yakıldığı ve ziyafetler eşliğinde ata kültlerinin gerçekleştirildiği aktif tören alanları olarak da hizmet etmiştir. İçerisinde insan kalıntısı barındırmayan ve merkezinde yalnızca dikili taşların yer aldığı sembolik kült yapılarının varlığı ise; anıtsal mimari ile inanç sisteminin güçlü bir biçimde bütünleştiğini gözler önüne sermektedir. Sonuç itibarıyla, kurgan pratiğini dağ koridorları aracılığıyla Asya'nın derinliklerine taşıyan öncü bir kültür olarak Afanasyevo toplumunun; kurgan mimarisi üzerinden sınıfsal, lojistik ve siyasi gücünü kalıcı bir yapıya dönüştürdüğünü görmekteyiz.

Anahtar Kelimeler

• Güney Sibirya
• İç Asya
• Afanasyevo Kültürü
• Kurgan Mimarisi
• Sosyal Tabakalaşma.

An Evaluation of the Afanasyevo Culture and Monumental Kurgan Architecture Through Archaeological Data

Öz

In this study, the social structure of the Afanasyevo culture, which emerged on the stage of history during the transition period between the Chalcolithic Age and the Early Bronze Age and spread across the vast geography of Southern Siberia and Inner Asia, is examined through the kurgan tradition. The historical process of this nomadic society, whose origin from the Yamnaya culture in Eastern Europe has been revealed by recent genetic and archaeological research, can be clearly traced through its spread over a massive area extending from the Yenisei to the Altai Mountains, and from Mongolia to the Xinjiang region of China. As archaeological data also show, it is understood that the initial egalitarian tribal order gave way over time to a hereditary and stratified elite class. While a great majority of the society was buried in simple pit graves; it is seen that the elite segment, referred to as the ruling class, was buried in colossal kurgan tombs of stone and wood, for the construction of which an enormous workforce was mobilized. Class differences in the Afanasyevo society manifest themselves not through the wealth of grave goods, but rather through the monumental volumes of the kurgans and the large-scale workforce organized during their construction. This architectural dimension and organizational difference are evaluated as the most concrete evidence proving the social stratification entrenched in the society in question. It has been determined that the colossal kurgan forms were used not merely to function as monumental tombs, but also as concrete manifestations of political dominance in the newly migrated geographies. In addition to this, kurgans also served as active ceremonial areas where memorial fires were lit upon them and ancestor cults were performed accompanied by feasts. The existence of symbolic cult structures, which harbor no human remains within and feature only standing stones at their center, reveals that the monumental architecture and the belief system were strongly integrated. Consequently, we see that the Afanasyevo society, as a pioneering culture that carried the kurgan practice into the depths of Asia via mountain corridors, transformed its class, logistical, and political power into a permanent structure through kurgan architecture.

Anahtar Kelimeler

• Southern Siberia
• Inner Asia
• Afanasyevo Culture
• Kurgan Architecture
• Social Stratification.

Kaynakça

1. Avanesova, N. A. (2012), Svyatilishche rannikh nomadov Zaravshana. Afanasyevskiy sbornik 2 içinde ss. 8–27. Barnaul: Azbuka.
2. Bokovenko, N. A., Legran, S. (2010), Mogilnik Numahyr na reke. N. F. Stepanova ve A. V. Polyakov (Ed.), Afanasyevskiy sbornik içinde ss. 29–35. Azbuka.
3. Dashkovskiy, P. K. (2016), Kurgany epokhi eneolita na mogilnike Inskoy dol (Altay). Izvestiya Altayskogo gosudarstvennogo universiteta, (4), 230–237. https://doi.org/10.14258 /izvasu ss. 4-39.
4. Dashkovskiy, P. K., Stepanova, N. F. (2018), Inskoy Dol – pamyatnik epokhi ranney bronzy v Zapadnom Altae. Arkheologiya, etnografiya i antropologiya Evrazii, 46(1), ss.56–65.
5. Gryaznov, M. P. (1999), Afanas'evskaya kul'tura na Enisee. Sankt-Peterburg.
6. Kirginekov, E. N. (2010), Itogi issledovaniya kurgana Bolshoe Koltso v doline reki Kamyshta. N. F. Stepanova ve A. V. Polyakov (Ed.), Afanasyevskiy sbornik içinde ss. 79–91. Azbuka.
7. Kiselev, S. V. (1937), Afanasyevskie kurgany u sel Sydy i Tesi. Sovetskaya arkheologiya, (2), ss. 86–91.
8. Kiselev, S. V. (1949), Drevnyaya istoriya Yuzhnoy Sibiri (Materialy i issledovaniya po arkheologii SSSR, No. 9). Izdatel'stvo AN SSSR.

