Ölümün Sosyokültürel Dönüşümü: Tıbbileşen Ölümden Yas Danışmanlığına Geleneksel Ritüellerin Yeniden Keşfi

Öz

Bu çalışma, modernleşme ve tıbbileşme süreçlerinin ölüm hadisesi etrafındaki toplumsal anlam dünyasında yarattığı yapısal dönüşümü analiz etmeyi ve bu bağlamda geleneksel yas ritüellerinin işlevsel potansiyelini tartışmayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma geleneği içerisinde konumlanan bu çalışma, kuramsal bir doküman analizi yöntemiyle yürütülmüştür. Araştırma kapsamında Türkiye’de ölüm ve yas pratiklerine dair sosyoloji, antropoloji, sosyal hizmet, psikoloji ve kültürel incelemeler literatürü taranmış; ilgili çalışmalar karşılaştırmalı ve yorumlayıcı bir perspektifle analiz edilmiştir. Araştırmanın bulguları, modernleşme süreçlerinin ölümü ev ortamından hastane ve rehabilitasyon merkezi gibi sağlık ve bakım kurumlarına taşıyarak onu teknik bir sorun haline getirdiğini ve yasın kolektif niteliğini zayıflattığını göstermektedir. Buna karşın, Anadolu’da sürdürülen taziye ve mevlit gibi anma ritüellerinin, kaybın toplumsal ve kültürel düzeyde paylaşılmasını sağlayan, anlam üretimini destekleyen ve kültürel hafızayı canlı tutan son derece işlevsel yapılar olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak, geleneksel pratiklerin barındırdığı bu kolektif başa çıkma mekanizmalarının, modern yas danışmanlığı ve manevi destek disiplinleriyle bütünleştirilmesinin kuramsal önemi vurgulanmaktadır. Çalışma, ölümü sadece biyolojik bir son değil, sosyokültürel bir hakikat olarak ele alan insan odaklı yaklaşımların gerekliliğine dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ölüm Sosyolojisi
• Din Sosyolojisi
• Kültürel Hafıza
• Yas Ritüelleri
• Tıbbileşme
• Yas Danışmanlığı.

Destekleyen Kurum

Bu araştırma herhangi bir kurum veya kuruluş tarafından desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu çalışma etik kurul izni gerektiren insan veya hayvan katılımlı deneysel ya da saha araştırması içermemektedir. Çalışmada araştırma ve yayın etiği ilkelerine uyulmuştur.

Teşekkür

Teşekkür beyanı bulunmamaktadır.

The Sociocultural Transformation of Death: Rediscovering Traditional Rituals from Medicalized Death to Grief Counseling

Öz

This study aims to analyze the structural transformation created by the processes of modernization and medicalization in the social meaning-world of death and to discuss the functional potential of traditional mourning rituals in this context. Positioned within the qualitative research tradition, this study was conducted using the theoretical document analysis method. Within the scope of the research, the literature on sociology, anthropology, social work, psychology and the cultural studies regarding death and mourning practices in Turkey was reviewed; relevant studies were analyzed from a comparative and interpretive perspective. The findings of the research indicate that modernization processes have transformed death into a technical issue by moving it from the home environment to institutions such as hospitals and rehabilitation centers and have weakened the collective nature of mourning. Conversely, it has been determined that rituals such as condolences, mawlid, and various commemorations maintained in Anatolia are highly functional structures that ensure the sharing of loss at a social and cultural level, support meaning production, and keep cultural memory alive. In conclusion, the theoretical importance of integrating these collective coping mechanisms inherent in traditional practices into modern grief counseling and spiritual support disciplines is emphasized. The study draws attention to the necessity of human-centered approaches that treat death not merely as a biological end, but as a sociocultural reality.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Death
• Sociology of Religion
• Cultural Memory
• Mourning Rituals
• Medicalization
• Grief Counseling.

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

This study does not involve human or animal participants requiring ethics committee approval. The principles of research and publication ethics were followed throughout the study.

Teşekkür

None.

