Anadolu Folklorunda Hastalık ve Sağlık Algısı

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1, 194 - 203, 23.01.2026

Mutlu Özgen

https://doi.org/10.31020/mutftd.1777168

Öz

Amaç: Bu çalışmanın amacı, Anadolu halk kültüründe sağlık ve hastalık algısının, halk söyleminde kullanılan adlandırmalar, benzetmeler ve metaforlar üzerinden nasıl inşa edildiğini ortaya koymaktır. Halk dilinde hastalıkların çoğunlukla “dert” kavramı etrafında anlamlandırılması ve sağlığın “turp gibi olmak” ifadesiyle temsil edilmesi, kültürel ve sembolik boyutlarıyla ele alınmaktadır.
Yöntem: Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniği kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Veri setini, Türk halk kültüründe sağlık ve hastalık algısına ilişkin yazılı derlemeler, arşiv metinleri, atasözü ve deyim sözlükleri ile halkbilimi literatüründe yer alan ikincil kaynaklar oluşturmaktadır. Söylemler metin merkezli analiz yaklaşımıyla incelenmiş; içerik ve bağlam çözümlemesi yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Çalışma Haziran–Eylül 2025 tarihleri arasında hazırlanmıştır.
Bulgular: Bulgular, halkın sağlık ve hastalığı yalnızca tıbbi birer olgu olarak değil, gündelik yaşamdan alınan benzetmeler, metaforlar ve sınıfsal göndermeler aracılığıyla kavramsallaştırdığını göstermektedir. “İnce hastalık”, “amansız hastalık” ve “pis hastalık” gibi dolaylı adlandırmalar, veremin yoksulluk ve çaresizlikle ilişkilendirildiğini ortaya koyarken; gut hastalığı hem “padişah/zengin hastalığı” hem de “kasap hastalığı” olarak tanımlanarak sınıfsal ve mesleki eleştirilerin kesişiminde anlam kazanmıştır. Prostatın “esnaf hastalığı” olarak adlandırılması ise erkek emeğinin bedensel sınırlarını görünür kılarken, kadınların ticari hayatta daha görünür hâle gelmesine zemin hazırlayan kültürel bir eşik işlevi görmüştür. “Greyfurt kadar kist” ve “nohut büyüklüğünde beze” gibi benzetmeler, halkın beden algısında hastalıkların somutlaştırıldığını göstermektedir.
Sonuç: Anadolu halk kültüründe sağlık ve hastalık, “dert” ve “turp gibi” ifadeleri etrafında şekillenmekte; bu söylemler aracılığıyla kolektif bellek içinde toplumsal eşitsizlikler, mesleki kimlikler, inançlar ve yaşam biçimleri görünür hâle gelmektedir. Halk ağzındaki hastalık adlandırmaları, tıbbi anlamlarının ötesinde güçlü sosyo-kültürel ve sembolik işlevler taşıyan kültürel göstergeler olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

Sağlık, , Hastalık , Halk Kültürü , Meslek Folkloru , Kolektif Bellek.

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerekmemektedir.

Destekleyen Kurum

HAYIR

Teşekkür

HAYIR

Perceptions of Illness and Health in Anatolian Folklore

Öz

Purpose: This study examines how perceptions of health and illness in Anatolian folk culture are constructed through naming practices, similes, and metaphors used in folk discourse. In particular, the tendency to conceptualize illness around the notion of dert (trouble/affliction) and to represent health through the expression “being like a radish” (turp gibi olmak) is analyzed in its cultural and symbolic dimensions.
Methodology: The study was conducted using the document analysis technique, one of the qualitative research methods. The data set consists of written compilations, archival texts, proverb and idiom dictionaries, and secondary sources in folklore literature related to perceptions of health and illness in Turkish folk culture. The discourses were analyzed through a text-centered approach, employing content and contextual analysis methods together. The research was carried out between June and September 2025.
Findings: The findings show that health and illness are conceptualized not merely as medical phenomena but through metaphors, similes, and class-based references drawn from everyday life. Indirect namings such as “thin illness,” “incurable illness,” and “dirty illness” indicate that tuberculosis is associated with poverty and helplessness. Gout is defined both as a “sultan/rich man’s disease” and a “butcher’s disease,” reflecting class-based and occupational criticism. Prostate disease is described as a “tradesmen’s disease,” making the bodily limits of male labor visible and facilitating women’s increased participation in commercial life. Expressions such as “a grapefruit-sized cyst” and “a chickpea-sized lump” demonstrate how illnesses are concretized within folk perceptions of the body.
Conclusion: In Anatolian folk culture, perceptions of health and illness are shaped around the expressions dert and “being like a radish,” through which social inequalities, occupational identities, beliefs, and ways of life become visible within collective memory. Disease namings in folk discourse function as cultural indicators that carry strong socio-cultural and symbolic meanings beyond their medical definitions.

