Oryantalizme Karşı Kavgada Bir Ömür: Oksidentalist Bir Türk Aydını olarak Cemil Meriç

Öz

Bu çalışma, Cemil Meriç’in oryantalizm ve oksidentalizm kavramlarına yaklaşımını analiz ederek, Batı ile Doğu arasındaki epistemolojik çatışmayı nasıl ele aldığını irdelemektedir. Meriç’in Batı karşıtı söyleminin entelektüel temelleri ve düşünsel kırılma noktaları ile Osmanlı-Türk modernleşmesi, Cumhuriyet ideolojisi ve Türk aydınlarının Batılılaşma süreçleri eleştirilerinin ele alındığı çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmış olup, Meriç’in temel eserleri ve ikincil kaynaklar içerik analizi yöntemiyle incelenmiştir. Meriç, Batı’nın Doğu üzerindeki tahakkümünü, bilgi üretimi yoluyla meşrulaştırdığına inanmaktadır. Bu nedenle, onun oryantalizm eleştirisi yalnızca akademik bir tartışma değil, aynı zamanda siyasi ve kültürel bir hesaplaşmadır. Batı’nın kendini evrensel bir uygarlık modeli olarak sunmasını reddeden Meriç, Doğu’nun da kendi medeniyet değerleriyle bir kimlik inşa edebileceğini savunmaktadır. Ancak, bu yaklaşımı zaman zaman özcü ve romantik bir Doğu savunusuna dönüşmektedir. Makale, Meriç’in içselleştirilmiş oryantalizm kavramına bakışını ve Batı karşısında geliştirdiği oksidentalist refleksleri de ele almaktadır. Batı’yı tarihsel bir düşman olarak tanımlayan Meriç, Osmanlı ve İslam medeniyetlerini mutlak bir değer olarak konumlandırmaktadır. Meriç, Batı’nın Doğu’yu bilgi-iktidar ilişkisi çerçevesinde şekillendirdiğini ve modernleşmenin Batı’nın tahakkümünü pekiştirdiğini öne sürmektedir. Ancak bu yaklaşım, Batı’ya alternatif bir entelektüel model sunmaktan çok, Batı’nın reddine dayalı bir karşı söylem üretme çabasına işaret etmektedir. Zira Batı, sadece politik ve ekonomik tahakküm kuran bir güç değil; aynı zamanda Doğu’nun kimliğini yok etmeye çalışan bir yapı olarak görüldüğünden Meriç’in Batı karşıtlığı, Doğu medeniyetine yönelik idealize edici bir oksidentalist söyleme evrilmektedir. Böylece Meriç’in mağlubiyet psikolojisi ile Batı eleştirileri arasında güçlü bir ilişki olduğu görülmektedir. Modernleşme sürecini Batı’nın tahakkümüyle eşdeğer gören Meriç, Cumhuriyet’in modernleşme projelerini de sert bir şekilde eleştirmektedir. Sonuç olarak çalışma, Meriç’in Batı eleştirilerinin, emperyalizm karşıtlığının ötesinde, Doğu’nun kültürel ve tarihsel mirasına duyduğu bağlılıkla şekillendiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Oryantalizm
• Oksidentalizm
• Cemil Meriç
• Doğu-Batı Ayrımı
• Türk Modernleşmesi.

A Lifetime of Struggle Against Orientalism: Cemil Meriç as an Occidentalist Turkish Intellectual

Öz

This study analyzes Cemil Meriç’s approach to the concepts of Orientalism and Occidentalism and examines how he addresses the epistemological conflict between the West and the East. The study explores the intellectual foundations of Meriç's anti-Western discourse, his epistemological turning points, and his critiques of Ottoman-Turkish modernization, Republican ideology, and the Westernization processes of Turkish intellectuals. A qualitative research method was employed, utilizing content analysis of Meriç's primary works and secondary sources. Meriç believes the West legitimizes its domination over the East through knowledge production. Therefore, his critique of Orientalism is not merely an academic discussion but also a political and cultural confrontation. Rejecting the West's claim to be a universal model of civilization, Meriç argues that the East can construct its own identity based on its civilizational values. However, this perspective sometimes becomes an essentialist and romanticized defense of the East. The article also explores Meriç's approach to internalized Orientalism and the Occidentalist responses he developed against the West. Defining the West as a historical enemy, Meriç idealizes Ottoman and Islamic civilizations as absolute values. He asserts that the West constructs the East within a knowledge-power framework and that modernization reinforces Western domination. However, rather than offering an alternative intellectual model, this approach seeks to construct a counter-discourse that negates the West. Since the West is seen not only as a political and economic hegemon but also as an entity attempting to erase the identity of the East, Meriç's anti-Western stance evolves into an Occidentalist discourse that idealizes Eastern civilization. Thus, a strong connection is observed between Meriç's psychology of defeat and his critique of the West. Viewing modernization as equivalent to Western domination, he vehemently criticizes the modernization projects of the Turkish Republic. In conclusion, the study reveals that Meriç's criticisms of the West extend beyond anti-imperialism and are shaped by his commitment to the historical and cultural heritage of the East.

