Tek Parti Döneminde Sağlık Hizmetleri ve Sağlık Mevzuatına Genel Bir Bakış (1923-1950)

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1, 154 - 166, 23.01.2026

Aysel Çakan , Arif Hüdai Köken , Gürkan Sert

https://doi.org/10.31020/mutftd.1749150

Öz

Amaç: Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte başlayan Tek Parti Dönemi (1923–1950) boyunca sağlık hizmetleri ve sağlık mevzuatında yaşanan gelişmeleri değerlendirmek; bu döneme ait kanun, nizamname ve politikaları ortaya koymaktır.
Yöntem: Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniği kullanılmıştır. Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi’nin Açık Erişim Koleksiyonu’nda yer alan Düstûr ve Resmî Gazete taranarak döneme ait sağlık mevzuatı tespit edilmiştir. Ayrıca TBMM Zabıt Cerideleri incelenerek, sağlık politikaları ve uygulamaları analiz edilmiştir.
Bulgular: 1923–1950 yılları arasında sağlık alanında büyük bir kurumsallaşma süreci yaşanmıştır. Salgın hastalıklarla mücadele amacıyla sıtma, frengi, verem gibi hastalıklar için özel kanunlar çıkarılmış, halk sağlığına yönelik hastane, dispanser ve sağlık personeli sayısı artırılmıştır. Atatürk ve İnönü dönemlerinde çıkarılan kanun ve nizamnamelerle özellikle taşrada sağlık hizmetlerine erişim yaygınlaştırılmıştır.
Sonuç: Tek Parti Dönemi, Türkiye’de sağlık sisteminin temellerinin atıldığı bir dönem olmuştur. Mevzuat düzenlemeleriyle halk sağlığının korunması, sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması ve sağlık personeli yetiştirilmesine yönelik önemli adımlar atılmıştır. Salgın hastalıklarla mücadelede yürütülen politikalar ve hukuki altyapı, modern Türk sağlık sisteminin temel taşlarını oluşturmuştur.

Anahtar Kelimeler

Sağlık mevzuatı , Cumhuriyet Dönemi , Tek Parti Dönemi , Halk sağlığı , Salgın hastalıklar.

An Overview of Health Services and Health Legislation During the Single-Party Period (1923–1950)

Öz

Objective: The aim of this study is to evaluate the developments in healthcare services and health legislation during the Single-Party Period (1923–1950), which began with the proclamation of the Republic in Turkey. The study also aims to present the laws, regulations, and policies implemented during this era.
Methodology: The study employs document analysis, one of the qualitative research methods. Health-related legislation from the period was identified by examining Düstur and the Official Gazette, accessible through the Open Access Collection of the Grand National Assembly of Turkey Library. Additionally, parliamentary proceedings (Zabıt Cerideleri) were analyzed to assess health policies and implementations. The study was conducted between May and July of 2025.
Findings: Between 1923 and 1950, a significant institutionalization process took place in the field of health. Specific laws were enacted to combat epidemic diseases such as malaria, syphilis, and tuberculosis. The number of hospitals, dispensaries, and healthcare personnel increased to improve public health. Legislation enacted during the Atatürk and İnönü periods especially expanded access to healthcare services in rural areas.
Conclusion: The Single-Party Period marked the foundation of the modern Turkish healthcare system. Legislative reforms were key in protecting public health, expanding healthcare services, and training healthcare personnel. The policies and legal infrastructure established to fight epidemic diseases laid the groundwork for today’s public health system in Turkey.

Anahtar Kelimeler

Health legislation , Republican Era , Single-Party Period , Public health , Epidemic diseases.