9. Kosintsev, P. A. ve Stepanova, N. F. (2010), Fauna afanasyevskogo poseleniya Malyi Dugan. N. F. Stepanova ve A. V. Polyakov (Ed.), Afanasyevskiy sbornik içinde ss. 121–129. Azbuka.
10. Kovalev, A. A., Erdenebaatar, D. (2010), Afanasyevsko-chemurchekskaya kurgannaya gruppa Kurgak govi. Afanasyevskiy Sbornik içinde ss. 91–108. Barnaul.
11. Kozhin, P. M. (1970), O psaliyakh iz afanas'evskikh mogil. Sovetskaya Arkheologiya, 4, ss. 189–193.
12. Kuzmin, N. Yu. (1992), Genezis sayano-altayskogo shamanizma po arkheologicheskim istochnikam. Severnaya Evraziya ot drevnosti do srednevekovya: Tez. dokl. konf. k 90-letiyu so dnya rozhd. M. P. Gryaznova içinde ss. 125–130. IIMK.
13. Kyzlasov, L. R. (1962), Afanas'evskie kurgany na rekah Uybat i Byur. Sovetskaya Arheologiya, 2, ss. 112–123.
14. Lipskiy, A. N. (1952), Afanas'evskie pogrebeniya v Khakassii. Kratkie soobshcheniya Instituta istorii material'noy kul'tury, 47, ss. 67–77.
15. Lipskiy, A. N. (1954), Afanas'evskie pogrebeniya v nizov'yakh rek Esi i Tei (Khakassiya). Kratkie soobshcheniya Instituta istorii material'noy kul'tury, 54, ss. 89–98.
16. Maksimenkov, G. A. (1965), Vpusknye mogily okunevskogo etapa v afanas'evskikh kurganakh. Sovetskaya arkheologiya, (4), ss. 204–211.
17. Mallory, J. P. (2010), Bronze Age languages of the Tarim Basin. Expedition, 52(3), ss. 44–53.
18. Soenov, V. I. (2018), Vliyanie migratsiy na dinamiku etnokul'turnyh protsessov na Altae v drevnosti i srednevekov'e. Chast' 1. Epokha kamnya i bronzy. Drevnosti Sibiri i Tsentral'noy Azii, 9(21), ss. 3–16.
19. Sosnovskiy, G. P. (1941), Otchet ob arkheologicheskikh issledovaniyakh 1934–36 gg. v Oyrotskoy avtonomnoy oblasti Altayskogo kraya. Arkheologicheskie issledovaniya v RSFSR 1934–36 gg. içinde ss. 304–306.
20. Stepanova, N. F. (2008), Afanas'evskaya kul'tura: osobennosti pogrebal'nogo obryada pamyatnikov Gornogo Altaya i Srednego Eniseya. A. A. Tishkin (Ed.), Drevnie i srednevekovye kochevniki Tsentral'noy Azii içinde ss. 89–92. Azbuka.
21. Stepanova, N. F. (2014), Osobennosti afanas'evskih i kurotinskih keramicheskih kompleksov epohi bronzy Gornogo Altaya. Drevnosti Sibiri i Tsentral'noy Azii, 7(19), ss. 62–69.
22. Stepanova, N. F. ve Polyakov, A. V. (2010), Afanas'evskaya kul'tura: Istoriya izucheniya i sovremennoe sostoyanie. Afanas'evskiy sbornik, ss. 4–15.
23. Stepanova, N. F. ve Polyakov, A. V. (2019), Mogil'nik afanas'evskoy kul'tury Karasuk III: rezul'taty novykh issledovaniy. A. V. Polyakov ve E. S. Tkach (Ed.), Drevnosti Vostochnoy Evropy, Tsentral'noy Azii i Yuzhnoy Sibiri v kontekste svyazey i vzaimodeystviy v evraziyskom kul'turnom prostranstve (novye dannye i kontseptsii): Materialy Mezhdunarodnoy konferentsii içinde (Cilt II, s. 74–77). IIMK RAN, Nevskaya tipografiya. https://doi.org/10.31600/978-5-907053-35-9-74-77.
24. Teploukhov, S. A. (1929), Opyt klassifikatsii metallicheskikh kul'tur Minusinskogo kraya (v kratkom izlozhenii). Materialy po etnografii, 4(2), ss. 41–62.
25. Tyurına, E. A. (2009), Opyt klassifikatsii pogrebal'nykh sooruzheniy afanas'evskoy kul'tury. Izvestiya Altayskogo gosudarstvennogo universiteta. Seriya: Istoriya. Politologiya, (4/2), ss. 237–242.
26. Vadetskaya, E. B. (1964), Afanas'evskiy mogil'nik na rechke Chernovoy. Kratkie Soobshcheniya Instituta Arkheologii (KSIA), 101, ss. 116–120.
27. Vadetskaya, E. B. (1980), Afanas'evskiy kurgan u s. Vostochnogo na Enisee. Kratkie Soobshcheniya Instituta Arkheologii (KSIA), 161, ss. 101–107.
28. Vadetskaya, E. B., Polyakov, A. V. ve Stepanova, N. F. (2014), Svod pamyatnikov afanas'evskoy kul'tury. Barnaul: Azbuka.
29. Wang, Y. (2022), The Remains of Afanasievo Culture Found in Northwest China: A Review. V. I. Molodin (Ed.), Archaeological Cultures of Siberia in the Context of Cross-Cultural Contacts in Eurasia içinde (s. 274–286). IAET SB RAS Publishing. https://doi.org/10.17746/7803-0330-5.2022. ss. 274-286.