Anahtar Kelimeler

• Orientalism
• Occidentalism
• Cemil Meriç
• East-West Dichotomy
• Turkish Modernization

Kaynakça

1. Arlı, A. (2004) Oryantalizm Oksidentalizm ve Şerif Mardin, İstanbul: Küre Yayınları.
2. Balmain, C. (2008) Introduction to Japenese Horror Film, Edinburg: Edinburgh University Press.
3. Baylor, E (2012) “Ethnocentrism”, Oxford Bibliographies. https://www. oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199766567/obo 9780199766567-0045.xml, (Son Erişim Tarihi, 12/2/2025).
4. Bruma, I. (2004) Oksidentalizmin Kökenleri, İstanbul: Cogito: Yapı Kredi Yayınları.
5. Bruma, I. ve A. Margalit (2009) Garbiyatçılık Düşmanlarının Gözünde Batı, Çev. G Turan, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
6. Bukh, A. (2010) “Ainu Identity and Japan’s Identity: The Struggle for Subjectivity”, The Copenhagen Journal of Asian Studies, 28(2), 35-54.
7. Cangızbay, K. (2003) “Cemil Meriç Üzerine”, T. Bora ve M. Gültekingil (Der), Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Cilt 5: Muhafazakârlık içinde, İstanbul: İletişim Yayınları, 533–538.
8. Chakrabarty, D. ve İ. Cörüt (2012) Avrupa’yı Taşralaştırmak: Postkolonyal Düşünce ve Tarihsel Farklılık, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.