Kaynakça

• 1. Köken AH, Nizamoğlu A. Tanzimat’tan Cumhuriyet’in Kuruluşuna Kadar Osmanlı Sağlık Mevzuatına Genel Bir Bakış (1839-1922). Turkiye Klinikleri J Med Ethics 2025;33(1):23-37.
• 2. Altıntaş A. Ülkemizde Tıp Eğitiminin Başlangıcı, Gelişimi ve 14 Mart Tıp Bayramı’nın Anlamı. Turkiye Aile Hekimligi Dergisi 2008;12(1):44-53.
• 3. Aydin E. 19. Yüzyılda Osmanlı Sağlık Teşkilatlanması. OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi) 2004;(15):185-207.
• 4. Sarıyıldız G. Karantina Meclisi’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri. Belleten 1994;58(222).
• 5. Tansel S. Mondros’tan Mudanya’ya Kadar III. Türk Tarih Kurumu Yayınları; 2019.
• 6. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre :1, Cilt:1, İçtima Senesi :1, Dokuzuncu İçtima, 2.5.1336.
• 7. Tekin G. Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâleti’nden Sağlık Bakanlığı’na (1920-2000). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü; 2011.
• 8. Tekir S. Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâleti’nin Kuruluşu ve Erken Cumhuriyet Dönemindeki Faaliyetleri (1920-1930). Belgi 2019;18(2):1301-1326.
• 9. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre :1, Cilt:1, İçtima Senesi :1, Dokuzuncu İçtima, 2.5.1336.
• 10. Cumhuriyet ve Sağlık. Türk Tabipler Birliği Yayınları; 1988.
• 11. Akdur R. Türkiye’de Sağlık Hizmetleri ve Avrupa Topluluğu Ülkeleri Ile Kıyaslanması. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı ABD; 1999.
• 12. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre: 2, Cilt: 15, İçtima Senesi: 2, 9.3.1341.
• 13. 80. Yılda Tedavi Hizmetleri (1923-2003). Sağlık Bakanlığı Tedavi Hizmetleri Genel Müdürlüğü; 2004.
• 14. Karabulut U. Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Sağlık Hizmetlerine Toplu Bir Bakış: Dr. Refik Saydam’ın Sağlık Bakanlığı ve Hizmetleri (1925-1937). ÇÇTAD 2007;6(15):151-160.
• 15. Düstur, Cilt: 1, Tertip: 3, Milliyet Matbaası, İstanbul, 1929.
• 16. Düstur, Cilt: 5, Tertip: 3, Necmi İstikbal Matbaası, İstanbul, 1931.
• 17. Düstur, Cilt: 7, Tertip: 3, Devlet Matbaası, Ankara, 1944.
• 18. Düstur, Cilt: 8, Tertip: 3, Devlet Matbaası, Ankara, 1946.
• 19. Düstur, Cilt: 9, Tertip: 3, Matbaacılık ve Neşriyat Türk Anonim Şirketi, İstanbul, 1931.
• 20. Resmî Gazete, 23.09.1935, Sayı: 3113, Kanun No: 2/3238.
• 21. Resmî Gazete, 9.08.1931, Sayı: 1868, Kanun No: 11410.
• 22. Resmî Gazete, 06.05.1930, Sayı: 1489, Kanun No: 1593. Resmî Gazete, 21.09.1931, Sayı: 1904, Kanun No: 11682. Resmî Gazete, 05.06.1933, Sayı: 2419, Kanun No: 2219.
• 23. Resmî Gazete, 24.06.1933, Sayı: 2435, Kanun No: 2313.
• 24. Resmî Gazete, 08.06.1935, Sayı: 3023, Kanun No: 2755.
• 25. Resmî Gazete, 15.06.1935, Sayı: 3029, Kanun No: 2767. Resmî Gazete, 23.06.1936, Sayı: 3337, Kanun No: 3039.
• 26. Resmî Gazete, 28.04.1937, Sayı: 3591, Kanun No: 3153.
• 27. Resmî Gazete, 25.06.1938, Sayı: 3943, Kanun No: 3433.
• 28. TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem: 7, Cilt: 20, Toplantı:3, 26.12.1945.
• 29. Evsile M. Cumhuriyet Döneminde Sağlık Hizmetleri (1923-1950). Kesit Akademi Dergisi 2018;4(13):1-19.
• 30. TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem: 7, Cilt: 17, Toplantı: 2, 28.05.1945. TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem: 8, Cilt: 16, Toplantı: 3, 26.02.1949. TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem: 8, Cilt: 24, Toplantı:4, 23.02.1950. TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem: 8, Cilt: 16, Toplantı:3, 26.02.1949. TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem: 8, Cilt: 24, Toplantı: 4, 23.02.1950. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre: 7, Cilt: 10, İçtima:1, 24.05.1944.
• 31. TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem: 8, Cilt: 3, Toplantı: 1, 26.12.1946.
• 32. Resmî Gazete, 06.05.1939, Sayı: 4201, Kanun No: 2/10857. Resmî Gazete, 04.07.1939, Sayı: 4249, Kanun No: 3653.
• 33. Resmî Gazete, 04.01.1941, Sayı: 4703, Kanun No: 3958.
• 34. Resmî Gazete, 28.01.1943, Sayı: 5316, Kanun No: 2/19331.
• 35. Resmî Gazete, 16.07.1943, Sayı 5457, Kanun No: 4459. Resmî Gazete, 15.04.1949, Sayı: 7183, Kanun No: 5368.