Tarihi Seyyah Anlatılarında Mardin’de Dilsel Dönüşüm: Çokdillilik, Dilbilimsel Gözlemler ve Eğitsel Yansımalar

Öz

Bu çalışma, tarihi seyyah anlatılarından yola çıkarak Mardin’deki dilsel dönüşümü çokdillilik bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Mardin, tarihsel süreçte farklı etnik, dini ve kültürel gruplara ev sahipliği yapmış; bu durum kentin dilsel yapısında zengin ve dinamik bir çokdillilik ortamının oluşmasına neden olmuştur. Çeşitli dönemlere ait seyyah metinleri, bu çokdilli yapının tanığı olarak değerli dilbilimsel gözlemler içermektedir. Nitel bir tarihsel söylem analizine dayanan bu çalışmada, bu anlatılar incelenerek dönemin konuşulan dilleri, dil kullanımı bağlamları ve seyyahların bu çokdilli ortamı nasıl algıladıkları analiz edilmiştir. Ayrıca, dilsel dönüşümün eğitimsel yansımaları da değerlendirilerek çokdilliliğin yerel eğitim yapısı üzerindeki etkileri tartışılmıştır. Elde edilen bulgular, Mardin’in tarihsel ve sosyolinguistik yapısına ışık tutmakta; çokdilli temelli bir eğitim anlayışının tarihsel kökenlerine dair önemli ipuçları sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mardin
• Seyyah Anlatıları
• Çokdillilik
• Dilsel Dönüşüm
• Dilbilimsel Gözlemler

Linguistic Transformation in Mardin in Historical Travellers’ Narratives: Multilingualism, Linguistic Observations and Educational Reflections

Öz

This study aims to examine the linguistic transformation in Mardin within the context of multilingualism by using historical traveler narratives. Mardin has hosted different ethnic, religious and cultural groups throughout history; this has led to the formation of a rich and dynamic multilingual environment in the linguistic structure of the city. Traveler texts from various periods contain valuable linguistic observations as witnesses of this multilingual structure. In this study, which is based on a qualitative historical discourse analysis, these narratives are examined and the languages spoken in the period, the contexts of language use and how travelers perceived this multilingual environment are analyzed. In addition, the educational reflections of the linguistic transformation are evaluated and the effects of multilingualism on the local educational structure are discussed. The findings shed light on the historical and sociolinguistic structure of Mardin; they provide important clues about the historical roots of a multilingual education approach.

Anahtar Kelimeler

• Mardin
• Travellers’ Narratives
• Multilingualisim
• Linguistic Transformation
• Lingusitic Observations

Kaynakça

1. Abdülhadioğlu, A. (2019). Dilsel ve kültürel özellikleri bakımından Mardin Arapça lehçesi. The Journal of Mesopotamian Studies, 4(1), 3–22.
2. Ainsworth, W. F. (1842). Travels and researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea, and Armenia (Vols. 1–2). John W. Parker.
3. Akbulut, M. R. (2022). 19. yüzyılda Batılı seyyahların Mardin izlenimleri. International Journal of Mardin Studies, 3(1), 74–91.
4. Alamy. (2017). Muslim man receiving an offering while reading Quran in park in front of mosque, Mardin, Turkey, December 10, 2017 [Photograph]. Retrieved June 3, 2025, from https://www.alamy.com/mardin-turkey-december-10-2017-muslim-man-receiving-an-offering-while-reading-quran-in-park-in-front-of-mosque-image368102635.html.
5. Alamy. (n.d.). The Chaldeans of the province of Mardin [Photograph]. Retrieved June 3, 2025, from https://www.alamy.com/stock-photo-the-chaldeans-of-the-province-of-mardin-refer-to-an-ethnic-group-in-139507242.html.
6. Alamy. (n.d.). William Ainsworth (1805–1882), English historical novelist [Photograph]. Retrieved June 3, 2025, from https://www.alamy.com/william-ainsworth-1805-1882-english-historical-novelist-image358056313.html.
7. Alchetron. (n.d.). Jean Baptiste Tavernier. Retrieved June 3, 2025, from https://alchetron.com/Jean-Baptiste-Tavernier.
8. Aljazaribook.com. (n.d.). The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices [Blog posts]. Retrieved June 3, 2025, from https://aljazaribook.com/en/category/uncategorized/