Kaynakça

1. Abuzar, C. (2010). Şanlıurfa’da Değişen Toplumsal Yapıda Taziye Geleneği: Bir Toplumsal Yapı Çözümlemesi. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 10(2), 259-274.
2. Aeschlimann, A., Heim, E., Killikelly, C., Arafa, M., & Maercker, A. (2024). Culturally Sensitive Grief Treatment and Support: A Scoping Review. SSM - Mental Health, 5, 1-18. Doi: http://dx.doi.org/10.1016/j.ssmmh.2024.100325
3. Altaş, H. (2020). Ölüm olgusu ve hasta yakınlarında ölüme ilişkin tutumlar. Ekev Akademi Dergisi, 82, 139–150.
4. Anadolu Ajansı. (2024). Mardin’de Taziye Yemeklerinin Kaldırılması İçin Çalışma Başlatıldı. Erişim adresi: https://www.aa.com.tr/tr/gundem/mardinde-taziye-yemeklerinin-kaldirilmasi-icin-calisma-baslatildi/3559761
5. Ano, G.G. & Vasconcelles, E. B. (2005) Religious coping and psychological adjustment to stress: A meta-analysis. Journal of Clinical Psychology, 61, 461-480. Doi:10.1002/jclp.20049
6. Apak, H. (2018). Güçlendirme ve Maneviyata Duyarlı Sosyal Hizmet. The Journal of Academic Social Science Studies, 67, 339-411. Doi: http://dx.doi.org/10.9761/JASSS7573 Arıcı, İ., & Albayrak, A. (2007). Elazığ’da Taziye Geleneği. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(2), 33-44. Doi: https://izlik.org/JA76AL92FF Assmann, J. (2001). Kültürel Bellek. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
7. Birregah, S. A., & Judith, E. I. (2025). Cultural Expressions Of Bereavement And The Role Of Group Psychotherapy İn Collectivistic Communities. International Journal of Research and Innovation in Social Science, 9(17), 893–904. Doi: 10.47772/IJRISS.2025.917PSY0080 Boratav, P. N. (1984). 100 soruda Türk Folkloru II: İnançlar, Töre ve Törenler, Oyunlar. İstanbul: Gerçek Yayınları.
8. Bucuka, Y. (2022). Evde Ölmek Güzeldir: ‘Evcilleştirilmiş Ölüm’ ve Ölüm Eğitimi Pratiği Olarak Ölüm Döşeği. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 11(3), 1671–1689. Doi:10.15869/itobiad.1118103 Burcu, E., & Akalın, E. (2008). Ölüm Olgusu Üzerine Sosyolojik Tartışmalar. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 8, 29–54.

