Muhammed Celâleddîn-i Rûmî’de Kaygı ve Umut Bağlamında Ölüm Mefhumu: Ontolojik Bir Eşik Olarak Ölüm

Öz

Bu çalışma, Muhammed Celâleddîn-i Rûmî’nin ölüm mefhumunu, kaygı ve umut kavramsal ufku içinde ele alarak, onu ontolojik ve felsefî bir çerçeveye yerleştirmeyi amaçlamaktadır. Modern felsefî paradigmalar ölümü çoğunlukla yokluk, nihayet ve geri döndürülemez bir kayıp olarak kavramsallaştırmasına karşılık, Celâleddîn’de ölüm, varlığın yoğunlaştığı, öznenin dönüşüme uğradığı ve ilâhî hakikate yönelişin mümkün hâle geldiği ontolojik bir eşik olarak düşünülür. Celâleddîn ölümü, yaşamın hakikatini açığa çıkaran asli boyutu olarak konumlandırarak onu yok edici bir son değil, suretlerin, imgelerin ve geçici görünümlerin çözülerek asıl varlık alanına iade edilmesi olarak algılar. Bu nedenle yaşam ve ölüm, süreklilik arz eden bir asıl-tezahür diyalektiği içinde kavranır. Yaşam, bir denizin yüzeyindeki hareketli köpükler gibidir, anlamını ve dinamizmini, ardındaki derinlikten, yani ölümle simgelenen yokluk ufkundan alır. Bu bağlamda Celâleddîn açısından ölüm, yaşamı dışarıdan sona erdiren salt bir olay olmaktan ziyade, insan varoluşunun yapısını açığa çıkaran kurucu içsel bir boyut olarak belirir. Makale, Muhammed Celâleddîn’in düşünce evreninde ölümü felce uğratan bir kaygı düzeyi olmasından ziyade, umudu da anlamlı ve varoluşsal olarak etkin kılan bir imkân ufku şeklinde işlediğini de ileri sürmektedir. Bu doğrultuda yaşam ve ölüm, birbirini dışlayan ikili karşıtlıklar olarak değil, insan varoluşunun derinliğini, sonluluğunu ve aşkınlığa açıklığını görünür kılan ve süreklilik arz eden bir oluş sürecinin ayrılmaz gereklilikleri olarak kavranmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Rûmî
• Ölüm
• Kaygı
• Umut
• Havf ve Recâ
• Tasavvuf

The Concept of Death in the Context of Anxiety and Hope in Muhammad Jalāl al-Dīn Rūmī: Death as an Ontological Threshold

Öz

This study aims to situate Muhammad Jalāl al-Dīn Rūmī’s conception of death within an ontological and philosophical framework by examining it through the conceptual horizon of anxiety and hope. In contrast to modern philosophical paradigms, which predominantly conceptualize death as non-being, finality, and an irreversible loss, in Rūmī’s thought death is understood as an ontological threshold in which being intensifies, the subject undergoes transformation, and orientation toward divine truth becomes possible. Positioning death as an essential dimension that discloses the truth of life, Rūmī interprets it not as an annihilating end, but as the dissolution of forms, images, and transient appearances, returning them to the domain of essential being. Accordingly, life and death are conceived within a continuous dialectic of essence and manifestation. Life resembles the restless foam on the surface of the sea, deriving its meaning and dynamism from the depth that lies beneath it—that is, from the horizon of non-being symbolized by death. In this respect, from Rūmī’s perspective, death emerges not merely as an external event that terminates life, but as a constitutive inner dimension that reveals the structure of human existence. The article further argues that, within Rūmī’s intellectual universe, death functions not as a paralyzing level of anxiety, but rather as a horizon of possibility that renders hope meaningful and existentially operative. Accordingly, life and death are not conceived as mutually exclusive binary oppositions; rather, they are understood as inseparable necessities of a continuous process of becoming that reveals the depth, finitude, and openness to transcendence inherent in human existence.