9. Ataş, Ş. (2021). İki dillilik bağlamında Arapça tümcelerde Türkçe tümceiçi kod değiştirimi: Mardin örneği. Çağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(2), 79-87.
10. Bell, G. (1911). Diary of Gertrude Ball Bell [Manuscript]. British Library, Western Manuscripts. Qatar Digital Library. MS 45158 B.
11. Broadhurst, R. J. C. (Trans. & Ed.). (1952). The travels of Ibn Jubayr: Being the chronicle of a medieval Spanish pilgrim to the Holy Cities. London: Jonathan Cape.
12. Considine, C. (2024). Beyond Dialogue: Building bonds between Christians and Muslims. Malden, MA: Polity Press. ISBN 978 1509555260.
13. Çelebi, E. (2010). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi: Bağdad, Basra, Bitlis, Diyarbakır, Isfahan, Malatya, Mardin, Musul, Tebriz, Van (4th book, Vol. 2; prepared by Seyit Ali Kahraman & Yücel Dağlı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. ISBN 978 975 08 1782 3.
14. Dağtaş, M. S. (2014). Heterogeneous encounters: Tolerance, secularism and religious difference at Turkey’s border with Syria (Doctoral dissertation). University of Toronto, Canada.
15. Dankoff, R. (1986). “Miğdisi”: An Armenian source for the Seyahatname. Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 76, 73–79. Retrieved from https://www.jstor.org/stable/23868772.
16. Darginavičienė, I. (2023). The multilingualism: Language and cultural identity. LOGOS: A Journal of Religion, Philosophy, Comparative Cultural Studies and Art, (116), 167–174.
17. Dunn, R. E. (2012). The adventures of Ibn Battuta: A Muslim traveller of the fourteenth century. University of California Press. ISBN 978 0520272927.
18. Dündar, F. (2000). Türkiye nüfus sayımlarında azınlıklar (2nd ed.). Ankara: Çiviyazıları Yayınları. ISBN 975-8086-77-4.
19. El Bayadh. (2018, December). Voyages d’Ibn Battouta (en arabe). Retrieved June 5, 2025, from https://el-bayadh.over-blog.com/2018/12/voyages-d-ibn-battouta-en-arabe.html.
20. Elmacıoğlu, G. (2024). Ruth Wodak ve söylem tarihsel yaklaşım: Uygulama örnekleri üzerinden bir değerlendirme. 4. Boyut Journal of Media and Cultural Studies, (24), 1–20. https://doi.org/10.26650/4boyut.2024.1428072.
21. Erkınay, H. K. (2012). Dillerin birlikteliği ve çok dillilik: Mardin örneği. In B. Günay (Ed.), Genç akademisyenlerin perspektifinden birlikte yaşama (1st ed., pp. 121–141). DA Yayıncılık.
22. Fairclough, N. (1992). Discourse and text: Linguistic and intertextual analysis within discourse analysis. Discourse & Society, 3(2), 193–217. Retrieved from https://www.jstor.org/stable/42887786.
23. Gibb, H. A. R., & Beckingham, C. F. (Eds. & Trans.). (1958). The travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 (Vol. 1). Hakluyt Society.
24. Glaser, E. (2013). Review of Uriel Weinreich, Languages in contact: French, German and Romansh in twentieth century Switzerland (R. I. Kim & W. Labov, Intro. & notes). Language in Society, 42(4), 453–456. https://doi.org/10.1017/S004740451300047X.
25. Glottolog. (2025). Arabic. Retrieved August 13, 2025, from https://glottolog.org/resource/languoid/id/arab1395.
26. Grießhaber, W., & Rehbein, J. (Eds.). (2009). Mehrsprachigkeit: Multilingualism. Münster & New York: Waxmann.
27. Grosjean, F. (1982). Life with Two Languages: An Introduction to Bilingualism. Harvard University Press.
28. Gürhan, V. (2016). Mardin şer’iyye sicillerinde Arapçanın belge dili olarak kullanılması ve bu dilde yazılan bir belge türü olarak mülk alım-satimlerinde kullanılan yöntem. E-şarkıyat İlmî Araştırmalar Dergisi (JOSR), 8(2), 992–1005.
29. Hadrovic, A. (2024). The historical Mardin city in Turkey. International Journal of Multidisciplinary Research and Growth Evaluation, 5(1), 881–905.
30. Ibn Jubayr | Traveller, poet & geographer. (n.d.). In Encyclopædia Britannica. Retrieved June 3, 2025, from https://www.britannica.com/biography/Ibn-Jubayr.
31. Ibn Jubayr: Andalusian traveller and penance. (n.d.). FUNCI. Retrieved June 5, 2025, from https://funci.org/ibn_jubayr_andausian_traveller_penance/?lang=en
32. Isaksson, B. O. (2005). New linguistic data from the Sason area in Anatolia. In A. Matras & J. Sakel (Eds.), Linguistic convergence and areal diffusion: Case studies from Iranian, Semitic and Turkic (pp. 181–190). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203327715-19.
