Mustafa Kemal Atatürk’ün Baba Ocağı Kocacık’ta Alaylı Ebelik ve Ev Doğumlarına Dair Bir Söyleşi

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1, 3 - 11, 23.01.2026

Selma Hancıoğlu Aytaç

https://doi.org/10.31020/mutftd.1710227

Öz

Osmanlı toprak sınırları içinde bulunan Balkan coğrafyası Osmanlı devleti hâkimiyeti son bulmuş olsa da; sağlığa, kültür ve yaşantıya olan etkileri günümüze kadar devam etmektedir. Alaylı ebe desteği ile yapılan ev doğumları ve ritüelleri bu kültürün bir parçadır. Bu çalışma; bir Monografi çalışmasıdır. Sözlü Tarih kapsamında yapılan bir söyleşi olan çalışma, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün baba ocağı Kocacıkta, geçmiş dönem alaylı ebelik ve ev doğumu uygulamalarına dair bilgi edinmek amacıyla, sözlü tarih yönteminde ve kadın tarihi araştırma alanı kapsamında yapılmıştır.
Çalışmanın kaynağını, katılımcı ile yapılan söyleşiden elde edilen bilgiler ve çalışmayı destekleyen literatür taraması oluşturmaktadır. Ön söyleşi ve “Balkan Kültüründe Doğum ve Doğum Sonu Destekçileri: Avo Nene’ ler” çalışması referans alınarak hazırlanan anket sorularından veriler elde edilmiştir. Söyleşi öncesi katılımcıdan sözlü ve yazılı onam formu alınmıştır.
Çalışma sonucunda elde edilen bilgiler, yine Balkan coğrafyasında 2018 yılında yapılmış olan Aytaç ve Yazıcı’nın çalışmasındaki verilerle örtüşmektedir. Ayrıca şehirde (Gostivar) veya köyde (Kocacık), Kuzey Makedonya Türk kadınlarının doğumlarını 20.yüzyılın üçüncü çeyreği dâhil (ulaşılan kısıtlı veriler doğrultusunda) evde ve alaylı ebe ile yaptıkları görülmektedir. Bu sonuç bağlamında, özellikle mübadele ile yapılan göçlerle birlikte azınlık durumuna düşen Müslüman Türk nüfusun kültürel tercihinin yanı sıra kimliğini de koruma amacıyla ev doğumlarını tercih ettiği söylenebilir. Katılımcının görüşme kaydında mevcut ifadeleri de bu tespiti destekler niteliktedir. Fakat hem bu sonucun doğrulanması için hem de Balkan coğrafyasında varlık göstermiş Osmanlı kültürü ebelik uygulamaları için daha çok çalışma yapılmasına ihtiyaç vardır.

Anahtar Kelimeler

Alaylı Ebelik , Ebe , Ev Doğumu , Avo Nene , Mustafa Kemal Atatürk , Kocacık.

In Kocacık, The Fatherland of Mustafa Kemal Atatürk an Interview on Regimental Midwifery and Home Births

Öz

Balkan geography, once part of the Ottoman Empire, still shows the impact of that era on health, culture, and daily life. This includes the enduring tradition of home births supported by traditional midwives.
This study, an oral history monograph, focuses on past midwifery practices and home births in Kocacık, North Macedonia—the ancestral home of Mustafa Kemal Atatürk. Using the oral history method and women's history research, the study draws from an interview with a participant and supporting literature. Data collection was guided by a questionnaire based on the study "Birth and Postpartum Supporters in Balkan Culture: Avo Nene'ler." Consent was obtained from the participant.
The findings align with a 2018 study by Aytaç and Yazıcı conducted in the Balkans. It was observed that North Macedonian Turkish women, both in urban (Gostivar) and rural (Kocacık) areas, continued to have home births with apprentice midwives even into the third quarter of the 20th century. This suggests that the Muslim Turkish minority, particularly after population exchanges, may have favored home births to preserve their cultural identity. Interview statements support this. However, further research is needed to verify this conclusion and explore Ottoman-era midwifery practices in the Balkans more broadly.

Anahtar Kelimeler

Regimental Midwifery , Midwife , Home Birth , Avo Nene , Mustafa Kemal Atatür , Kocacık.