9. Connerton, P. (2018). Modernite Nasıl Unutturur (K. Kelebekoğlu, Çev.). İstanbul: Sel Yayınları.
10. Connerton, P. (2019). Toplumlar Nasıl Anımsar (A. Şenel, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
11. Conrad, P. (1992). Medicalization And Social Control. Annual Review of Sociology, 18, 209–232. Doi:10.1146/annurev.so.18.080192.001233
12. Dikici, E., & Büyükdoğan, S. (2020). Değişmeyen Ölüm Gerçeği Karşısında Değişen Taziye Kültürü. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 4(1), 49–67.
13. Dilaveroğlu, M. E. (1965). Dürretü’l-Fâhire Fi Beyâni Ahkâmi’l-Cenaze ve Seferi’l-Ahire. (Yayınevi yok).
14. Durkheim, E. (2005). Dini Hayatın İlkel Biçimleri (F. Aydın, Çev.). İstanbul: Ataç Yayınları.
15. Elias, N. (2001). The Loneliness of the Dying (E. Jephcott, Trans.). New York: The Continuum International Publishing.
16. Epikür (1962). Mektuplar ve Maksimler (H. Örs, Çev.). İstanbul: Remzi Kitabevi.
17. Erbuğ, E. (2021). Ölüm sosyolojisi: Geleneksel ve Modern Toplumda Ölümün Toplumsal Anlamları. Toplum ve Kültür Araştırmaları Dergisi,8,46-61 Doi:10.48131/jscs.1005591
18. Ergöz, R. (2021). Van Gölü Havzası Geçiş Dönemleri. M. Aça & M. A. Yolcu (Ed.), Sosyal Bilimler Işığında Doğa, İnsan, Toplum ve Kültür (ss. 149-168) içinde. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları.
19. Gizir, C. A. (2014). Yas Danışmanlığı Modeli. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(2), 195–213. Doi:10.17860/efd.36859
20. Habertürk. (2025). Mardin’de taziye yemeğinin kaldırılması. Erişim adresi: https://www.haberturk.com Hertz, R. (1960). A Contribution To The Study Of The Collective Representation Of Death. In R. Needham & C. Needham (Eds.), Death and the right hand (pp. 27–113). London: Cohen & West.
21. Illich, I. (1976). Medical Nemesis. New York: Pantheon.
22. İpek, Y. (2011). Adilcevaz’da geçiş dönemleri. In O. Belli & V. E. Belli (Eds.), VII. Uluslararası Van Gölü Havzası Sempozyumu (ss. 509–520). Bursa: Bitlis Eren Üniversitesi.
23. İstek, E. (2025). Osmanlı’da Ölüm ve Cenaze Merasimi. İstanbul: Nida Yayınları.
24. Kahta Belediyesi. (2024). Taziye yemekleri kaldırıldı. Erişim adresi: https://www.kahta.bel.tr
25. Kara, Z. (2013). Toplumla “Yüzleşme”: Yüz Nakli üzerine Fenomenolojik bir Çözümleme. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
26. Kemal, Y. (1996). Ağıtlar. İstanbul: Adam Yayınları.
27. Kızıl, A. (2017). Antik dönem Yunan Dünyasında Ölüm Kavramı. Amisos, 2(3), 32–65.
28. Kübler-Ross, E. (1969). On Death And Dying. New York: Macmillan.
29. Levinas, E. (2014). Ölüm ve Zaman (N. Başer, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
30. Nazlı, A. (2006). Bedenin Ölümü: Modern Öncesinden Postmoderne Beden ve Ölüm. Sosyoloji Dergisi, 16, 1-15. Doi: https://izlik.org/JA34PR97ZY
31. Neimeyer, R. A., Prigerson, H. G., & Davies, B. (2002). Mourning And Meaning. American Behavioral Scientist, 46(2), 235–251. Doi:10.1177/000276402236676
32. Neimeyer, R. A., Klass, D., & Dennis, M. R. (2014). A Social Constructionist Account of Grief. Death Studies, 38(8), 485–498. Doi:10.1080/07481187.2014.913454
33. Örnek, S. V. (1971). Anadolu Folklorunda Ölüm. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları.
34. Özel, İ. (2000). Erbain. İstanbul: Şule Yayınları.
35. Phan, H. P., Ngu, B. H., Chen, S. C., & Hsu, C. S. (2025). Cultural Beliefs And Rituals. Frontiers in Sociology, 10, 1–20. Doi:10.3389/fsoc.2025.1620016
36. Rosenblatt, P. C. (2001). Cultural differences in grief. In M. S. Stroebe, R. Hansson, W. Stroebe & H. Schut (Eds.), Handbook of bereavement research (pp. 285-300). Washtington DC: American Psychological Association. Doi:10.1037/10436-000
37. Schreiber, J.A. (2011) Image of god: Effect on coping and psychospiritual outcomes in early breast cancer survivors. Oncology Nursing Forum 38, 293-301. Doi: 10.1188/11.ONF.293-301
38. Sezer, S., & Saya, P. (2009). Ölüm Kavramı. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 13, 151–165.
39. Stewart, W. C., Wetselaar, M. J., Nelson, L. A., & Stewart, J. A. (2019). Effect of Religion on Anxiety. International Journal of Depression and Anxiety, 2(16), 1–5. doi:10.23937/2643-4059/1710016
40. Stroebe, M. S. & Schut, H. (2010). The dual process model of bereavement: A decade on. Omega, 61(4), 273-289. Doi: 10.2190/OM.61.4.b
41. Taylor, C. (2007). Seküler Çağ (D. Körpe, Çev.). İstanbul: İş Bankası Yayınları.
42. Turner, B. S. (2011). Tıbbi Güç ve Toplumsal Bilgi (Ü. Tatlıcan, Çev.). Bursa: Sentez Yayınları.
43. Türk, E. (2020). Batman’da Taziye Ritüelleri. E. Türk (Ed.), Batman Kent Araştırmaları (ss. 155-182) içinde. İstanbul: Çizgi Yayınevi.
44. Van Gennep, A. (2019). The Rites of Passage. Chicago: University of Chicago Press.
45. Walter, T. (2002). The Revival of Death. London: Routledge.
46. Walter, T. (2010). Grief And Culture. Bereavement Care, 29(2), 5–9. Doi:10.1080/02682621003707431
47. Worden, J. W. (2009). Grief Counseling And Grief Therapy (3rd ed.). New York: Springer.
48. Yelboğa, N. (2023). Yas Deneyimleri (Doktora Tezi). Yalova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. Yelboğa, N., & Abay, A. R. (2024). Yas Deneyimleri. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(3), 1083–1110. Doi:10.18037/ausbd.1426975.