33. Kim, S., & Bashkin, O. (2021). Revisiting multilingualism in the Ottoman Empire. Review of Middle East Studies, 55(1), 130–145.
34. Lees, G. M., & Falcon, N. L. (1952). The geographical history of the Mesopotamian plains. The Geographical Journal, 118(1), 24–39.
35. McLeod, S. (2024). Introducing Discourse Analysis for Qualitative Research (pp. 1–19). The University of Manchester. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.15391.57762.
36. Nasıroğlu, M. (2010). Mardin and its surrounding (Mardin, Nusaybin and Hasankeyf) from the eyes of western travelers / Batılı seyyahların gözüyle Mardin ve çevresi (Mardin, Nusaybin ve Hasankeyf) (Master’s thesis). Harran University, Şanlıurfa, Türkiye.
37. Niebuhr, C. (1792). Travels through Arabia and other countries in the East (R. Heron, Trans., Vol. 2). Edinburgh: R. Morison & Son.
38. Palmer, A. (1993). The seventh century in the West Syrian chronicles. Liverpool: Liverpool University Press.
39. Reisigl, M., & Wodak, R. (2009). The discourse-historical approach (DHA). In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods for Critical Discourse Analysis (2nd revised ed., pp. 87–121). London: Sage.
40. Roder, A. (2024). The Kurds in the Nineteenth Century through the Eyes of British Travelers. Kurdiyat, 10, 157–164. https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1489787.
41. Rome Art Lover. (n.d.). Disputed lands - Deyr az Zafaran, the Syriac Orthodox Church near Mardin in Turkey. Retrieved June 14, 2025, from https://www.romeartlover.it/Turmag19.html.
42. Rona, J. P. (1974). [Review of the book Language in sociocultural change, by J. A. Fishman]. Language in Society, 3(2), 309–312.
43. Saggs, H. W. (1984). The might that was Assyria. Sidgwick & Jackson.
44. Sara Distribution. (n.d.). Merdîn/Mardin. Retrieved June 3, 2025, from https://www.saradistribution.com/merdinMardin.htm.
45. Sarı, E. (2010). The construction of cultural boundaries and identities in intercultural communication: The case of Mardin as a multicultural city. Ankyra: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(2), 37–62.
46. Sims, M. B. (2013). Congregationalist and Anglican missionaries in Ottoman Hakkari and Tur Abdin (Master’s thesis). Georgetown University, Washington, DC.
47. Sinclair, T. A. (1990). Eastern Turkey: An architectural and archaeological survey (Vol. III). Pindar Press.
48. Şayır, M. (2017). Mardin’de konuşulan Arapça lehçenin sesbilgisi, biçimbilgisi ve sözdizimi bakımından incelenmesi (Unpublished doctoral dissertation). Gazi University, Institute of Educational Sciences, Ankara, Türkiye.
49. Tamtamış Erkınay, H. K. (2019). Baskın ve aracı dil bağlamında Türkçenin Mardin Arapçasına etkisi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22, 194–206.
50. Tarduş, İ. (2022). İngilizlerin gözüyle ondokuzuncu yüzyılda Kürtler (1st ed.). İstanbul: Avesta Yayınları.
51. Tavernier, J. B. (1925). Travels in India (Vol. 1). Oxford, England: Oxford University Press, H. Milford.
52. Topuz, İ., & Aslan, O. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak eleştirel söylem analizi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi: Uluslararası Dil, Edebiyat, Kültür, Tarih, Sanat ve Eğitim Araştırmaları Dergisi, (17), 314–326. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.222.
53. UNESCO. (2003). Education in a multilingual world. Printed in France. Retrieved June 14, 2025, from https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000129728.
54. Weinreich, U. (1979). Languages in contact: Findings and problems. De Gruyter Mouton. https://doi.org/10.1515/9783110802177.
55. Williamson, C. (n.d.). Safavid Persia through the eyes of French travellers. State Library Victoria. Retrieved June 14, 2025, from https://www.slv.vic.gov.au/sites/default/files/La-Trobe-Journal-91-Clare-Williamson.pdf.
56. Wodak, R. (2001). The discourse-historical approach. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (pp. 63–94). SAGE Publications Ltd. https://doi.org/10.4135/9780857028020.n4.
57. Yeşilkaya, M. (2023). Güneydoğu Anadolu Ağız Atlası (Doctoral dissertation). İstanbul Medeniyet University, İstanbul, Türkiye.
58. Yılmaz, İ. (2009). Kültürel zenginlik bakımından Mardin. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 9(1), 51-70.