Kaynakça

• 1. İbn Haldun. İbn Haldun, Mukaddime, Cilt:II, (Çeviren: Zakir Kadirî Ugan), İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları; 1986.
• 2. Hancıoğlu Aytaç S, Yazıcı S. Balkan Kültüründe Doğum Ve Doğum Sonu Destekçileri:“Avo Nene” Ler. International Peer-Reviewed Journal Of Scientific Research 2018;31(1): 16-31.
• 3. Bacon E. Elizabeth. Esir Orta Asya, (Çev. Tansu Say), 1001 Temel Eser, (t.y.), İstanbul: Tercüman Yayınları; 1977.
• 4. Beydili C. Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük. Hayrettin İvgin; Önsöz: Prof. Dr. Özkul Çobanoğlu. Ankara: Yurt Kitap-Yayın; 2005. S. 511.
• 5. Sarı N. Türkiye’de ebeliğin tarihi gelişimi. Biruni Sağlık ve Eğitim Bilimleri Dergisi 2021;7:81-93.
• 6. Uzel İ. Transkripsiyonu ve düzenlemesi yapılan, Sabuncuoğlu Ş. Ait ‘Cerrahiyyetü’l Haniyye’kitabı. Türk Tarih Kurumu, 1992, 304-305.
• 7. Binbaşı M. Nasrullah; Kolağası M.Rüşdi; Mülazım M.Eşref, Osmanlı Atlası – XX. Yüzyıl Başları, OSAV. İstanbul: 2003.
• 8. Kartal N. Atatürk ve Kocacık Türkleri, TC. Kültür Bakanlığı. Erişim adresi: https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=585084&materialType=KT&query=Kartal%2C+Numan.
• 9. Güler A. Mustafa Kemal Atatürk'ün Soyu. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 1999;15(45):969-1009.
• 10. Kuzey Makedonya 2021 Nüfus Sayım Sonuçları. Erişim adresi: https://yenibalkan.com/tr/gundem/2021-nufus-sayimi-turkler-makedonya-nufusun-yuzde-3-86-sini-olusturuyor Erişim Tarihi: 11.10.2023
• 11. Ali Rıza Efendi Anı Evi Makedonya'da Açılıyor. Milliyet. 18 Mayıs 2014 Erişim adresi: https://tr.wikipedia.org/wiki/Ali_R%C4%B1za_Efendi
• 12. Caunce S. Sözlü tarih ve yerel tarihçi (çev. Bilmez Bülent Can, Alper Yalçınkaya; yay. haz. Ayşe Özil). İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı; 2001.
• 13. Kuşaklar, Deneyimler, Tanıklıklar: Türkiye’de Sözlü Tarih Çalışmaları, Yay. Haz. Aynur İlyasoğlu, Gülay Kayacan. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları; 2006.
• 14. Tan M, ve ark. Cumhuriyet’te Çocuktular. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları; 2007.
• 15. Tarih Vakfı Sözlü Tarih Kılavuzu, 2024. Erişim adresi: https://tarihvakfi.org.tr/proje/sozlu-tarih-calismalari/kilavuz-kitaplar-ve-kaynakca/sozlu-tarih-kilavuzu/ Erişim: 20.05.2024
• 16. ÖzdemirB. Büyükada Tarihî “Merkez” Eczanesi ve Eczacıları. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi 2023;13(2):243-253.
• 17. Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı tarafından gerçekleştirilen sözlü tarih projesi örneği için: Erişim adresi: https://ytb.gov.tr/daireler/kardes-topluluklar/sozlu-tarih-calismalari
• 18. Yeşil H, Yeşil A. Osmanlı Ve Cumhuriyet Dönemlerinde Ebelik İle Ebelerin Doğuma Ve İnfertiliteye Dair Müdahaleleri. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2018;16(3):285-316.
• 19. Ünver S. Tarihte Ebeler ve Doğum Tarihimiz, İstanbul: 1967.
• 20. Alus SM. İstanbul Yazıları, Yayına Hazırlayan: Erol Şadi Erdinç- Faruk Ilıkan. İstanbul: 1994.s 65-66.
• 21. Serve M. Geçiş Döneminde Hediyeleşme Kırşehir Örneği. Kültür Tarihimizde Çeyiz, Editör: Emine Gürsoy Naskali – Aylin Koç, İstanbul: 2007.
• 22. Arısan K. Geçen Yüzyılda İstanbul’da Ebeler ve Doğum, I.Türk Tıp Tarihi Kongresi (17-19 Şubat 1988) Bildirileri, Ankara: 1992.s 256.