9. Clifford, J. (1998) “Oryantalizm Üzerine”, A. Yıldız (Der), Oryantalizm Tartışma Metinleri, içinde, Ankara: Doğu Batı Yayınları, 134-159.
10. Cündioğlu, D. (2006) Bir Mabet İşçisi Cemil Meriç, İstanbul: Etkileşim Yayınları.
11. Dirlik, A (1996) “Chinese History and The Question of Orientalism”, History and Theory, 35(4), 96-118.
12. Durna, T. (2004) “Köşe Yazılarında Avrupa Birliği Tartışmaları: Helsinki Zirvesi 1999”, Ç. Dursun (Der), Haber, Hakikat ve İktidar İlişkisi içinde, Ankara: Elips Yayınları, 123 145.
13. Ergüç, V. (2022) “Cemil Meriç’in Düşüncesinde İdeoloji Kavramı: Georg Wilhelm Friedrich Hegel Perspektifinden Bir Okuma”, Mukaddime, 13(2), 490–515.
14. Fidan, M. (2021) “Oryantalizm ve Batı Sineması: Midnight Express (1978) Filmi Örneği”, Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 11(1), 3-30.
15. Foucault, M. (2011) Entelektüelin Siyasi İşlevi, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
16. Furumizo, E. (2005) “East Meets West and West Meets East: A Comparison of Occidentalism and Orientalism”, Review of Communication, 5(2-3), 128-137.
17. Golden, S. (2009) “Orientalism in East Asia: A Theoretical Model”, Inter Asia Papers, 12, 001-26.
18. Goody, J. (2002) Batıdaki Doğu, Ankara: Dost Kitabevi.
19. Göle, N. (2004) “Batı Dışı Modernlik: Kavram Üzerine”, U. Kocabaşoğlu (Der), Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Cilt 3: Modernleşme ve Batıcılık içinde, İstanbul: İletişim Yayınları, 56–67.
20. Grillo, R. D. (2003) Cultural Essentialism and Cultural Anxiety. Anthropological Theory, 3(2), 157-173.
21. Gürbilek, N. (2011) Benden Önce Başkası, İstanbul: Metis Yayınları.
22. Gürbilek, N. (2013) Mağdurun Dili İstanbul: Metis Yayınları.
23. Iwabuchi, K. (1994) Complicit Exoticism: Japan and Its Other. Critical Multiculturalism, 8(2), 49-68.
24. Jouhki, J. (2006) Imagining the Other: Orientalism and Occidentalism in Tamil European Relations in South India. Jyvaskyla: University of Jyvaskyla Press.
25. Kaiwar, V. (2014) The Postcolonial Orient: The Politics of Difference and the Project of Provincialising Europe, Leiden: Brill.
26. Kaiwar, V. ve S. Mazumdar (1993) “Race, Orient, Nation in the Time-Space of Modernity”, Economic and Political Weekly, 28(37), 1957–1963.
27. Kahraman, H. B. (2002) “İçselleştirilmiş, Açık ve Gizli Oryantalizm ve Kemalizm”, Oryantalizm-I, 2(20), 159-185.
28. Kahraman, H. B. (2010a) Türk Siyasetinin Yapısal Analizi-I: Kavramlar Kuramlar Kurumlar, İstanbul: Agora Kitaplığı.
29. Kahraman, H. B. (2010b) Türk Siyasetinin Yapısal Analizi-II: 1920-1960, İstanbul: Agora Kitaplığı.
30. Kim, M. ve A. Y. Chung (2005) “Consuming Orientalism: Images of Asian/American Women in Multicultural Advertising”, Qualitative Sociology, 28(1), 67-91.
31. Koçak, O. (1995) “Evrensellik ve Kısmilik Üzerine Bir Taslak” S. Şen (Der), Türk Aydını ve Kimlik Sorunu içinde, İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 227-248.
32. Köksal, D. (1997) “Zaman, Osmanlılık ve Cemil Meriç”, Cogito, 11, 97-108.
33. Lary, D. (2006) “Edward Said: Orientalism and Occidentalism”, Journal of The Canadian Historical Association, 17(2), 3-15.
34. Makdisi, U. (2007) “Osmanlı Oryantalizmi”, A. Yıldız (Der) Oryantalizm Tartışma Metinleri içinde, Ankara: Doğu Batı Yayınları, 217-238.
35. Meriç, C. (1992) Jurnal, İstanbul: İletişim Yayınları.
36. Meriç, C. (1996) Umrandan Uygarlığa, İstanbul: İletişim Yayınları.
37. Meriç, C. (2011) Kırk Ambar, İstanbul: İletişim Yayınları.
38. Meriç, C. (2016a) Bu Ülke, İstanbul: İletişim Yayınları.
39. Meriç, C. (2016b) Işık Doğudan Gelir, İstanbul: İletişim Yayınları.
40. Meriç, C. (2017) Kültürden İrfana, İstanbul: İletişim Yayınları.
41. Meriç, C. (2013) Oksidentalizm: İki Doğu İki Batı, İstanbul: Açılım Kitap.
42. Morgan, J. (2006) “Issues in The Political Economy of Economic Transition in The People’s Republic of China”, Working Paper, 1. University of Helsinki.
43. Mutman, M. (1999) “Oryantalizmin Gölgesi Altında: Batı’ya karşı İslam”, F. Keyman, M. Mutman and M. Yeğenoğlu (Der), Oryantalizm, Hegemonya ve Kültürel Fark içinde, İstanbul: İletişim Yayınları, 23-65.
44. Pelek, S. (2011) “Dağın Ardına Tepeden Bakmak ya da Kürt Aydınından Öz Oryantalizm Sorunu”, Toplum ve Kuram, 5, 56-78.
45. Said, E. (1998) Oryantalizm, Çev. N. Uzel, İstanbul: İrfan Yayınevi.
46. Shirong, Lu A. (2008) “The Many Faces of Internationalization in Japanese Anime”, Animation: An Interdisciplinary Journal, 3(2), 169-187.
47. Swanson, H. (2004) “Said’s Orientalism and The Study of Christian Missions”, International Bulletin of Missionary Research, 28(3), 107-112.
48. Tlostanova, M. (2008) “The Janus-faced Empire Distorting Orientalist Discourses”, Worlds Knowledges Otherwise, 2(3), 45-63.
49. Yetik, H. K. (2014) Romantik Ortadoğu, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.