İdealizmden Teslimiyete: Gökyüzü ve Şeftali Bahçeleri Eserlerinde Aydın İflası

Öz

Bu çalışma, Türk edebiyatında modernleşme süreciyle birlikte belirgin hale gelen aydın sorunu ekseninde, Refik Halit Karay’ın Şeftali Bahçeleri hikâyesi ile Reşat Nuri Güntekin’in Gökyüzü romanını karşılaştırmalı bir perspektifle analiz etmektedir. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan süreçte Batılı değerler ve pozitivist dünya görüşüyle donanmış aydın tipinin, taşra gerçekliği ve geleneksel, muhafazakâr doku karşısında yaşadığı kimlik krizleri metinlerin temel izleğini oluşturmaktadır. Çalışmada, başlangıçta rasyonel ve reformist ideallerle yola çıkan Agâh Bey ve Gökyüzü anlatıcısının, karşılaştıkları sosyokültürel direnç neticesinde yaşadıkları idealizmin çöküşü süreci irdelenmektedir. İncelemede; aydının halka yabancılaşması ve Batılılaşmanın getirdiği kimlik parçalanması gibi temalar ele alınmaktadır. İnceleme sonucunda, her iki eserdeki aydın karakterlerin, toplumsal dönüşümü sağlama iddiasıyla girdikleri süreçte yerel dinamiklere mağlup oldukları ve başlangıçtaki kurtarıcı rollerinden uzaklaşarak hedonist veya teslimiyetçi bir tutuma sürüklendikleri saptanmıştır. Bu durum, Türk modernleşme tarihindeki aydın-halk kopukluğunun kurmaca metinlerdeki yansıması olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, aydın tipolojisinin yaşadığı bu iflasın edebî düzlemdeki estetik ve sosyolojik tezahürlerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yozlaşma
• Teslimiyet
• İdealizm
• Şeftali Bahçeleri
• Gökyüzü.
• Aydın

From İdealism to Surrender: The Bankruptcy of the Intellectual in the Works Gökyüzü and Şeftali Bahçeleri

Öz

This study analyzes Refik Halit Karay’s short story Şeftali Bahçeleri and Reşat Nuri Güntekin’s novel Gökyüzü through a comparative perspective, centered on the "intellectual problem" that became prominent alongside the modernization process in Turkish literature. The core thematic trajectory of these texts focuses on the identity crises experienced by the intellectual type—equipped with Western values and a positivist worldview during the period extending from the Tanzimat to the Republic—when confronted with provincial reality and a traditional, conservative social fabric. The study examines the collapse of idealism experienced by Agâh Bey and the narrator of Gökyüzü, who initially set out with rational and reformist ideals but ultimately falter in the face of sociocultural resistance. Themes such as the intellectual’s alienation from the common people and the fragmentation of identity brought about by Westernization are scrutinized. The analysis concludes that the intellectual characters in both works, despite their initial claims of facilitating social transformation, are defeated by local dynamics. Consequently, they drift away from their roles as "saviors" and succumb to either hedonistic or submissive attitudes. This phenomenon is evaluated as a literary reflection of the disconnect between the intellectual and the public within the history of Turkish modernization. Ultimately, this study aims to reveal the aesthetic and sociological manifestations of the bankruptcy of this intellectual typology on a literary level.

Anahtar Kelimeler

• Intellectual Problematic
• Corruption
• Surrender
• Idealism
• Şeftali Bahçeleri
• Gökyüzü.

Kaynakça

1. Bağcı, M. (2025). “Şeftali Bahçeleri” ve “Cevizli Bahçe” Hikâyelerinde Bir Toplumsal Eleştiri Alanı Olarak Kasaba. Söylem Filoloji Dergisi, 10(1), 68-85.
2. Başkal, Z. (2009). Edebiyat Kuramları Açısından Bir Zengin Metin Olarak “Şeftali Bahçeleri”. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 4(2), 189-198.
3. Budan, C. Y. (2014). Cumhuriyet İdeolojisi Karşısında Aydın Kimliğini Tutunamayanlar Ve Ölmeye Yatmak Üzerinden Yorumlamak. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 6(12), 151-166.
4. Coşkun, S. (2025). Tarık Buğra’nın Eserlerinde Aydın -Tipler, Meseleler-. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (13).
5. Emil, B. (1997). Türk Kültür ve Edebiyatından 1-Meseleler. Ankara: Akçağ Yayınları.
6. Ete, M. R. (2022). İdeolojiden Metne Erken Cumhuriyet Dönemi Türk Romanında Dinsel Tipolojiler. Çanakkale: Paradigma Akademi.
7. Güntekin, R. N. (2020). Gökyüzü. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
8. Kanter, M. Fatih. (2019) Bir Kültür Romancısı Reşat Nuri Güntekin. İstanbul: Kesit Yayınları.

9. Kaplan, M. (2005). Hikâye Tahlilleri (11. bs.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
10. Karataş, Y. (2017). Reşat Nuri Güntekin’in romanlarında halk aydın çatışması (Yüksek lisans tezi). (Yayımlanmamış yüksek lisans). Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
11. Karay, R. H. (2009). Memleket Hikâyeleri. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
12. Öztürk, N. (2022). Ahmed Midhat, Mizancı Murad Ve Fatma Aliye’nin Romanları Bağlamında Tanzimat Romanında İdeal Aydın Tipi. Uluslararası Filoloji Bengü, 2(1).
13. Sevim, A. (2014). Yakup Kadri’nin Yaban Romanında Aydın-Halk Kopukluğu. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1(2), 189-195.
14. Sevinç, C. (2012). Aydının Halkla İmtihanı: Ziya Gökalp’in “Halka Doğru” Düsturu Bağlamında Cumhuriyet’in İlk Çeyreğinde Türk Romanında İdealist Öğretmen Tipleri. Gazi Türkiyat, I(10), 127-163.
15. Simmel, G. (2009). Bireysellik ve Kültür. (T. Birkan, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
16. Subaşı, N. (1996). Türk Aydınının Din Anlayışı (1. bs.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
17. Şenderin, Z. (2011). Türk Romanında Taşra: Toplumsal Yapılanma, Aydınlar ve Yabancılaşma. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 2(18), 115-136.
18. Şimşek, Y. (2012). İnsan ve Mekân Bağlamında Refik Halit Karay’ın “Şeftali Bahçeleri “ Hikâyesi. ODÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 3(5).