Anahtar Kelimeler

Health , Disease , Folklore , Occupational Health , Collective Memory

Etik Beyan

This study does not require ethics committee approval.

Destekleyen Kurum

NO

Teşekkür

NO

Kaynakça

• 1. Acıpayamlı O. Türkiye Folklorunda Halk Hekimliğinin Morfolojik ve Fonksiyonel Yönden İncelenmesi. Türk Halk Hekimliği Sempozyumu (Ankara, 23-25 Kasım 1988) Bildirileri, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları; 1989. pp: 1-9.
• 2. Başar Z. Erzurum’da Tıbbi ve Mistik Folklor Araştırmaları. Ankara: Sevinç Matbaası; 1972.
• 3. Örnek SV. Türk Halkbilimi. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları; 1977.
• 4. Artun E. Türk Halkbilimi, Adana: Karahan Yayınları; 2015.
• 5. Boratav PN. 100 Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Gerçek Yayınevi; 1984.
• 6. Ünver AS. Tıbbi folklor ve İyi Telkinler. İstanbul: Burhaneddin Basımevi; 1938.
• 7. Kleinman A. The illness Narratives: Suffering, Healing, And The Human Condition. New York: Basic Books; 1988.
• 8. Konyalı İ.H. Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi. Konya: Yeni Kitap Basımevi; 1965.
• 9. Çobanoğlu Ö. Türk Halkbilimi Çalışmaları Kadrosuna Göre Atatürk Döneminde Araştırma Eğilimleri ve Sonuçları Üzerine Genel Bir Değerlendirme. Cumhuriyet Dönemi Türk Kültürü: Atatürk (1920–1938). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi; 2009.
• 10. Halbwachs M. La Mémoire Collective. Paris: Albin Michel; 1992.
• 11. Türk Dil Kurumu. Türkçe sözlük. 11. baskı. Ankara: TDK Yayınları; 2011.
• 12. Atis, İ. (1951). Ölümsüzlük Otu ve Lokman Hekim Söylencesi. Tarih Hazinesi, 272–273.
• 13. Berger PL, Luckmann T. The Social Construction Of Reality. New York: Anchor Books; 1966.
• 14. American Urological Association. Guideline On The Management Of Benign Prostatic Hyperplasia (BPH). J Urol. 2003;184(5):1793–1803. https://doi.org/10.1097/01.ju.0000078083.38675.79
• 15. Sanus O. Z. Veremin Türkiye’deki Yayılışında Hangi Hayat Şartlarının Müessir Olduğunu Araştırmak. On Birinci Milli Türk Tıp Kongresi, Ankara; 1950.
• 16. Mehmed Ali. Türkiye’nin Sıhhî-i İçtimai Coğrafyası: Çatalca Vilayeti. Yayına Hazırlayan: Sabri Koz. İstanbul: Erguvan Yayınları; 1991.
• 17. Bourdieu P. Outline of a theory of practice. Cambridge: Cambridge University Press; 1977.
• 18. Çelik K, Büyükaslan A. 1980 Darbesinin Toplum Tasavvuru: 1980–1984 Arası Türk Sinemasında Sansür. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi. 2024;12(3):939–979. doi:10.19145/e-gifder.1484490.
• 19. Ünver A. S. Sanatoryumlar. İstanbul: Şehremaneti Matbaası; 1930.
• 20. Barış Yİ. Osmanlı Padişahlarının Yaşamlarından Kesitler, Hastalıkları ve Ölüm Sebepleri. Ankara: GATA Basımevi; 2002.
• 21. Avrupa Yakası dizisi. [İnternet]. YouTube; 2025. Erişim: 24 Ocak 2025. Erişim adresi: https://www.youtube.com/watch?v=fWFsYS-1pcE
• 22. Aça M. Meslek folkloru araştırmaları tarihine bir bakış. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Araştırmaları Dergisi. 2015;1(1):111-137.
• 23. Özgen M. Şehr-i Meydan Tokat. Ankara: Gece Kitaplığı; 2017.