Anadolu Folklorunda Hastalık ve Sağlık Algısı
Öz
Amaç: Bu çalışmanın amacı, Anadolu halk kültüründe sağlık ve hastalık algısının, halk söyleminde kullanılan adlandırmalar, benzetmeler ve metaforlar üzerinden nasıl inşa edildiğini ortaya koymaktır. Halk dilinde hastalıkların çoğunlukla “dert” kavramı etrafında anlamlandırılması ve sağlığın “turp gibi olmak” ifadesiyle temsil edilmesi, kültürel ve sembolik boyutlarıyla ele alınmaktadır.
Yöntem: Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniği kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Veri setini, Türk halk kültüründe sağlık ve hastalık algısına ilişkin yazılı derlemeler, arşiv metinleri, atasözü ve deyim sözlükleri ile halkbilimi literatüründe yer alan ikincil kaynaklar oluşturmaktadır. Söylemler metin merkezli analiz yaklaşımıyla incelenmiş; içerik ve bağlam çözümlemesi yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Çalışma Haziran–Eylül 2025 tarihleri arasında hazırlanmıştır.
Bulgular: Bulgular, halkın sağlık ve hastalığı yalnızca tıbbi birer olgu olarak değil, gündelik yaşamdan alınan benzetmeler, metaforlar ve sınıfsal göndermeler aracılığıyla kavramsallaştırdığını göstermektedir. “İnce hastalık”, “amansız hastalık” ve “pis hastalık” gibi dolaylı adlandırmalar, veremin yoksulluk ve çaresizlikle ilişkilendirildiğini ortaya koyarken; gut hastalığı hem “padişah/zengin hastalığı” hem de “kasap hastalığı” olarak tanımlanarak sınıfsal ve mesleki eleştirilerin kesişiminde anlam kazanmıştır. Prostatın “esnaf hastalığı” olarak adlandırılması ise erkek emeğinin bedensel sınırlarını görünür kılarken, kadınların ticari hayatta daha görünür hâle gelmesine zemin hazırlayan kültürel bir eşik işlevi görmüştür. “Greyfurt kadar kist” ve “nohut büyüklüğünde beze” gibi benzetmeler, halkın beden algısında hastalıkların somutlaştırıldığını göstermektedir.
Sonuç: Anadolu halk kültüründe sağlık ve hastalık, “dert” ve “turp gibi” ifadeleri etrafında şekillenmekte; bu söylemler aracılığıyla kolektif bellek içinde toplumsal eşitsizlikler, mesleki kimlikler, inançlar ve yaşam biçimleri görünür hâle gelmektedir. Halk ağzındaki hastalık adlandırmaları, tıbbi anlamlarının ötesinde güçlü sosyo-kültürel ve sembolik işlevler taşıyan kültürel göstergeler olarak değerlendirilebilir.
Anahtar Kelimeler
Perceptions of Illness and Health in Anatolian Folklore
Öz
Purpose: This study examines how perceptions of health and illness in Anatolian folk culture are constructed through naming practices, similes, and metaphors used in folk discourse. In particular, the tendency to conceptualize illness around the notion of dert (trouble/affliction) and to represent health through the expression “being like a radish” (turp gibi olmak) is analyzed in its cultural and symbolic dimensions.
Methodology: The study was conducted using the document analysis technique, one of the qualitative research methods. The data set consists of written compilations, archival texts, proverb and idiom dictionaries, and secondary sources in folklore literature related to perceptions of health and illness in Turkish folk culture. The discourses were analyzed through a text-centered approach, employing content and contextual analysis methods together. The research was carried out between June and September 2025.
Findings: The findings show that health and illness are conceptualized not merely as medical phenomena but through metaphors, similes, and class-based references drawn from everyday life. Indirect namings such as “thin illness,” “incurable illness,” and “dirty illness” indicate that tuberculosis is associated with poverty and helplessness. Gout is defined both as a “sultan/rich man’s disease” and a “butcher’s disease,” reflecting class-based and occupational criticism. Prostate disease is described as a “tradesmen’s disease,” making the bodily limits of male labor visible and facilitating women’s increased participation in commercial life. Expressions such as “a grapefruit-sized cyst” and “a chickpea-sized lump” demonstrate how illnesses are concretized within folk perceptions of the body.
Conclusion: In Anatolian folk culture, perceptions of health and illness are shaped around the expressions dert and “being like a radish,” through which social inequalities, occupational identities, beliefs, and ways of life become visible within collective memory. Disease namings in folk discourse function as cultural indicators that carry strong socio-cultural and symbolic meanings beyond their medical definitions.
Anahtar Kelimeler