Anahtar Kelimeler

• Rūmī
• Death
• Anxiety
• Hope
• Khawf and Rajāʾ

Kaynakça

1. Akıncı, F. A. Ş. (2009). Mevlana’nın Ölüm Algısının Kur’anî Arka Planı. Şarkiyat, (2), 67-79. https://dergipark.org.tr/en/pub/sarkiat/article/134293
2. Arasteh, A. R. (2000). Aşkta ve Yaratıcılıkta Yeniden Doğuş (Mevlâna Celâleddin Rûmî’nin Kişilik Çözümlemesi). (B. Demirkol ve İ. Özdemir, Çev.). Ankara: Kitabiyât.
3. Chittick, W. (2011). Aşkın Sufi Yolu: Mevlânâ’nın Tasavvufi Öğretisi. (S. Derin, Çev.). İstanbul: Sufi Kitap.
4. Chittick, W. (2016). Sûfi’nin Bilgi Yolu: İbn Arabî’nin Metafiziğinde Hayal. (Ö. Saruhanlıoğlu, Çev.). İstanbul: Okuyan Us Yay.
5. Chittick, W. C. (2013). Hayal Alemleri. (M. Demirkaya, Çev.). Kaknüs Yayınları.
6. Çevik, M. (2018). Mevlana’da Aşk ve Varoluş (2. Baskı.). İstanbul: İnsan Yayınları.
7. Çüçen, A. K. (1997). Heidegger’de Varlık ve Zaman. Bursa: Asa Kitabevi.
8. Doru, N. (2016). Melayê Cızîrî: Hakikat ve Mecaz Arasında Bir Sûfî’nin Portresi. Nubihar (Birinci baskı.) İstanbul: Nûbihar. doi: 10.19059/mukaddime.365817

9. Heidegger, M. (2021). Varlık ve Zaman. (K. H. Ökten, Çev.) (5. Basim.). İstanbul: Alfa.
10. Izutsu, T. (2005). İbn Arabî’nin Fusûs’undaki Anahtar-Kavramlar. (A. Y. Özemre, Çev.) Kaknüs Yayınları Araştırma İnceleme serisi. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
11. Jacques, D. (1990). Differance. Toplumbilim Dergisi, Jacques Derrida Özel Sayıs, (10).
12. Kalın, İ. (2025). Heidegger'in Kulübesine Yolculuk, İstanbul: İnsan Yayınları.
13. Kierkegaard, S. (2002a). Kaygı Kavramı. (A. Türker, Çev.). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
14. Kierkegaard, S. (2002b). Korku ve Titreme. (İ. Kapaklıkaya, Çev.). İstanbul: Anka Yayınları.
15. Konuk, A. A. (2014). Fusûs’ ül-Hikem Tercüme ve Şerhi. (M. Tahralı, Ed.) (1-4 Ciltler). İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
16. Konuk, Ahmet Avni. (2005). Mesnevi-i Şerif Şerhi (1-13 Ciltler). İstanbul: Kitabevi.
17. Mevlânâ. (2015). Dîvân-ı Kebîr, (A. Gölpınarlı, Çev.) (1-7 Ciltler). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
18. Rûmî, M. C. (2020). Fîhi Mâ Fîh. (A. A. Konuk, Çev.)İz Yayıncılık İslâm klasikleri dizisi (12. bs.). İstanbul: İz Yayıncılık.
19. Rûmî, M. C. (2015). Mesnevî-i Ma’nevî. (D. Örs ve H. Kırlangıç, Çev.)Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları Edebiyat ve Sanat Serisi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
20. Schimmel, A. (1999). Ben Rüzgarım Sen Ateş-Mevlânâ Celâleddîn Rûmî. (S. Özkan, Çev.). İstanbul: Ötüken Yayınları.
21. Schimmel, A. (2002). Aşk, Mevlâlana ve Mistisizm. (Ö. Senail, Çev.). İstanbul: Kırkambar Kitaplığı.
22. Tan, N. (2014). Ne Umabilirim? Kant’ın Ahlak Felsefesi̇nde Umut Kavramı. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19(2), 49-66. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1705735